"Kowkanyň kakasy"

Azerbaýjanyň syýasy, ykdysady, jemgyýetçilik-medeni, şol sanda häzirki zaman dünýäsiniň sungat we sport landşaftyndaky paýynyň günsaýyn artýandygyna şaýat bolýarys. Dünýäniň iň üstünlikli we abraýly ýurtlarynyň birine öwrülmegi başaran Azerbaýjan, planetar masştabynda köp ugurlarda marka eýesi wezipesini eýelemegi başardy. Diňe halkymyza we ýurdumyza degişlidigi tassyklanan peýdaly iş wektorlary bilen baglanyşykly terminler bar Dünýädäki her bir adamyň ömrüniň dowamynda sport dünýäsi bilen belli bir derejede gyzyklanýandygyny göz öňünde tutsak, ýokarda aýdanlarymyzyň bu ugura aralaşmagy, esasanam milli sport mysallarymyzyň adam statusyna eýe bolmagy buýsançdyr Dünýäde at polosy diýlip tanalýan etno-sport görnüşleriniň iň gyzykly we dinamik görnüşlerinden biri bolan bu oýnuň ata-babasynyň, Gündogar geografiýasynda, Azerbaýjanda oýlanyp tapylan we Katran Tabrhati, Nizami beýleki toparlary, Nasimi Gabrigi, Nizami, Nasymi, Nasymi, Nasymi, Nasymi, beýleki toparlaryň eserlerinde ýazylan "Kitabi Dada-Gorgud" diýlip atlandyrylan we iň giňden ýaýran çowkadygy hemmelere mälim boldy. Bu hakykat eýýäm tassyklandy, Garabag atlary bilen oýnan gadymy Azerbaýjan atçylyk toparynyň oýny bolan çowkan, on üç ýyl mundan ozal, 2013-nji ýylda UNESKO-nyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizildi! Her ýyl küştde respublikan, ähli türk, kontinental we dünýä derejesindäki ýaryşlaryň geçirilmegi Azerbaýjan sportunyň dabaralarynyň biri hasaplanmalydyr Birnäçe günden, 7-13-nji iýunda Bakuwda naýzada 3-nji dünýä çempionaty geçiriler. Bäsleşige 10 ýurtdan toparlar gatnaşar. Azerbaýjan, Türkiýe, Özbegistan, Gazagystan, Polşa, Urugwaý, Çili, Nigeriýa, Nigeriýa we Kuweýtiň toparlary güýçlerini synap görerler. Öňki dünýä çempionatlarynda-da Azerbaýjan ýeňiji bolupdy Hawa, ýurdumyzyň başlangyjy bilen geçirilen gyzykly, däli atçylyk toparlary ýaryşlary dünýä sport jemgyýetiniň ýüregini gazandy. Milli sport oýunlarymyzy gadymy asyrlardan dikeltmek, şol döwürde bu ugry öwrenen hünärmenlerimiziň zähmeti netijesinde mümkin boldy Häzirki wagtda olaryň biri, Ganjada ýaşaýan we geçen asyryň 50-nji ýyllaryndan şu asyryň başyna çenli milli sport mysallaryny gözlemek üçin Azerbaýjanyň hemme ýerinde gezen Fikret Huseýnow hakda gürleşmek ýerlikli bolar 85aşlygyndan 85 ýaşyndaka ömrüniň ahyryna çenli milletimiziň milli oýunlarynyň janlanmagyny durmuş pelsepesi we borjy hasaplady we bu ýolda ýadawsyz işledi 1924-nji ýylda öz döwrüniň tanymal intellektuallaryndan biri Paşa Huseýnowyň maşgalasynda dünýä inen mugallym Fikret Beýik Watançylyk urşunyň söweşlerinde söweşdi, buýruklar we medallar aldy we frontdan gaýdyp, özüni sport dünýäsi bilen baglanyşdyryp başlady. Ol ýeňil atletika boýunça respublikan we SSSR ýaryşlarynda ýeňiji boldy 1946-njy ýylda Azerbaýjan Oba hojalyk institutyny we 1952-nji ýylda Moskwanyň Merkezi bedenterbiýe institutyny gutardy. 