Intellektual lider - Halk ýazyjysy Anar ýazýar

Azerbaýjanyň tanymal alymy we tanymal jemgyýetçilik-syýasy işgäri, akademik Weli Yusufusif oglu Ahundowyň doglan gününiň 110 ýyllygy. 1916-njy ýylyň 14-nji maýynda Bakuwda doglan Weli Ahundow 1950-nji we 1960-njy ýyllarda döwlet dolandyryşy pudagynda iň jogapkärli wezipelerde işledi - Azerbaýjan SSR-iň Saglyk ministri, Azerbaýjan Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň sekretary (1958), Azerbaýjan SSR Ministrler Geňeşiniň başlygy, Azerbaýjanyň Merkezi Komitetiniň birinji sekretary. V.Ahundow 1986-njy ýylyň awgust aýynda 70 ýaşynda aradan çykdy 2016-njy ýylda Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidenti Ylham Alyýew akademik Weli Ahundowyň 100 ýyllygyny bellemek baradaky karara gol çekdi 100 ýyllygy mynasybetli neşir edilen kitapda azerbaýjanyň aýry-aýry intellektuallary, alymlary, edebiýat, ylmy we medeni işgärleri akademik Wali Ahundow bilen ýatlamalaryny paýlaşdy. Azerbaýjanyň halk ýazyjysy Anar hem kitapda ýazypdyr. Merhum akademigiň 110 ýyllygynyň öňüsyrasynda şol makalalary okyjylaryň dykgatyna ýetirýäris. Materiallary gazetimize tanymal saz öwreniji Nigar Ahundowa gyzy Wali Ahundowyň gyzy hödürledi Weli Ahundowy Ganjada ömrümde ilkinji gezek gördüm. Azerbaýjanda sowet edebiýatynyň günleri geçirildi. Myhmanlar we azerbaýjan ýazyjylary bir topar respublikanyň sebitlerine syýahat etdiler. Topara Rasul Reza ýolbaşçylyk etdi. Ol meni şol wagt uniwersitetiň gaty ýaş talybydy. Myhmanlaryň arasynda şahyrlar Gaisin Guliýew, Mustaý Karim, Sergeý Orlow, dramaturg Aleksandr Şteýn ýadymda. Kakam ýaş suratkeş Tahyr Salahowy hem bu sapara çagyrdy Şol döwürde Ganja bolan Azerbaýjan Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň birinji sekretary W.Ahundow ýazyjylar bilen duşuşdy we diňe bir akyllylygy we kämil rus dili bilen däl, eýsem Eduard Bagritskiniň goşgularyny Lermontowyň "Maskarad" sözlerinden sitata bilen geň galdyrdy Bilim boýunça lukman bolan W.Ahundow 1941-nji ýyldan 1945-nji ýylyň awgustyna çenli bolan Beýik Watançylyk urşuna gatnaşdy we soňra Ylymlar akademiýasynyň doly agzasy we wise-prezidenti saýlandy, Azerbaýjanyň intellektual liderlerinden biri. Karýerasynda ädimme-ädim Saglyk ministriniň orunbasary, Saglyk ministri, soňra Merkezi komitetiň müdiri, soňra Merkezi komitetiň sekretary, ministrler geňeşiniň başlygy boldy we ahyrynda Azerbaýjan CPSU Merkezi komitetiniň birinji sekretaryny saýlady Syýasy wakalaryň merkezinde duran Ahundow, Merkeziň Azerbaýjanyň öňdebaryjy "üçlügine" - Birinji sekretar Ymam Mustafaýew, Ministrler Geňeşiniň başlygy Sadyk Rahimowa we Sovietokary Sowet Prezidentiniň başlygy Mirza Ibrahimowa garşy aýdanlaryny gowy bilýärdi. Sowet sistemasyndaky iň aýylganç aýyp hasaplanýan milletçilik meselesiniň tebigatyna düşündi we özi üçin netije çykardy. 1959-njy ýylyň 6-njy iýulynda Weli Yusufusif oglu Ahundow I.D.-nyň ýerine Azerbaýjan Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň birinji sekretary wezipesine saýlandy. Mustafaýew Sow. Plenuma gatnaşan Weli Ahundow. Ukrainanyň Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň sekretary N.Mukhitdinowyň kömegi bilen bu meseläni çynlakaý sanksiýalar bolmazdan ýumşadyp bildi. Şeýle-de bolsa, mysal üçin, Býuronyň agzasy B.K. Karamyan Mustafaýewe we Ibrahimowa garşy has berk çäreleri talap etdi Dürli efemizmler bilen örtülen Azerbaýjanyň ýolbaşçylaryna bildirilýän aýyplamalaryň asyl sebäbi diňe bir mesele - olar milletparazlykda güman edilýärdi Şonuň üçin her respublikanyň başlygynyň esasy wezipesi Merkezine wepalylygyny, internasionalizmi, rus