Ilgar Tagiýew watanyň iň gündogar böleginde - 5 ýyl soň ýazýar

Absheron milli seýilgähine - "Bürgüdiň tumşugy" 5 ýyl ozal, pandemiýanyň "iň ýokary nokady" wagtynda baryp gördüm. "Şah dili" hökmünde hem bellidir. Şol wagt, bir gün meniň üçin eziz bolan Watanyň gündogaryna gaýdyp geljekdigime söz berdim. Dynç günleri sözümi berjaý etdim "Bürgüdiň tumşugy" geçmişde köp üýtgedi. Iň göze ilýän zat, tumşugyň sözüň iki manysynda-da uzalmagydyr. Hazar deňziniň suwunyň çykarylmagy seýilgähiň ekosistemasyna täsir etmedi. Gowy ýa-da erbet? Olaryň hemmesi hakda gürleşerin. Firstöne ilki bilen, makalamdan - Abşeron milli seýilgähi baradaky 2021-nji ýyldaky hasabatymdan (https://525.az/news/173346-vetenin-en-serqi--ilgar-tagiyevin-reportaji) abzasy "ogurlamaly". Megerem, munuň üçin meni hiç kim günäkärlemez Azerbaýjan kartada ganatlaryny ýaýran bürgüt ýaly, Abşeron ýarym adasy bürgüdiň kellesine meňzeýär we sorag edilýän ýer bürgüdiň tumşugyna meňzeýär, şonuň üçin adynyň nireden gelip çykandygy belli. "Şah diliniň" gelip çykyşy ýüzlerçe ýyl dowam edýär. Geçmişde baý begler bu ýere aw awlamaga gelipdirler we ýerli ilat patyşalaryň aw awlaýan ýerini şeýle atlandyrypdyrlar. "Şah diliniň" geografiki manysy "uly dil" hökmünde häsiýetlendirilýär. SSSR döwründe, 60-njy ýyllaryň ahyrynda bu gaçybatalga bolupdy. Şol bir wagtyň özünde, seýilgähiň çäginde harby bölüm ýerleşýär. Sowet goşunyndan galan bunkerler köp. Imperiýa döwründe, şeýle hem garaşsyzlygymyzyň ilkinji ýyllarynda, gözegçilik pes bolansoň, dellallaryň iň halanýan ýerlerinden biri. Elbetde, ýabany haýwanlary we guşlary awlamak sebitiň haýwanat dünýäsine uly zyýan ýetirdi. Munuň öňüni almak üçin, 2005-nji ýylyň 8-nji fewralynda Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidentiniň buýrugy bilen Abşeron döwlet goraghanasynyň esasynda döredilen Abşeron milli seýilgähi indi dellal däl-de, syýahatçylaryň iň halanýan ýerlerine öwrüldi. Seýilgähiň meýdany 783 gektar. Olardan 375 gektar gury ýerde, 408 gektar deňizde. Seýilgähiň girelgesinden adanyň ahyryna çenli aralyk 10,4 km. Islenýän ýere 6 km ýol sürmeli we deňziň iň çuň ýerinden geçip, galan aralygy ýöremeli. Onlarça haýwan we guş seýilgähde mesgen tutdy. Olaryň ýarysyna golaýy atlary "Gyzyl kitaba" girizilen jandarlar. Mysal üçin, dünýädäki iň kiçi möhür bolan Kaspi möhüri "Ginnesiň rekordlar kitabyna" girdi we Hazar deňzinde ýaşaýan ýeke-täk süýdemdirijidir. Commona-da umumy flamingo, gyzyl wagtail, egri pelikan we ş.m Öň hem belläp geçişim ýaly, "Bürgüdiň tumşugy" bir ýerde 500 metr uzynlykda. Emma iň uzak nokada gitmek birneme aňsat. Öň 5 km-den gowrak pyýada ýöremeli bolsa, indi aralyk 2 km çenli azaldy. Şeýlelik bilen, "Greenaşyl meýdan" diýilýän ýere sürüp, soňra iň gündogar nokada