Wali Ahundow: Asyllylygyň we ýönekeýligiň nusgasy - Wali Ahundow-110

Azerbaýjanyň tanymal alymy we tanymal jemgyýetçilik-syýasy işgäri, akademik Weli Yusufusif oglu Ahundowyň doglan gününiň 110 ýyllygy. 1916-njy ýylyň 14-nji maýynda Bakuwda doglan Weli Ahundow 1950-nji we 1960-njy ýyllarda döwlet dolandyryşy pudagynda iň jogapkärli wezipelerde işledi - Azerbaýjan SSR-iň Saglyk ministri, Azerbaýjan Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň sekretary (1958), Azerbaýjan SSR Ministrler Geňeşiniň başlygy, Azerbaýjanyň Merkezi Komitetiniň birinji sekretary. V.Ahundow 1986-njy ýylyň awgust aýynda 70 ýaşynda aradan çykdy 2016-njy ýylda Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidenti Ylham Alyýew akademik Weli Ahundowyň 100 ýyllygyny bellemek baradaky karara gol çekdi 100 ýyllygy mynasybetli neşir edilen kitapda azerbaýjanyň aýry-aýry intellektuallary, alymlary, edebiýat, ylmy we medeni işgärleri akademik Wali Ahundow bilen ýatlamalaryny paýlaşdy. Azerbaýjanyň halk ýazyjysy Elçi hem kitapda ýazypdyr. Merhum akademigiň 110 ýyllygynyň öňüsyrasynda şol makalalary okyjylaryň dykgatyna ýetirýäris. Materiallary gazetimize tanymal saz öwreniji Nigar Ahundowa gyzy Wali Ahundowyň gyzy hödürledi Gelen adam galar, galan adam hereket eder Heý, dünýä zaýalanýarsyň Weli Ahundow hakda bu kiçijik ýatlamalary ýazanymda, kellä gelen ilkinji bölüm gönüden-göni baglanyşykly däl, eýsem ýetginjeklik ýyllarymda şaýat bolan we ýadymda hemişelik galan bir waka bilen baglanyşykly 1960-njy ýylda Bakuwda şeýle tolgundyryjy söhbetdeşlik boldy: Ermeni ýolbaşçylary bu meseläni Moskwada gozgadylar, Nakhiwan geografiki taýdan Azerbaýjanyň daşyndady, bu sebäpli uly ykdysady kynçylyklar bar we bu awtonom respublikany Ermenistana bermeli Şol döwürde, Istiklal köçesindäki akademiýanyň esasy binasynda Samad Wurgunyň aradan çykmagynyň bäş ýyllygy mynasybetli hatyralama agşamy geçirildi, başlyk Mammad Arif, başlyk Ilýas Efendiýew çykyş etdi. Edebiýaty halaýan ýetginjek wagtym, onunjy synpda okaýardym, şol taryhy ýadygärlige gitdim Samad Wurgunyň şol ýatlama gijesinde professor Abbas Zamanow leksiýa çykdy we meşhur çykyş etdi, soň bolsa uly ses, syýasy dawa we hakyky milli tolgunyşyklara sebäp boldy we bu duýgudaş sözüň düýp manysy "Ermenistana hiç wagt bir dýuým Naçwiwan bermeris!" (Şonuň üçin taryhy gije boldy!) Bu wakadan birnäçe wagt geçensoň, Mehdi Huseýn bir gün agşam bize geldi we söhbetdeşlik wagtynda: Wali, Nowmasywanyň Ermenistana berilmelidigi meselesini hakykatdanam gozgandygyny aýtdy. Mikoýanyň täsiri astynda Hruşýowda-da şeýle pikir bardy. Wali bu meselä Syýasy býuroda seredip biljekdigini duýdy. Ol öldi diýip gaty taýynlyk görýärdim, ýöne gaýdyp gelmedi diýýär. Emma Abbasyň çykyşyndan soň bu mesele gün tertibinden aýryldy Suren Towmasýan şol wagt Ermenistan partiýasynyň başlygydy we Wali Ahundow Azerbaýjanyň Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň birinji sekretary wezipesine saýlandy Mehdi Huseýn Weli Ahundowyň dosty, Ilýas Efendiýew hem Mehdi Huseýniň dostydy Ilýas Efendiýewiň kämahal Mehdi Huseýn hakda aýdanyny ýadymda: Weli Ahundow Ermenistanyň niýetiniň Nakhivan bilen Garabagy