Hazar deňziniň daşky gurşaw meseleleri: köptaraplaýyn çözgütleri gözlemek

"Sebitleýin hyzmatdaşlygyň kanuny esaslary, çalt azalýan Hazar deňzinde suwuň peselmegine gözegçilik etmek we bu prosese uýgunlaşmak üçin şu ýylyň ahyryna çenli taýýarlanyp bilner" Muny Azerbaýjanyň Döwlet suw baýlyklary gullugynyň (ADSEA) garamagyndaky suwdan peýdalanmak we goramak boýunça döwlet gözegçilik gullugynyň başlygynyň orunbasary Aliagha Azizow aýtdy. Onuň sözlerine görä, dünýädäki iň uly ýapyk suw basseýni bolan Hazar deňziniň derejesi soňky bäş ýylda takmynan 1 metre, soňky 10 ýylda 1,5 metre we soňky 30 ýylda 2,5 metre çenli azaldy: "Häzirki wagtda deňiz derejesi ýylda 20-30 santimetr aşaklaýar. Bu, dünýä derejesindäki okeanyň derejesinden on esse ýokary. Biz bu prosesi duruzyp bilmeris. 1990-njy ýyllaryň ortalaryndan bäri Kaspi deňzindäki suwuň derejesi 1990-njy ýyllaryň ortalaryndan bäri yzygiderli azalýar. Munuň esasy sebäpleri howanyň üýtgemegi, howdanda ýagyşyň azalmagy, temperaturanyň ýokarlanmagy netijesinde bugarmagyň köpelmegi we deňze akýan derýalarda suwuň azalmagydyr Ekologiýa we tebigy baýlyklar ministri Raşad Ysmaýilow Azerbaýjanyň Hazar deňzinde suwuň peselmeginiň öňüni almak üçin üç kenarýaka ýurt bilen iş toparyny döredendigini aýtdy. Azerbaýjan, Hazar deňziniň derejesiniň peselmeginiň öňüni almak üçin kenarýaka ýurtlary bilen bilelikde çäreleri görýär. Hazar deňziniň derejesiniň peselmegi barada Azerbaýjan üç sany Hazar döwleti - Gazagystan, Türkmenistan we Russiýa bilen ikitaraplaýyn iş toparlaryny döretdi. Bu toparlaryň çäginde sebäpleri ylmy taýdan derňemek, maglumat alyşmak, gözegçilik we uýgunlaşma çärelerini taýýarlamak ugrunda bilelikdäki hereket meýilleşdirilýär Ekologiýa we tebigy baýlyklar ministriniň orunbasary Rauf Hajiýew soňky ýyllarda Hazar deňzinde suw derejesiniň peselmeginiň çynlakaý aladadygyny aýtdy. Onuň täsiri kenarýaka ekosistemalarynda, ykdysady işlerde we ýerli jemgyýetleriň durmuşynda eýýäm duýulýar: "Dereje derejesiniň peselmeginiň sebäpleri boýunça derňewler dowam edýär. Howanyň üýtgemegi, derýa akymlary, gidrologiki prosesler we suwdan peýdalanmak ýaly faktorlaryň täsiri öwrenilýär. Bu meselelere dürli ylmy çemeleşmeler bar we gözlegler dowam edýärkä bilimlerimiz giňelýär. Häzirki ýygnagyň maksady bitewi pozisiýa döretmek däl. Maksat ylmy bilimleri paýlaşmak, dürli çemeleşmeleri ara alyp maslahatlaşmak we hyzmatdaşlygyň mümkinçiliklerini kesgitlemek. Soňky ýyllarda Hazar deňziniň derejesiniň peselmegi halkara gün tertibinde has köp ornaşyp başlady. COP29-nyň çäginde Bakuwda geçirilen ýokary derejeli ministrlik gepleşikleri bu meselä ünsi artdyrmaga goşant goşdy. Munuň dowamy hökmünde Tähran konwensiýasynyň sekretariaty geljekki hyzmatdaşlygyň ugurlaryny kesgitleýän Hereket meýilnamasyny taýýarlady. Azerbaýjan hem bu ugurdaky işini dowam etdirýär. Hazar deňziniň derejesiniň peselmegi bilen baglanyşykly ikitaraplaýyn hünärmenler topary döredildi. Bu platformalar maglumat we tejribe alyşmaga, ylmy hyzmatdaşlygy ösdürmäge hyzmat edýär. Geljekki döwürde ylmy gözlegleriň, gözegçilikleriň we maglumat alyş-çalşynyň güýçlendirilmegi, şeýle hem Hazaryň kenarýaka döwletleriniň arasyndaky hyzmatdaşlygyň giňelmegi aýratyn ähmiýete eýe. Azerbaýjan Hazar deňzi bilen baglanyşykly meselelerde gepleşikleri, hyzmatdaşlygy we bilelikdäki çäreleri goldamagy dowam etdirer. Ylma esaslanýan çemeleşme we özara ynam Hazaryň deňziniň geljegi üçin umumy çözgütleri tapmaga kömek eder diýip hasaplaýarys. Hazar deňzi bizi birleşdirýän umumy baýlykdyr. " Soňky 20-30 ýylda Hazaryň deňzi peseldi. Bu prosesiň esasy, global howanyň üýtgemegi netijesinde Hazara akýan derýalaryň suwunyň azalmagydyr. 