Ematlama halk döredijiliginiň reanry hökmünde

Bilal Alarli Huseýnow ADPU Jalilabad bölüminiň baş mugallymy, filologiýa filosofiýasy doktory Hatira, halk döredijiliginiň hekaýa we hekaýa resanrlaryna ýakyn, ýöne täsirli aýratynlyklary bilen tapawutlanýan we esasan Günbatar Azerbaýjandan we Garabagdan ýygnan halk döredijiliginiň nusgalarynda özboluşly orny eýeleýär. Mematlama reanry hökmünde ýat taryhy wakalar we tanymal şahsyýetler baradaky maglumatlardan, şeýle hem bu reanry ylymyň dürli ugurlary, esasanam taryh, etnografiýa, toponimiýa we arheologiýa bilen baglanyşdyrýan ýer atlarynyň düşündirişlerinden ybaratdyr. Memoryadyň reanr aýratynlyklaryny halk döredijiligi nukdaýnazaryndan öwrenmek uly ähmiýete eýe Ilki bilen, halk döredijiligi reanry hökmünde ýadyň gözleg ugurlaryny derňemek möhüm faktor hasaplanýar. Esasy gözleg ugurlary aşakdaky ýaly toparlara bölünip bilner: Reanryň çeper we taryhy aýratynlyklaryny öwrenmek; Reanryň gurluş aýratynlyklaryny öwrenmek; Collectionygnamak işiniň düýp manysy; Çeper we taryhy tematiki gözlegleriň sintezi Reanryň gerimi hem giňdir. Tematiki gözlegleriň çeper we taryhy sinteziniň esasy ýadygärlik reanrynyň gurluş taraplary we tematiki mümkinçilikleri bolup durýar Oatlamalar reanry, ylmy we taryhy takyklygy bilen halk döredijiliginiň resanrlaryndan tapawutlanýar. Oatlama reanry awtobiografiki hekaýalara has ýakyn. Şeýle-de bolsa, awtobiografik kyssalar köplenç aşyklaryň wakalaryny we söýgi meselelerini öz içine alýar. Keýpiň bir görnüşi (reanryň içindäki üýtgeşiklik) hasaplanýan hekaýa hem ýadyňa ýakyn mysaldyr. Tapawut, bolup geçen wakanyň dilden-dile geçirilmegi, üýtgemegine we gürleýjiniň we diňleýjiniň gyzyklanmalaryna has uýgunlaşmagydyr. Tebigaty sebäpli, söhbetdeşlik wagtynda aýdylýan bir tymsaly ýada salýar. Beýleki tarapdan, Hatira kyssaçynyň şahsy synlaryny, özüne näme bolandygyny, hiç hili goşmaçalar ýa-da bezegler bolmazdan düşündirýär. .Atda, hakykat esasy zat, onuň jemgyýetçilik-syýasy tebigaty aýdyňlaşdyrylýar Garabagdan toplanan ýatlamalar ýer atlaryna we taryhy şahsyýetler baradaky maglumatlara esaslanýar. Oatlama belli bir hakykata esaslanýar, belli adamlara näme bolandygyny suratlandyrýar. Halk döredijiliginiň reanry hökmünde ýatlama ähli tekstlerde taryhy we geografiýa häsiýetlerini saklaýar. Şonuň üçin ýat reanry üçin esas hökmünde iki möhüm tarap kabul edilýär: 1) oryat milli ýadyň bir bölegi; 2) oatlama hakyky wakalary görkezýär. Bu ýazgylarda görkezilen taryhy wakalar milli ýadyň bir bölegi hökmünde kabul edilýär. Geliň, olaryň käbirine göz aýlalyň: 31-nji martdaky genosid barada ýatlamalar; Günbatar Azerbaýjandan deportasiýa faktlary barada ýatlamalar; Bosgun hereketleri barada ýatlamalar; Sowet döwrüniň repressiýalary barada ýatlamalar; Garabag wakalary barada ýatlamalar; Placeser atlary barada ýatlamalar; Taryhy şahsyýetler hakda ýatlamalar Dokuz ýatlama, Günbatar Azerbaýjanly ANAS Folklor Institutynyň