Azerbaýjandan aýyrmakdygyny aýtdy. Ol serhoş bolmaly diýdi Şol döwrüň ýazylmadyk kanunlaryna görä, partiýanyň ýolbaşçysy milli meselelerden ýokary durmaly we dolandyryjy ideologiýa hyzmat etmeli boldy, Wali Ahundowyň şeýle duýduryşy aslynda emeli "SSSR raýaty" däl-de, Azerbaýjanyň raýaty hökmünde tolgunýandygyny görkezýärdi we şonuň üçin onuň egnine alan ýüküniň agramy hasam artdy Şol çykyşdan dessine, Moskwa (ulgam!) Mugallym Abbasy Moskwanyň aç-açan duşmançylygy bilen pese gaçyrjak boldy, ýöne şahsyýetine bolan tutanýerlilik we ýörelge bilen söweşip, şol Sowet jemgyýetindäki ornuny täzeden aldy Bu wakadan köp wagt geçenden soň - 70-80-nji ýyllarda jenap Abbas bilen ýakyn aragatnaşykda bolanymda, käwagt bu wakany ýada salýardy we şeýle diýýär: Ahundowyň "sahna" bu ýagdaýda köp kömek etdi Jenap Abbasyň "Kulisarkhasi" sözlemi henizem ýadymda - bu bir söz Wali Ahundowyň milli we ahlak nukdaýnazaryndan paýhasly, başarnykly we möhüm işi hakda köp zat aýdýar 1950-nji ýyllaryň ortalarynda, Mehdi Huseýniň ogly Alynyň doglan günlerinde we beýleki oturylyşyklarynda, şu wagt ýadyma düşenok, Wali Ahundow we aýaly Sara Mehdi Huseýngilde, we Ilýas Efendiýew bilen şol oturylyşyklara gitdim. men barýardym Mehdi Huseýiniň aýaly merhum Fatma hanum, ulular bilen oturyp, olaryň gepleşiklerini diňlemek isleýändigimi gaty gowy bilýärdi we meni hemişe ulular bilen bilelikde stoluň aňyrsynda oturmaga mejbur edýärdi. Men onuň arkasynda gaty buýsanç bilen otyrdym, ulular maňa, orta mekdep okuwçysyna seretdiler, pikirlerini Hudaý bilýär Şol döwürde Wali Ahundow Saglyk ministri bolup işledi, gysga wagtlap Ministrler Geňeşiniň başlygy bolup işledi, ýalňyşmaýan bolsam, birnäçe aýlap Merkezi komitetiň kätiplerinden biridi, ýöne bu adamyň ýönekeýligi, söhbetdeşligi we degişmeleri hiç hili ýokary wezipäni görkezmeýärdi. Mehdi Huseýngiliň garyndaşlaryndan başga-da, Mir Jelalyň mugallymy Adil Iskenderow, Mikaýil Rzaguluzade, Alasgar Alakbarow, Imran Gasimow we Wali Ahundow Hamid Arasliniň ýadyma düşýär, hatda içgin gürleşendigini, saglyk hakda gürleşendigini we degişýändigini aýdýaryn. Şol ýönekeýlik, hoşniýetlilik, ýakynlyk bilen bir hatarda, Wali Ahundowyň çykyşynda we degişmelerinde, Sara bolan garaýşynda, iýip-içmekde - belki-de bu medeniýet we asyllylyk sebäpli ýokary derejeli medeniýet we asyllylyk bardy Indi, bu setirleri ýazanymda, lukmançylyk bilimini alan we ýaşlygyndan bäri dürli partiýa-sowet wezipelerinde işleýän bu adam Wali Ahundowyň duzly Molla Nasreddiniň anekdotlaryny getirendigini, nakyllary ulanandygyny, Uzeýr Beýiň operalarynda gahrymanlaryň nusgalaryny ulanandygyny we bu, elbetde, halka wepalylygyň, halkyň wepalylygynyň duýgusydygyny, halka wepalylygyň duýgusydygyny ýadymda. Hatda ýadymda, bir gezek Mehdi Huseýngilde ýygnak halkynyň arasynda çörek nobatlary, dükanlarda ýetmezçilik - Hruşew döwrüniň ýetmezçiligi barada pikir alyşyldy we Wali Ahundowyň ýerinde başga bir partiýa-sowet işgäri bolan bolsa, iň bolmanda söhbetdeşligiň ugruny üýtgederdi Bu dynç alyş, näme etjegimi bilemok Öýde hatda doly halta-da ýok Her kim tüwi we ýagdan uzak wagtlap gutardy Et asla tutulmaýar we sebäp ýok Hudaýa