Näme üçin Arktika derýalary pos mämişi öwürýär

Täze gözleg, bu hadysanyň müňlerçe ýyl bäri doňup galan ýer gatlagy permafrostyň eremegi bilen gönüden-göni baglanyşyklydygyny ýüze çykardy. Arktikanyň temperaturasynyň ýokarlanmagy bilen bu doňan toprak eräp başlaýar we demir we beýleki maddalary derýalara we akymlara goýberýär Gözlegçiler Alýaskanyň Bruks aralygyndaky täsir eden suw ýollaryny gözden geçirdiler we pos reňkli hapalanmagyň aňyrsynda iki dürli prosesi tapdylar Daglyk ýerlerde ereýän ýer, köplenç "samsyk altyn" diýlip atlandyrylýan pirit atly mineraly açýar. Pirit suw we howa bilen gatnaşyga girende, demir, kükürt we beýleki metallary bölüp çykarýar. Demir ahyrsoňy okislenýär we derýalara mämişi reňk berýän pos ýaly bölejikleri döredýär Pes batgalyk sebitlerde başga bir proses bolup geçýär. Howanyň eremegi bilen batgalyk ýerler giňelýär we topraklar suw basýar we kislorod az bolýar. Bu gurşawdaky mikroorganizmler toprakdaky demirleri ýakyn akymlara akýan erän görnüşe öwürýär. Demir baý suw ýer ýüzüne baryp, kislorod bilen garylandan soň, täsir eden derýalarda görnen posly bölejikleri emele getirýär Gözlegçiler bu iki mehanizmiň, Alýaskanyň demirgazygyndaky uly ýerlerde, esasanam permafrostyň çalt ereýän sebitlerinde mämişi suw ýollarynyň näme üçin peýda bolýandygyny düşündirýändigini aýdýarlar Şeýle hem, gözleg alymlara geljekdäki hapalanmalary çaklamaga kömek edip biljek gijikdirilen täsirini kesgitledi. Bir tomusda goýberilen demir, indiki ýyl derýalara ýuwulmazdan ozal ýer astynda galyp biler. Gözlegçiler, ýeriň temperaturasynyň uzak möhletli ýazgylaryny suw himiýasy maglumatlary bilen deňeşdirip, topragyň temperaturasynyň ýokarlanmagy derýa şertleriniň ýaramazlaşmagynyň irki duýduryş alamaty bolup biljekdigini anykladylar Daşky gurşawa täsiri möhüm bolup biler. Inçe demir bölejikleri suwda 100 kilometrden gowrak saklanyp, suwuň aýdyňlygyny peseldip, suwotulary örtüp, mör-möjekleriň köpelmegine we balyk bezeglerine zeper ýetirip biler Alymlar esasanam Alýaskada we goňşy Kanadada losos hakda alada edýärler. Balyklar, irki döwürlerinde süýrenmek we sagdyn suw iýmit torlary üçin arassa derýalara baglydyr Gözlegçiler bu meseläniň diňe Alýaskada galmagynyň ähtimal däldigini duýdurýarlar. Eriş permafrost we metal baý gaýalaryň şuňa meňzeş kombinasiýalary dünýäniň beýleki ýerlerinde, şol sanda demirgazyk Kanadada, Andlarda we Alp daglarynda bar. Subutnamalar Russiýada deňeşdirip boljak üýtgeşmeleriň eýýäm bolup geçýändigini görkezýär Ondan öň “Qazinform” habar gullugy Wegener institutynyň gözlegçileriniň Antarktidada näbelli bir adany tapandygyny habar berdi