halkyna bolan gatnaşygyny we milletçilik meýilleriniň ýoklugyny ynandyrmakdy. Aslynda, V.Ahundow oýlanyşykly syýasaty bilen henizem şol bir watançylyk maksadyna - azerbaýjan halkynyň medeniýetini ösdürmäge we milli öz-özüne düşünmäge çalyşýardy Örän batyrgaý ädimlerinden biri, partiýanyň berk tankytlary sebäpli ozal MK bölüminiň müdiri wezipesinden aýrylan Şihali Gurbanowy ideologiýa boýunça MK sekretary wezipesine bellemekdi. Edil şonuň ýaly-da, ýokary wezipelerden aýrylan we ýiti tankytlanan Jafar Jafarow Ş. Pajygaly ölüminden soň Merkezi komitetiň sekretary wezipesine saýlandy. Gurbanow, takyk V.Ahundowyň islegi bilen Ahundowyň terjimehalynda Sowet düşünjesine görä oňa zyýan ýetirjek nokatlar bar - aýaly Sara Türkiýede ýaşaýan meşhur pan-türk syýasy immigrant Ahmet Agaoglunyň ýegeni Ahmed Beý "Difai" partiýasyny esaslandyryjylaryň biri, Azerbaýjanda ilkinji syýasy partiýalaryň biri, birnäçe gazetiň düýbüni tutujy we işjeň ýazyjydy Dini duýgular Ahundowyň ýüreginde-de ýaşady diýip pikir edýärin. Hanym Soltanowanyň hökümete aýdan bir wakasy ýadymda. Onuň sözlerine görä, Ahundow daşary ýurt saparlarynyň birinde şlýapasynyň ujunda gaty bir zat duýýar. Seredip görsek, ejesiniň syýahatdan ozal gizlinlikde dakmagy Gurhandan gelen doga boldy Kakamyň Wali Ahundow bilen gatnaşygy bardy. Emma Rasul Reza Sovietokary Sowet mejlisinde eden çykyşynda şol döwürde Saglyk ministri bolan Ahundowy azerbaýjanda şowsuz beýan edendigi üçin ýiti tankytlady we şol bir wagtyň özünde ene dilini gowy bilýändigini aýtdy. Soňra respublikany dolandyran V.Ahundow bu wakany kakama hiç haçan agzamady. Munuň tersine, Resulyň Reza hakda iberilen köp ýazgaryjylara jogap bermändigi soň aýan boldy Bir ýygnakda kakam Presidiumda birinji sekretaryň arkasynda otyrdy. Şol günlerde Rasul Rzanyň stenograf gyzlar (stenografik gyzlar) hakda goşgusy çap edildi. Şol ýyllarda iki stenograf adatça rus dilinde, biri azerbaýjanda çykyşlary ýazga alýardy. Rasul Reza goşguda iki ýazýan gyzyň yzygiderli ýazýandygyna garamazdan, üçünji gyzyň tutuş ýygnakda ýekeje setir hem ýazmandygyny gynanç bilen belläp geçdi. Goşgy "Utanç däl, ýöne näme?" sorag bilen gutardy Şol ýygnakda hemmeler rus dilinde gürleýärkä, Wali Ahundow birden kakama ýüzlendi: "Mugallym Resul, edil" it ýazýan gyzlaryňyz "ýaly" Kakam birinji sekretaryň goşgynyň mazmunyny we oňa düşünişini şeýle çalt öwrenendigine geň galdy Ahundowyň döwründe Rasul Reza 50 ýaşy dolmagy bilen 1960-njy ýylda Azerbaýjanyň Halk şahyry, 1965-nji ýylda bolsa Azerbaýjan Ensiklopediýasynyň baş redaktory wezipesine bellendi 1970-nji ýylda, Rasul Rzanyň 60 ýaşy mynasybetli Weli Ahundow oňa şeýle mähirli hat iberdi: "Söýgüli dostum we doganym Rasul! Men sizi gutlaýaryn we gujaklaýaryn. Maksadyňyza ýadawsyz gönükdirilen paýhasly we çynlakaý zehiniňize haýran galýaryn. Saglyk we täze döredijilik üstünlikleri arzuw edýärin. Şu günler size buýsanýandygymy aýtmak zerurlygy duýulýar. Weli Ahundow." Rasul Rezanyň depderçesinde dürli ýygnaklarda eden galam eskizleri bar. Süleýman Rüstamyň, Fikret Amirowyň we Tahyr Salahowyň portretleri bar. V.Y.Ahundowyň şeýle portreti hem bar. Men ony Rasul Raza bagyşlanan gazetiň ýörite neşirinde çap etdim Wali Ahundowy gowy ýatlamak halkymyzyň dürli gatlaklarynda ýaşaýar - Azerbaýjanyň abraýly ogly, mynasyp alym, lukman, lider we hakyky intellektualdy Weli Ahundowyň intellektual tebigaty we şahsyýetiniň medeni potensialy genetiki taýdan çagalaryna - wagtyndan öň aradan çykan ogly Oktaý we Azerbaýjanyň ahlak gymmatlyklaryny ýurduň daşynda dogry wagyz etmek üçin ýadawsyz işleýän gyzy Nigara berildi