1998-nji ýylda Ganja welaýat sport komitetiniň başlygy, 1998-nji ýylda Ganja döwlet pedagogika institutynyň bedenterbiýe we sport bölüminiň müdiri, soň bolsa tälimçi we mugallym bolup işledi. 1991-nji ýyldan ömrüniň ahyryna çenli Azerbaýjan Oba hojalyk institutynda, şäheriň we respublikanyň sport jemgyýetlerinde işledi 1969-njy ýylda SSSR-iň Attokary attestasiýa topary oňa "Bedenterbiýe we sport" kafedrasynda dosent derejesini berdi. Atçylyk oýunlary üçin Bileleşik derejesindäki emin bolup, bu oýunlaryň işjeň guramaçysy we yhlasly hemaýatçysydy 1961-nji ýylda Fikret Huseýnowyň ýolbaşçylygynda Azerbaýjanyň milli ýygyndysy SSSR-iň Moskwada geçirilen atçylyk ýaryşlarynda uly üstünlik gazandy, çewka we beýleki at ýaryşlarynda ýeňiş gazandy. Bäsleşigi guraýjy Sowet Soýuzynyň marşaly Semýon Budyonny hem azerbaýjanly çapyksuwarlara ýörite baýraklar gowşurdy. Şondan bäri Budyonny Fikret Huseýnow bilen dostlaşdy we Azerbaýjana geleninde ony hemişe gözleýärdi Ondan soňky ýyllarda mugallym Fikretiň atçylyk toparlarynyň üstünligi Pýatigorsk, Krasnodar, Tbilisi, Rostow, Kiýew, Alma-Ata, Daşkent, Frunze we beýleki şäherlerde dowam etdi Dosent Fikret Huseýnow atçylyk oýunlaryny öwrenmek we amaly taýdan dikeltmek boýunça deňi-taýy bolmadyk işler etdi we bu temalarda birnäçe gözleg ýazdy Çowken bilen birlikde "Sürpapag", "Käse we ok", "Güýç synagy", "Baharband", "elelhana", "ayaýlyk", "Zaýte zorkhanada" we beýleki oýunlar Fikret Huseýnowyň ady bilen baglanyşykly. Bu watançylyk işjeňligi sebäpli, garaşsyzlyk döwrümizde Oňa Azerbaýjanyň Hormatly bedenterbiýe we sportçy, Hormatly sport ussady, Hormatly tälimçi, Milli Olimpiýa Komitetiniň akademiýasynyň agzasy, Prezident alymy diýen atlar gowşuryldy 90-njy ýyllarda Fikret Huseýnow Milli atçylyk oýunlary federasiýasynyň prezidenti bolupdy Öňki SSSR-iň, Gündogar dünýäsiniň we biziň ýurdumyzyň metbugatynda F. Huseýnow hakda "Sport arheology", "Çewkanyň kakasy", "Sport alymy", "Sport arheology" we başgalar diýen onlarça makala çap edildi. Bu hakykatdanam gaty dogry sözler. Milli oýunlarymyz hakda onlarça ylmy we meşhur kitaplaryň awtory Bu işiň esasy maksady, ýene-de bir gezek Azerbaýjanyň bu ugurda kök uran we gadymy däp-dessurlara eýe bolandygyny subut etmekdi Ylmy monografiýa we meşhur neşir bolan F.Huseýnowyň soňky kitaby "Azerbaýjan atchaparlari we atustu milli oýunlar" (Ekologiýa neşirýaty, 1998), milli oýunlaryň taryhyny, üstünde toplan ähli maglumatlary, şol sanda düzgünleriň düşündirişleri we düşündirişleri, oýunlaryň shemalary we taktiki hileler we peýdaly maslahatlar F. Huseýnow kitapda "Çowken" aňlatmasyny köplenç gabygyň içinde berilýän "Çomag" aňlatmasy bilen ulanýar. Oýunyň çopanyň taýagyna meňzeş, kellesiniň bir tarapa öwrülen agaç gurallary bilen oýnalýandygy hem bellidir we awtor öz kitabynda dürli kelleli bu