şükür, biz özümiz Bir söz aýtsam, obalara goýbermezler Adamlar kawaýda, şekerde we şekerde gark bolýarlar Öýümizde hatda kepjebaşam ýok Bu dünýäde näme bar? Şeýle hem, jaý eýeçiligimiz ýok Wagif, kämilligimiz bar diýip öwünmäň Hudaýa şükür, kämillik ýok Wali Ahundowyň bu goşgyny Sowet sistemasynyň kyn döwründe (we ýürekden!) Mejlisde okaýandygy, meniň pikirimçe, onuň içki dünýäsi we ruhy ýüzi hakda köp zat aýdylýar Ilýas Efendiýew 1960-njy ýylda itazyjylar birleşiginiň sekretary wezipesinden boşadylmagy üçin MK-dan işden aýrylmak hatyny ýazdy we bu arza bir ýyldan gowrak wagt bäri kabul edilmedi we bu wagtyň dowamynda Ilýas Efendiýew işe gitmedi we aýlygyndan ýüz öwürdi 1961-nji ýylyň ýanwar ýa-da fewral aýlarydy, bir gün agşam öýümizde telefon jyňňyrdady, men telefony aldym, salamdan soň bir adamyň sesi kim bilen gürleşýändigini sorady? Men adymy aýtdym Hawa, Elçin, ýagdaýlaryň nähili? Mekdebi gutardyňmy? Uniwersitetde eýýäm okaýandygymy aýtdym, jaň edeniň Ylýas Efendiýew bilen gürleşmek we näme üçin işinden gitmek isleýändigini anyklamak isleýän Wali Ahundowdygy anyklandy. Ilýas Efendiýew hem: Onlyeke-täk sebäbi, diňe döredijilikli bolmak isleýärin "-diýdi Bu jaňdan takmynan alty ýyl soň - 1967-nji ýylyň 3-nji iýunynda Wali Ahundow bilen şahsy tanyşdym (umuman aýdanymda, ömrümde ilkinji gezek respublikanyň ýolbaşçysy bilen duşuşdym!) We duşuşyk diýlende aslynda tötänlikdi! Şol döwürde men eýýäm aspirant bolupdym we ilkinji hekaýalarym we hekaýalarym metbugatda çap edildi. Wroteazan günümde, SSSR-iň ersazyjylar bileleşigi bilen bilelikde ersazyjylar birleşigimiziň filarmoniýa binasynda Jelil Mammadguluzadanyň doglan gününiň 100 ýyllygyna bagyşlanan plenum geçirildi we Wali Ahundow hem şol plenumyň açylyşyna geldi Myhmanhanada ýygnananlary garşylap, maestro Niyaziniň meşhur ofisine baranymda, onuň gözleri meniň gözümi aldy, ol saklandy we meni garşylamak üçin elini uzatdy: Olaryň hekaýalaryny metbugatda görýärin "-diýdi Bu, Wali Ahundow bilen MK-nyň birinji sekretary bolan onýyllykda ilkinji we soňky duşuşygymdy. Iň gyzykly ýeri, suratçy duşuşygyň pursatyny ele aldy we bu ýatlamany ýazanymda, şol suraty arhiwimde gözledim we takyk senesini tapdym. Munuň arkasynda ýazan ýazgymdan aldym Soňky ýyllarda şans henizem bize wagtal-wagtal duşuşmaga mejbur etdi: akademiýadaky ýygnaklarda, beýleki çärelerde, esasan, liftiň gapysyndaky meýdançada - 70-nji ýyllaryň başynda gaýynatam Teýmur Elçin bilen Wali Ahundowyň bir binada ýaşaýandyklary, Teýmuryň mugallymlar öýüne baranymda, liftiň girelgesinde ýa-da liftde garaşýan Wali Ahundow bilen duşuşdyk. pyýada hem gürleşýärdik (men oňa şol döwrüň edepleri bilen "Wali Yususifowiç" diýýärdim). Bu birnäçe minutlyk söhbetdeşlikleriň dowamynda şahsyýetiniň saýlanmagy elmydama ýanyndady we bu hemişelik söhbetdeşliklerde meniň ýazýan we ýazan işlerim hakda sorady, ýazyjylary hakda sorady ("Süleýman Rüstam nähili?", "Ali Waliýew näme edýär?", "Imran Gasimow näme ýazýar?") We Elýas Efendiýewe hemişe salam iberýärdi Şeýle hem, şol liftiň gapysynda Nigar hanymyň - inçe mekdep okuwçysy Nigaryň şu gün kakasy hakda ýatlama taýýarlaýandygyny gördüm we kakasynyň