Eşeşim Dede: Kipriň demirgazygyndaky Kärdeşler arkalaşygynyň göreşiniň gerimi we ähmiýeti

Yeşim atam 'Agzybirlik, göreş, raýdaşlyk' şygary soňky birnäçe hepdäniň dowamynda adamyzyň demirgazygynda hasam güýçlendi. Bu gepleşik köpümiz üçin, esasanam kärdeşler arkalaşygynyň agzalary üçin şygar däl Ilki bilen, geçmişden şu güne çenli gazanylan hukuklary goramak we ösdürmek prosesinde umumy düşünje bilen egin-egne bilen göreşmegi aňladýar Tapawutlarymyza, umumy maksatlarymyza we bu maksatlara ýetmek ugrundaky göreşimize, netijesine garamazdan basyşlara boýun egmezligimize we erkimiziň basylmagyna garşy esasly garşylygymyza garamazdan "bize" wekilçilik edýär Adalat, deňlik we demokratiýa baradaky talaplarymyzyň, şeýle hem gyzyklanýan tarap hökmünde gatnaşmak we jemgyýetçilik-syýasy özgerişleri üpjün etmekde sözlerimiziň güýçli nyşanydyr Bu çykyş, kärdeşler arkalaşyklary we jemgyýetçilik guramalary bilen halkara arenasyndaky hyzmatdaşlyga, göreşe we raýdaşlyga çagyryşdyr Iňlisler döwründe adanyň esasy ykdysady siklini üpjün eden portlar we dag-magdan pudagynda işleýänleriň umumy hukuk hereketi, guramaçylykly göreş meýdanynyň döredilmegine ýol açdy we etnik aýratynlyk däl-de, synp esasynda göreş meýdany döretdi. Şeýle-de bolsa, türk we grek jemgyýetleriniň arasyndaky meseleler aýryldy we şeýlelik bilen bileleşik göreşine etniki tapawutlara esaslanýan syýasy ölçeg goşuldy. Respublikan döwürde kanuny statusa eýe bolan kärdeşler arkalaşygy hereketi Demirgazykda täze bir görnüşe öwrüldi, jemgyýetçilikara konfliktleriň başlamagy we adanyň soňraky hemişelik bölünmegi bilen jemgyýetçilik pudagynda guramaçylykly ykdysady we syýasy göreş boldy Häzirki wagtda kärdeşler arkalaşyklary jemgyýetçilik we syýasy durmuşda göreşiň merkezinde durýar. Kärdeşler arkalaşyklaryny bu ýagdaýa salmagyň esasy sebäbi, adanyň demirgazygynda döredilen we halkara derejesinde ykrar edilmedik we daşarky ykdysady we dolandyryş ugurlaryna bagly bolan döwlet gurluşynyň çäginde döredilen jemgyýetçilik-syýasy dinamika. Bu garaşly we gowşak gurluş diňe bir döwletiň işine täsir etmeýär; Şeýle hem, demokratiýanyň hiline, hyzmatlaryna, jemgyýetçilik adalatyna we jemgyýetçilik hyzmatlaryna gönüden-göni täsir etdi we hökmany suratda kärdeşler arkalaşyklaryny ýüze çykýan boşluklara we ýoýulmalara garşy göreşiň merkezine getirdi. Bu ýagdaýa has gowy düşünmek üçin käbir meselelere ünsi çekmek ýerlikli bolardy Ilki bilen, köp ýyllaryň dowamynda belli bir derejede amala aşyrylan Türkiye bilen gatnaşyklar kem-kemden ýokary derejeli gatnaşyklara öwrüldi; Ykdysady we maliýe kararlary Türkiye tarapyndan gönüden-göni kesgitlenildi. Döwlet syýasatlarynyň kesgitlenmegi maliýe teswirnamalary arkaly üpjün edildi we bu döwletiň kanunylygyny sorag astyna aldy Administratiw gurluşda başarnyk ýörelgesiniň ýoklugy we işe almak we wezipä bellemek üçin kär däl-de, partiýa nyşanlaryna garamak edaralaryň netijeliligini sorag astyna aldy. Mundan başga-da, döwlet sektory saýlaw maýa goýumlary hökmünde zerur däl derejede ýokarlandy, esasanam saglyk we bilim pudaklaryna ýeterlik serişdeleri bölüp bolmaz. Halkyň döwlete bolan ynamy sarsdyryldy, bilimli ýaşlaryň öz ýurtlaryny terk etmegine we göçmegine sebäp boldy Anotherene bir möhüm mesele, ençeme ýyl bäri öňüni alynmadyk ýoýulan ilat syýasaty. Ilkibaşda ilaty köpeltmek, ykdysady önümçiligi janlandyrmak we oba hojalygyny dowam etdirmek üçin höweslendirilen hasaplaşyk syýasaty wagtyň geçmegi bilen hemişelik ilat in engineeringenerçiligine öwrüldi we syýasy güýçleriň isleglerine görä düzüldi Demirgazyk Kiprde hakyky ilatyň nämedigi barada sagdyn we ygtybarly maglumatlar ýok. Maglumatlaryň ýetmezçiligi köp ugurlarda takyk meýilnamalaşdyrmagyň, esasanam bilim, saglygy goraýyş we infrastrukturanyň öňüni alýan bolsa-da, az aýlykly we ygtybarly işçi güýjüniň artmagyna ýol açýar Ilatyň ýoýulmagy syýasaty diňe bir demografiki gurluşa däl, eýsem demokratik wekilçilige we sosial parahatçylyga-da täsir etdi. Bu gün 'kimiň islegi bar?' Diýen soragy bermeli bolsak, hut şu hakykat