işgärleri tarapyndan obalaryndan göçürilen we dürli sebitlerde mesgen tutan "Günbatar Azerbaýjanyň halk döredijiligi" ýygyndysynyň II tomunda "1918-nji ýyldaky gyrgynçylyk" ady bilen berilýär. Oatlamalaryň biri şeýle diýýär: "Atam iki gezek bosgun bolup ýaşady: bir gezek 1905-nji ýylda we 1918-nji ýylda. Çen jülgesinde Medinäniň bir obasy bar. Medina müň öýden ybarat. Biziň taýpamyz Mediniler diýilmeýär. Biz bu obada ýaşaýardyk - atalarym, enelerim, gelip çykyşym, köklerim. Ermeni-Musulman konflikti ýüze çykanda, bosgunlar Nanil Eýrana gitdi. Obadaky ermeniler 1918-nji ýyldaky wakalar birnäçe ýatlamada beýan edilýär, wakalaryň şaýatlary tarapyndan aýdylyşy ýaly ýatlamalar uly taryhy ähmiýete eýe: "1918-nji ýylda ermeniler obamyzy - Amagu şäherine hüjüm etdiler we obany ýykdylar. Obamyzyň töwereginde goňşy ermeni obalary bar. Jemgyýetimiz bilen aragatnaşyk saklaýan adamlar bardy, olara kirva diýýäris. Gelip, seni öldürerler, çäreleri görerler we obany terk ederler. Akylly adamlar aýallaryňyzy we çagalaryňyzy alyp, ayaýçä alyp gidýärler: "Bäş-alty adam gelip, ony öldüreris diýdiler. Iki ýa-da üç adam ermeni öňünde durar. Ertesi gün irden ermeniler hüjüm etdiler." "1950-nji ýylda deportasiýa" we "1988-nji ýylda deportasiýa" ady bilen ýazylan ýatlamalarda gynançly wakalar hem aýdylýar. Çubuhlunyň deportasiýa edilmegi baradaky ýatlamada: "Men Spitak gyzy, ýöne Calaloglu etrabynyň Kuýbişew (Çabuhlu) obasynda bir rus we ermeni arasynda boldum. Hiç haçan Men ol ýerde däldim. Ol ýerde altmyş azerbaýjanly bardy. Bilýärsiňizmi, ondan üç-dört ýyl ozal azerbaýjanlylary çykarmak üçin on sany intellektual bardy. Men ermeni dilini gowy bilýärdim. Calalogluda söwda etmäge gidenimde, azerbaýjanlylary görenlerinde aglaýandyklaryny görerdim ". Ermeni wagşylygyny jikme-jik beýan edýän bu ýatlamada" Haý jemgyýet, kömek "diýýän bir garry aýal hem azar berilýär. Ermeniler atan we öldüren adamlarynyň jesetlerini maşgalalaryna bermeýärler we guýulara guýýarlar Sebitdäki dialekt aýratynlyklaryny ýatlamalarda saklamak lingwistik ylym üçin gyzykly çeşme hasaplamak bolar. Şol sebitleriň dialekt aýratynlyklaryny öwrenmek hem möhümdir "Günbatar Azerbaýjan halk döredijiligi" ýygyndysynyň birinji tomunda Abbasgulu beý Şadlinski, Samad aga, Kabla Nagi, Melak oglu Ali, Adil Han we beýleki tanymal şahsyýetler, ýerleriň we ýurtlaryň atlary hakda ýatlamalar bar. 11 ýatlama "ermenilerdäki ermeni sütemleri" ady bilen berilýär. Oatlamalaryň birinde 1905 we 1918-nji ýyllarda bolup geçen wakalar barada gürrüň berilýär: "Ejem birinji söweşde ýedi ýaşymdadygyny aýdýardy. Soňra bolsa, şol ýerde Amaghuda hemme kişini öldürdiler "-diýdi." Nuru Paşanyň goşunynyň ýatlamalarynda "1828-nji ýyldaky wakalardan soň ermenileriň bu ýerlere gelip, alban buthanalary baradaky maglumatlary galplaşdyrýandygy aýdylýar. Günbatar Azerbaýjandan toplanan ýatlamalaryň arasynda söýgüliler bilen bolup geçen wakalar, Azady Aşak bilen bolup