ýöreýärsiňiz. Munuň sebäbi Hazar deňziniň yza çekilmegi. Tebigatyň ösümlik we haýwanat dünýäsi öňküligine galsa-da, haýwanlaryň ýaşaýyş durmuşyna we iýmitlenişine çynlakaý täsir etdi. Mysal üçin, Hazaryň möhri bu ýere hiç haçan diýen ýaly gelmeýär. Esasan ýakyn adalara çykýar. Flamingos hem seýilgähiň çarwa ýaşaýjylarydyr. Umuman, seýilgähdäki häzirki ýagdaý aşakdaky ýaly: suwuň çekilmegi bilen gury ýerdäki howuzlar hem ýitdi. Bu howuzlarda iýmitlenýän guşlar, syýahatçylaryň ýüregini özüne çekýän flamingos ýaly möhürler ýaly adalara baryp görýärler. Ozal bu guşlar gyş möwsüminde seýilgähiň kenarýaka suwlarynda 1-2 aý, käte has uzyn bolýardylar. Suwuň çykarylmagy bilen, möwsümde takmynan 15-20 gün seýilgähiň myhmanlary boldular Seýilgähiň çäginde ýyrtyjy haýwanlar - möjekler, tilkiler, şagallar ýaly haýwanat dünýäsiniň sany durnuksyzlygyna galýar. Sebäbi olaryň iýmit zynjyrynyň esasy gerbil we arap towşanydyr. Gemrijiler garaňky düşenden soň ýerasty gabyklaryndan çykýarlar. Şonuň üçin ýyrtyjylaryň hereketi esasan agşam güýçlenýär. Bu haýwanlaryň gündiz seýilgähde görünmezliginiň esasy sebäbi. Arap towşanlary barada aýdylanda, towşanlaryň sany köpeldi. Akesylanlar. Bu ýerdäki möjekler soňky 5 ýylda ep-esli artdy. Emma ösüş degişlidir. Akesylanlar gelýänlere howp salýarmy? Bu howp az. Myhman seýilgähiň içerki düzgünlerini berjaý etse, ýagny syýahatçylyk ýolundan sowulmasa, gyrymsy agaçlara girmese, howp ýok. Deňiz kenaryndaky pyýada ýörelgesinde iň köp görülýän ýylanlar suw ýylanlarydyr, bu hem howply däl. Evilamanlyk diýmeseň, hiç hili gowulyk gelmez. Garaz, kimdir biri ýylan tarapyndan dişlense, seýilgähde zähere garşy serum bar, şonuň üçin hakyky gorky ýok. Alsoöne şu wagta çenli ýylanyň hiç kimi dişländigi barada ýazgylaryň ýokdugyny öwrendim. Biz ýylanlar gorkýşymyz ýaly bizden gaça durýarlar Seýilgähiň gury meýdany hem giňeldildi. Ozal 783 gektardan 375-si gury ýerdi, indi bolsa bu san 400-den geçdi. Elbetde, gury ýerdäki howuzlar hem gurady. Öň hem belläp geçişim ýaly, bu guşlaryň ýakyn adalarda ýerleşmegine sebäp boldy. Olary ýakyn ýerde görýärdiler. Indi diňe 12 metrlik "Gözegçilik diňinden" dürbüden synlamak bolýar Hazar deňziniň suwdan çykarylmagy, 1980-nji ýyllarda seýilgähiň çäginiň görnüşini yzyna gaýtardy. Şol döwürde oba jemgyýetiniň ösdürip ýetişdirýän meýdanlary, gawunlary, garpyzlary, ýamyklary we ş.m. bardy. Deňizdäki suw derejesi ýokarlanyp başlanda, oba hojalygyna suw basdy. Indi suw ýene çekildi. Hemme zat kadaly ýagdaýa geldi Seýilgähiň çäginde esasan ýarym çöl peýza .y bar. Şeýle-de bolsa, bu ýer syýahatçylaryň we raýatlarymyzyň gyzyklanmasyny hemişe özüne çekdi. Soňky birnäçe ýylda gelýänleriň sany köpeldi. Emma myhmanlaryň gelmegine päsgel berýän faktorlar hem