sebäpli Häzirki syýasy güýjüň boýun egmegi çemeleşmesi bilim pudagynda-da ýüze çykýar. Stakehli gyzyklanýan taraplaryň ylalaşygy bilen döwlet syýasatyna girizilmeli bilim syýasaty hökümetleriň pikirlerine laýyklykda üýtgäp biler we Kipr türk jemgyýetiniň medeni gurluşyna laýyk gelmeýän okuw meýilnamalary we tejribeleri öňe çykyp biler. Döwlet we hususy mekdepleriň arasyndaky çeşmeleriň deňsizliginiň çuňlaşmagy, bilimdäki mümkinçilikleriň deňsizligini ýokarlandyrýar Häzirki wagtda "bilim adasy" diýlip atlandyrylýan Demirgazyk Kiprde ýokary bilim syýasaty ýok. Gözegçilik mehanizmleriniň gowşaklygy sebäpli meýilleşdirilmedik we gözegçiliksiz ösüşi başdan geçirýär, akademiki ülňüleriň jedelli bolmagyna sebäp boldy. Bu prosesiň iň täsir galdyryjy beýany, soňky galp diplom krizisi we bu krizis bilen görnüp duran syýasat, býurokratiýa we bilim arasyndaky gatnaşyklar Diplom krizisi diňe bir bilim pudagyna degişli mesele däl, eýsem başarnyk ýörelgesiniň bozulmagy bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Şol sebäpli tutuş döwlet dolandyryşyna täsir edýän we sosial ynamy pese gaçyrýan möhüm mesele hökmünde ýüze çykýar Bu gurluş meseleleriniň hemmesiniň tebigy netijesi hökmünde Demirgazyk Kiprde sosial döwlet düşünjesi gurulmady. Bu gowşak administratiw gurluş, bilim, saglyk we sosial üpjünçilik ugurlarynda ýüze çykan ýoýulmalaryň özenidir. Sosial syýasatlary hukuklara esaslanýan düşünjeden daşlaşdyrmak we olary syýasy gurallara öwürmek iň möhüm meseleleriň biri bolmagynda galýar Şol sebäpli mugallymlar kärdeşler arkalaşyklary, saglyk işgärleri guramalary we jemgyýetçilik işgärleri kärdeşler arkalaşyklary diňe öz agzalarynyň şahsy hukuklaryny goraýan gurluşlar bolmak bilen çäklenmän, jemgyýetçilik we syýasy durmuşda umumy göreş alyp barýan aktýorlara öwrüldi. Bu ýagdaý kärdeşler arkalaşygyna göni sosial oppozisiýa roluny berdi Günorta Kiprdäki we Europeewropadaky kärdeşler arkalaşygyna seredenimizde, sosial oppozisiýa ýagdaýy Demirgazyk Kiprdäki kärdeşler arkalaşygynyň hereketini tapawutlandyrýan aýratynlyk hökmünde tapawutlanýar. Kärdeşler arkalaşyklary Günorta Kiprde we esasanam Europeewropada gurulýar; Hökümet we iş berijiler bilen sosial gepleşik mehanizmlerine gatnaşýarlar we ulgamyň içerki aktýorlary hökmünde işleýärler Demirgazyk Kiprde kärdeşler arkalaşyklary has syýasy, söweşjeň we hereketli häsiýeti görkezýärler. Munuň esasy sebäbi, Günorta Kiprde we Europeewropada bolşy ýaly ulgamda gyzyklanýan tarap hökmünde ýerleşdirilmezligi. Bu ýerde iň uly ýetmezçilik, hususy sektordaky birleşmegi gazanyp bilmezlikdir. Günorta Kiprde we Europeewropada hususy sektordaky birleşme güýçli hukuk goragy, institusional sosial gepleşikler we pudaklaýyn köpçülikleýin şertnamalar bilen janlandy. Demirgazyk Kiprde şuňa meňzeş ulgamy ösdürmek üçin zerur hukuk kadalary kabul edilmeli, guramaçylyk strategiýalary ara alnyp maslahatlaşylmaly we sosial gepleşik mehanizmleri durmuşa geçirilmeli. Bu, köpçülige gönükdirilen kärdeşler arkalaşygy hereketini has-da güýçlendirmek meselesinde möhüm mesele Häzirki şertlerde kärdeşler arkalaşyklarynyň has güýçli we üýtgeýän jemgyýetçilik aktýory bolmagy üçin gurluş taýdan täzelenmek zerur. Ilki bilen, indi kärdeşler arkalaşygynyň hereketiniň diňe döwlet işgärleri bilen çäklendirilen çäkden has giňelmegi we hususy sektory hem öz içine almagy zerur. Mundan başga-da, kärdeşler arkalaşyklary diňe krizis döwründe hereket edýän gurluşlar däl-de, syýasata önümçilik proseslerine gönüden-göni gatnaşmaga mümkinçilik berjek institusional sosial gepleşik mehanizmlerini döretmek üçin başlangyçlar etmeli. Kärdeşler arkalaşyklarynyň has gatnaşyjy we demokratik gurluşa eýe bolmagy üçin, ýaşlaryň we aýallaryň karar bermek işlerinde has görnükli we täsirli boljak birleşme medeniýetini döretmek özgerişlik ýörelgelerinden biri bolar. Bu prosesleriň hemmesini manyly we dowamly etmek, “agzybirlik, göreş, raýdaşlyk” gepleşikleriniň diňe bir şygar däl, eýsem kärdeşler arkalaşygynyň düýp manysyny emele getirýän taryhy göreşdigine düşünmäge baglydyr