geçen wakalar. Jafarzadeh, Allahwerdi we Allahgulu mugallymy, Alyoşa Baýramowa, Usta Majid, Zarifa mugallymy Aşik Hosrow we beýlekiler ara alnyp maslahatlaşylýar Garabag wakalary baradaky ýatlamalarda esasan ýer atlary we taryhy şahsyýetler bar. Garabag söweşiniň sebäpleri, ösüşi we netijeleri hem bu ýatlamalarda öz beýanyny tapdy. ANAS Folklor instituty tarapyndan neşir edilen "Garabag: halk döredijiligi hem taryh" ýygyndylarynda ýerli ilatyň etnik gelip çykyşyna, taryhy şahsyýetlerine, toponimlerine we etnotoponimlerine üns berilýär. Şeýle tekstleri taýpa, nesil we ýer atlary, şeýle hem taryhy şahsyýetler baradaky gürrüňlerden tapawutlandyrmak kyn. Barda, Fuzuli, Agdam, Şuşa we Zangilandan toplanan halk döredijiliginde mifologiki tekstler, rowaýatlar, hekaýalar we ýatlamalar bir at bilen berilýär. Dini şahsyýetler, pirler, ojaklar, taýpalar, nesiller, ýer atlary, taryhy şahsyýetler, gaçgaklar, meşhur adamlar we pälwanlar baradaky tekstler reanr tapawudy bolmazdan hödürlenýär, bu halk döredijiliginiň nusgalarynyň reanr tapawudyny kesgitlemegiň nähili kyndygyny tassyklaýar Şuňa meňzeş tematiki mowzuklardaky ýatlamalar takyklygy, hakykaty we kyssaçynyň şahsy synlamalaryna esaslanýar. Barda we Agjabedi sebitlerinden ýygnan halk döredijiliginiň nusgalarynda bu ýerlerde mesgen tutan Kabirli, Afşar, Şahseven we Garadolag türk etnik toparlarynyň ýatlamalary agzalýar. Theygyndynyň düzüjisi Ilkin Rustamzade, "oriesatlamalar" ady bilen okyjylara hödürlenen mysallaryň agzalan taýpalaryň dilden aýdylýan mirasyny öwrenmekde möhüm rol oýnaýandygyny ýazýar. Her etnik topar hakda birnäçe ýatlamalar berilýär. Kabir halky baradaky 16 ýatlamanyň hersinde aýratyn tematiki ýük bar. Tekstleriň birinde bu sebitdäki Kabirli etnosynyň sebiti görkezilýär: "Salmanbeýli, Tazakend, Pariogullari, Ranjbarar, Husulunyň ýarysy, Hajy Badalli, Kurdamiriň Karabujakh obalary Kabirli obalarydyr. Kabirliniň dört çyzgysy, kyrk şahasy bar. Bu çyzgylar: Urbabaly, Arihmammadli, Garwand, Qizilli ". Görnüşi ýaly, bu ýadygärlik teksti nesil daragtynyň nukdaýnazaryndan möhüm ähmiýete eýe. Afşarlar hakda 29 ýadygärlikde, Şahsewanlar hakda 17, Garadolaglar hakda 14 nesil nesil şejeresine degişlidir. Beýlagan, Imişli, Tartar, Barda we Jabraýil sebitlerinden, Eywazali, Tatali, Alnazarli, Sarhanli, Alpanahli, Başçalli, Karalili, Orujli, Ahjanli, Ymamwerdili, Binnatli, Khalaj, Sirik, Kolani beýlekiler, taýpalaryň, nesilleriň we çyzgylaryň ýatlamalary 1918-nji ýyldaky sebitlerden ýygnan halk döredijiliginiň nusgalarynyň 5 ýadygärlik tekstinde ýygnaldy. Wakalaryň hakyky şaýatlary. hüjüm baradaky ýatlamalary repressiw betbagtçylyklaryň milli tejribesi hökmünde görkezilýär: "Bu Nooruz baýramydy. Hemmeler nahar bişiripdi. Soňra çal atlylaryň bize atyp başlandygyny gördüňiz. ... Hemme zat peçde galdy" -diýdi. Zangilan we Şuşa sebitlerinden ýazylan 14 ýadygärlik teksti, 1918-nji ýylda ermeniler tarapyndan musulmanlaryň