1995-nji ýyldan şu güne çenli Hazar deňziniň derejesi takmynan 190 santimetr azaldy. Bu etap dowam eder diýlip çaklanylýar. Şeýlelik bilen, Hazar deňziniň derejesiniň üýtgemegi dört müň ýyllap aýlawly bolýar. Gözegçilik, derejäniň takmynan 200-250 ýyl azalýandygyny we belli bir wagtdan soň ýene ýokarlanýandygyny görkezýär. Iň ýokary dereje 1830-njy ýyllarda hasaba alyndy. Bu amal 200-250 ýyl dowam etse, deňiz derejesiniň häzirki derejesinden 3 metr aşak düşüp biljekdigi çak edilýär. Başgaça aýdylanda, Hazar deňziniň derejesiniň takmynan 2050-nji ýyla çenli azalmagyna garaşylýar Azerbaýjanda Hazar deňziniň derejesi her gün iki ýerde ölçelýär - Neft Daslari we Baku aýlagy. Netijeler Hazaryň deňziniň derejesiniň peselmegini dowam etdirýändigini görkezýär. Bu ölçegler 1837-nji ýylda başlandy. Hazar deňziniň derejesi her 35 ýylda birneme ýokarlanýar. Deňiz derejesiniň iň soňky ýokarlanmagy 1995-nji ýylda bolup geçen bolsa, onda 0,5 metre çenli ýokarlanmagy mümkin Hünärmenler halkara gözlegçileriniň Hazar deňziniň aýratynlyklaryny hasaba almazdan çaklamalary taýýarlaýandyklaryny aýdýarlar. Hazar deňziniň öz-özüni kadalaşdyrýan gurluşy bar. Deňziň demirgazyk bölegi takmynan 4-5 metr. Orta çuňluga Darband depressiýasy diýilýär we takmynan 800 metr. Astananyň sag tarapynda ýerleşýän Lankaran depressiýasynyň çuňlugy takmynan 1025 metr. Hazar deňzine köp suw gelýär, ilki bu depressiýalar doldurylýar. Hazar deňziniň günbatardan gündogara takmynan 15-20 metr meýdany bar. Bu wagt suwlar gündogar kenarlara akýar. Bu gaty yssy zona bolansoň, bugarmak ýokarlanýar. Hazar deňziniň demirgazyk böleginde bugarmak meýdany azalýar, bugarmak esasan çuň ýerlerde köpelýär. Şonuň üçin biri-biriniň öwezini dolýarlar. Şu nukdaýnazardan seredilende, deňiz derejesi ne ýokarlanyp, ne-de aşa düşüp biler Soňky 200 ýylda Hazar deňziniň derejesiniň ýokarlanmagy we aşak gaçmagy bary-ýogy 3,5 metrdir. Şonuň üçin daşary ýurtly gözlegçileriň aýdyşy ýaly 9-18 metr peselmek hakyky däl. Hazaryň derejesiniň peselmegine ýa-da ýokarlanmagyna ýol bermeýär. Çaklanylanda Hazar deňziniň relýef we gurluşy göz öňünde tutulmalydyr Howa hünärmeni Röwşan Abbasowyň pikiriçe, Hazar deňziniň derejesi peselýär, sebäbi derýa akymlaryna bagly. Derýalaryň akymynyň üýtgemegi bilen deňiz derejesi hem üýtgeýär: "Hazar deňzi, umuman, suwsuz basseýn, ýöne esasy suw çeşmeleri basseýnine akýan derýalardyr. Suwuň köp bölegi esasan Wolga we Ural derýalaryndan gelýär. Hazaryň içine girýän umumy suwuň 80 göterimi Wolga derýasyna düşýär. Soňky ýüz ýylda deňiz derejesi çynlakaý üýtgäpdi. Uzak möhletli suw joşmasy bilen kenarýaka sebitleriniň takmynan 800 kilometri bolup, Bakuw bulwarynyň käbir ýerlerine suw joşmagy täsir edipdir Röwşan Abbasow iň guraklygyň Azerbaýjanyň Abşeron ýarym adasynda ýüze çykýandygyny aýtdy: "Bakuw arhipelagynda, Çilow adasynda, Sangi Mugan we beýleki adalarda guramak has ýygy duş gelýär. Bu ýerlerde ýalpak ýerleriň bolmagy sebäpli hatda täze adalar hem emele gelýär. Uly ýerler hem açyldy we köp sanly syn edilýär. Şeýle hem, Kura derýasynyň deltasy hem çuň boldy. Emma beýleki ýurtlar bilen deňeşdirilende Azerbaýjanda we Eýranda guramagyň yzlary az " Ekolog Telman Zeýnalowyň pikiriçe, Hazar deňzindäki suw derejesi iki gezek azaldy we 83 ýylda bir gezek ýokarlandy. Suwuň derejesi bir ýarym metr aşaklady. Bir gezek iki ýarym metr ulaldy. Häzirki wagtda suwuň derejesi bir ýarym metr aşaklady. Bu ýerde alada galjak zat ýok: "problemeke-täk mesele, Hazar deňziniň nähili emele gelendigini bilmezligimizdir. Hazar deňzi birnäçe million ýyl ozal emele gelip, Gara deňze birikdirilipdi. Landeriň ýokarlanmagy we ýykylmagy netijesinde 20-30 metr ýokarlanmagy we ýykylmagy sebäpli iki deňziň arasyndaky baglanyşyk kesildi. Iki deňziň arasyndaky baglanyşyk kesildi. Birneme öň Aral kölüniň suwunyň gurandygyny aýtdylar. Aral kölüniň suwy Hazar deňzine girdi. Geçen ýyl ygalyň köp bolandygyny, ýöne bu ýyl bugarmagyň köpdügini size habar bereýin. Bu, Hazar deňzindäki suwuň ýene ýokarlanmajakdygyny aňladýar