bar. Mysal üçin, soňky 2 ýylda seýilgähiň çäginde şemally howa şertleri köplenç bolýar. Gilavar bilen Hazri bu ýerde üfleýärler. Güýçli ýel bolanda tozan we duman gymyldap bilmez. Adamlar bu ýere dynç almak we esasan şenbe we ýekşenbe günleri dynç almak üçin gelýärler. Daşary ýurtly syýahatçylaryň sanynda düýpli tapawut ýok. Resmi statistikalara görä, soňky 1 ýylda ýurda syýahatçylaryň sany 10 göterim azaldy. Emma ne bu, ne daşary ýurt syýahatçylyk operatorlary tarapyndan bahalaryň ýokarlanmagy "Bürgütiň tumşugy" bilen gyzyklanmany peseltmedi. Bahasy barada aýdylanda, 5 ýylda üýtgemedik zatlaryň biri seýilgähe giriş tölegi - simwoliki taýdan öňküsi ýaly bary-ýogy 2 manat. Mundan başga-da, raýatlarymyzyň käbir kategoriýalary üçin giriş mugt Seýilgähde bolan wagtymyz 20 töweregi myhman bilen tanyşdym, olaryň diňe ikisi daşary ýurtlydy. Polşanyň Krakow şäherinden iki garry aýal "Bürgüdiň tumşugy" üçin gelendiklerini aýtdy. Şeýle hem möhürleri we flamingleri görmek we deňiz suwundan lezzet almak. Arzuwlaryna ýetip bilmejek ýaly. Bu ýerde haýwanlar az görünýär. Hemişe bolşy ýaly suwa düşmek gadagandyr! Sebäbi bu ýerdäki suw akymlary güýçli. Beýleki tarapdan bu sebit goraghanadyr. Deňiz kenaryny döretmek tebigata zyýan ýetirip biler. .Eri gelende aýtsak, seýilgähde wagtal-wagtal dürli çäreler geçirilýär. Mysal üçin, geçen şenbe güni "Dağçyşym" sport kluby "Bürgüdiň tumşugy" we arka tarap 10 km ylgaw ýaryşyna taýýarlanýar. Soňra klubyň web sahypasyndan 400-den gowrak sport janköýeriniň, olaryň 10-synyň daşary ýurtlydygyny, ýekşenbe güni geçirilen çärä gatnaşandygyny bildim Iň esasy wakalardan biri seýilgähiň arassalygydy. 5 ýyl ozal kenarda gelýänleriň galdyran plastik galyndylaryny we "alamatlaryny" tapyp bolýan bolsa, indi daş-töweregi göze ýakymly edýär. Tolkunlar bilen kenarda ýuwulan plastik galyndylaryň mukdary birnäçe esse azaldy. Bar bolsa-da, seýilgähiň işgärleri ony arassalaýarlar. Diňe kenarda Hazar deňzindäki jetlerden tolkunlar bilen ýyrtylan uly agaç we şalban böleklerini tapmak bolýar Men hiç wagt jerenler hakda gürleşmedim. 5 ýyl ozal seýilgähiň işgärleri bilen bolan söhbetdeşligimizde 3 ýyl mundan ozal sebite 3 sany jereniň - 2 erkek we 1 aýal goýberilendigini öwrendim, ýöne ösüş bolmady. Şol döwürde gazetler wagtal-wagtal görülýärdi. Nowöne indi? Gazeller diri we gowy. Seýilgähiň işgärleri çaga jerenlerini birnäçe gezek gördüler. Emma ösüş syn edilmeýär. Haýwanlar rugsat bermeýän ýaly Absheron milli seýilgähi, ýurdumyzdaky 12 milli seýilgähiň iň kiçisi. Emma bu "kiçijik" uly ruhy gymmatlyga eýe - sebäbi Watanyň iň gündogar bölegi, tolkunlaryň duşuşýan ýeri. 5 ýyl ozal eden çykyşymda ýazyşym ýaly, Watanyň her dýuýmy mukaddesdir. Mukaddes ýerlere baryp görmek her birimiziň borjumyz