gyrylmagy we ata-babalarynyň watanyndan göçürilmegi hakda "Garabag: halk döredijiligi hem taryh" ýygyndysynda, "Garabag söweşi ýatlamalarda" ady bilen ermenileriň Kalbajar, Laçin, Hojaly, Agdara we Murowda basyp alan döwründe eden adamkärçiliksiz wagşylyklary ara alnyp maslahatlaşylýar. Hojawand sebitinden toplanan ýatlamalara "Göçürmek syýasaty", "Daşnakdaky wagşyçylyklar" we "Garabaghli pajygasy" diýilýär. "Göçürmek syýasaty" ýatlamasynda ruslaryň ýerli ilata edýän basyşy agzalýar: "Häzirki Fuzuli Gawakh Garyagin diýlip atlandyryldy. Mundan başga-da, 1905-nji ýyldaky göçüriş syýasaty Russiýada amala aşyrylýar. Şol ynkylapçy ganhorlar biziň topraklarymyza geçirildi. Azerbaýjany özleşdirmek üçin ruslar Azerbaýjana sürüldi, soň bolsa Gizil diýdiler. Gizilgaý, Sora Kurapatkiniň özi ruslar geldi "Daşnak wagşyçylyklary" ýatlamasy azerbaýjan obalarynyň ermeniler tarapyndan basyp alynmagy bilen baglanyşykly: "Martuni diýilýän ýerimizde ermeniler ýokdy, men soradym. Polisiýa bölüminiň binasy hem şol ýerde guruldy. Polisiýa bölüminiň binasy hem azerbaýjan tarapyndan guruldy. obanyňyz çykyň ". Garabagyň dürli ýaşaýyş ýerlerinde bolup geçen betbagtçylyklar dürli ýygyndylarda-da beýan edilýär. "Obalatlamalarda Garabag söweşi" ady bilen hödürlenen tekstlerde "Garabag pajygasy" we "Agdaban pajygasy" agzalýar. Memorialadygärlik ýazgylary basyp alyş döwründe ýazylandygy sebäpli, olaryň taryhy ähmiýeti has uludyr. Ruhy we milli şahsyýetini ýatdan çykarmaýan adamlar Watan söýgüsini oryeňiş gününden soňam dowam etdirýärler we bu söýgini halk döredijiliginde dowam etdirýärler Azerbaýjanyň dürli sebitlerinden ýazylan halk döredijiliginde taryh, tanymal şahsyýetler we şol sebitleriň atlary barada ýatlamalaryň bardygyny bellemelidiris. Collectionygyndynyň ýaşy onlarça ýyl dowam etse-de, ýadygärlik ilkinji gezek halk döredijiligi reanry hökmünde ylmy taýdan öwrenilýär, çeper we taryhy aýratynlyklary derňelýär we tematiki we gurluş aýratynlyklary häsiýetlendirilýär. Günbatar Azerbaýjan we Garabag bilen baglanyşykly taryhy wakalary açýan ýadygärlik, ýerleriň we ýurtlaryň atlarynyň hakyky faktlara esaslanýan baglanyşygyny öwrenýär we aýry-aýry şahsyýetler baradaky myş-myşlara reanr aýratynlygy berýär, halk döredijiliginiň mysaly bolman, eýsem taryhçylar we etnograflar üçin çeşme bolup durýar. Şonuň üçin bu makalada ýadygärlik reanrynyň taryhy hakykatlara ýagtylyk berýän halk döredijiliginiň mysaly hökmünde görkezilmegine has köp üns berilýär Sözümiň ahyrynda, ýadygärlik reanrynyň Günbatar Azerbaýjanyň we Garabagyň halk döredijiliginde aýratyn orny eýeleýändigini we esasan bu sebitlerde bolup geçen taryhy wakalary beýan edýändigini aýtmak isleýärin. Memoryanr reanryny öwrenmek, azerbaýjan halkynyň geçmişinde bolup geçen wakalaryň garaňky pursatlaryny açýar, deportasiýa, repressiýalar, gyrgynçylyklar we halk döredijiliginiň “dili” bilen gapma-garşylyklaryň hakyky manysyny we syrly pursatlaryny açýar