hatyrasyna şeýle bir sarpa goýýandygyna begenýärin Şeýle-de bolsa, tötänleýin bir gezek Wali Ahundow bilen iki sagat töweregi gürleşdik we bu söhbetdeşlik meniň üçin hakykatdanam ajaýyp waka boldy Sagdyn we keseliň nämedigini bilmeýän Ylýas Efendiýew 1979-njy ýylyň güýzünde birden keselledi. Moskwa gitmezden ozal Bakuwyň häzirki Merkezi keselhanasynda birnäçe gün keselhana ýerleşdirildi. Meniň bilen gelen Ilýas Efendiýew ýokaşdy, soň men ony öz otagyna geçirdim we şol otagda agzap geçen söhbetdeşligimiz boldy Men ersazyjylar bileleşiginiň ýaş sekretary, ol menden otuz ýaş töweregi uly bilimli we tanymal şahsyýet, ýöne teatr nukdaýnazaryndan bu ikitaraplaýynlyk hakda çyn ýürekden we dostluk duýgusy bardy Şol söhbetdeşlikde Wali Ahundow Jafar Jabbarlini, Muşfigi we Jawidi ýaş wagty teatrda Samad Wurgun bilen nädip görendigi barada gürrüň berdi, soň bu söz türk edebiýaty Nazim Hikmatyň üstüne düşdi, we Wali Ahundow Tofig Fikret, Abdulhag goşgulary garaşylmadyk ýagdaýda okady. asyl dilinde ýürekden okalýar Tofik bilen Hamidi "bururuaz şahyrlary" we Mehmet Akif "reaksiýaly milletçi" hasaplaýan ideologiýanyň agdyklyk edýän döwri we Türkiýäni NATO we SENTO (Bagdat şertnamasy) agzasy hasaplaýan sistema hakda pikir edýändigimizi göz öňünde tutsak, onda bu goşgularyň okalmagy, "Az" partiýasynyň lideri. beýany Ernest Hemingweýiň meşhur aýsberg meňzeşligini ýatladýaryn. Aýsbergiň görünýän bölegi onuň üçden bir bölegi, dörtden bir bölegi, hatda bäşden bir bölegi bolup, esasy göze görünmeýän bölegi düýbünde, ummanda ýerleşýär we edebiýatyň göçme manysy buz buzunyň görünmeýän bölegi ýaly bolmaly. Bu meňzeşligi ýadymda sakladym, sebäbi adamyň içki dünýäsi şuňa meňzeýär, görýän zatlarymyz diňe şol içki dünýäniň, häsiýetiň daşky görnüşi Elbetde, adam içerde baý bolanda, göze görünmeýän bölek has köp bolýar - Weli Ahundow ýaly Şeýle hem, Weli Ahundowyň aýaly Sara Hanumyň Ahmed Beý Agaýewiň dogany Huseýn Beýiň gyzydygyny we Ahmed Beýiň Azerbaýjanda erbetlik we aç-açan duşmançylygy nyşana alýan iki "reaksiýa" ýazyjysynyň, "bururuaz ideologlarynyň" biridigini aýtmak isleýärin Wali Ahundow Azerbaýjanyň garaşsyzlygyny görmedi, ýöne onuň kalbynyň bagtlydygyna şübhelenemok, ýaňy garaşsyzlygyny gaýtadan dikelden we bu garaşsyzlygy berkitmek ugrundaky göreşiň dowam edýän döwründe - 1996-njy ýylda Weli Ahundowyň 80 ýyllygy respublikan derejesinde bellenilip geçildi, akademiýanyň esasy binasy leki we ajaýyp çykyş etdi, hemişeki ýaly Wali Ahundow baha berdi. Şu gün, abraýly prezidentimiz Ylham Alyýewiň buýrugy bilen Weli Ahundowyň 100 ýyllygy respublikan derejesinde bellenilýär Wali Ahundowy soňky gezek 80-nji ýyllaryň ortalarynda, ölüminden birnäçe aý öň gördüm Jübüt gala derwezesiniň öňündäki meýdançadan aýlanyp, Weli Ahundow partiýasynyň bilim öýüniň (häzirki) konstitusiýa kazyýetiniň öňünde durdy. Maşyny sakladym, çykdym, duşuşdym, nirä barsa maşynda oturmagy teklip etdim Şol bir hoşniýetlilik we sahylyk bilen: Köp sag boluň, maşyn gelýär - diýdi we sözüniň üstüni ýetirdi: - Men sizden gaty kanagatlanýaryn Indi bu gysga bellikleri ýazanymda, men onuň üçin hiç zat etmedim öýdýärin, näme üçin razylygyny bildirdi?