oýnuň gurallarynyň 13 görnüşini suratlandyrypdyr Theeri gelende aýtsak, makalanyň başyndaky Nasimiden getirilen mysalda, dörediji bilen agzybirlik meýdanyna girmek üçin adamyň kellesiniň top görnüşinde bolup, ýarysy bir tarapa bükülendir Başga bir mysal hökmünde, kitabyň sahypalarynda diňe Şuşada döredilen oýun "Baharband" hakda gyzyklanma döredip biljek ownuk böleklere üns bermegiňizi isleýäris: at çapmak ýa-da çapmak Authorazyjy "Baharband" -yň gaty gyzykly mazmunyny we dag we pes ýerlerde bolup biljekdigini ýatladýar Fikret Huseýnowyň galdyran kitaplary, suratlary, makalalary, gözleg bellikleri we magazinesurnallary toparynyň we özi tarapyndan berlen baýraklardyr. Ganjadaky bu mirasy goraýanlar onuň çagalary, agtyklary we agtyklarydyr. Gyzy Izabella Huseýnowa kakasynyň ilkinji nobatda işini däli söýýändigini we bu hiliň Watan gymmatlyklaryna bolan gatnaşygyndan gelip çykýandygyny belleýär "Ofurduň geljegi ýaşlarda bolansoň, ösüp barýan nesliň bedenine we ruhy saglygyna oňyn täsir edip biljek hiç bir mümkinçiligi elden gidirmedi. Elmydama ýaşlar toparyny ýygnardy we pursat dörände olary Özbegistan, Gazagystan, Russiýa we beýleki ýerlere gatnaşardy, ýa-da ýerli çempionatlara gatnaşdy. Bäsleşik wagtynda şowsuzlygyň tolgunmagy, göwnüçökgünlik, ýokary göteriliş we yzly-yzyna at çapmak, durmuşyň hakyky söýgüsiniň nyşany. Kakam bir topar döredeninde-de hiç wagt biderek zat gözlemedi Ganja şäherinde Fikret Huseýnow bilen dostlaşan adamlaryň ýatlamalary onuň portretine setir goşýar. "Mugallym Fikret, Watan hatyrasyna hemişe işjeň hereket edýän işewür adamdy. Ganjadaky her bir adam, 50-nji ýyllaryň ahyrynda - geçen asyryň 60-njy ýyllarynyň başynda çevkany dikeldendigini bilýär we aýdylyşy ýaly muny açyk görkezdi. 1961-nji ýylda geçirilen bu marşal Budyonly Moskiýan. "At münmek oýnunda gazanan ýeňşi sebäpli" jümlesi işlenip düzüldi. Fikret Huseýnowa-da ýokary baha berilýär Ol ak ýürekli, mugt we kiçigöwünli adamdy. Şeýle we beýle meselede meniň hyzmatymyň bardygyny bir gezek eşitmezdiň. Kitaplarynda "muny etdim" diýen habary hiç wagt tapyp bilmersiňiz. Emma, iň bolmanda, onuň hatyrasyna bagyşlanan atçylyk oýunlarynyň ýokdugyna, hatda Ganjada onuň adyny göterýän köçäniň ýa-da ýadygärlik nyşanynyň ýokdugyna gynanýarys "-diýdi "Fikret mugallymyň sahylygynyň, ak ýürekliliginiň we göwünjeňliginiň görnükli intellektual nesliniň genetiki däpleri bilen baglanyşyklydygyna şek ýok. Ol hemişe gyzykly, bilimli, ruhy ýaş we wepaly dost hökmünde ýadymyzda galdy. Munuň ýaly adamlar elmydama güýçli gülkünç duýga eýe bolýarlar, aýdylyşy ýaly, çagalara çagalar we ulular ýaly ululara çemeleşýän adamlardan biri "-diýip, Fikretiň dostlaryndan biri, professor Zaur Hasanow aýdýar Orumor barada aýdanymyzda, bu ýerde karate boýunça iň ýokary dana eýe bolan we häzirki wagtda sport mugallymy bolup işleýän Nazim Guliýewiň ýatlamasyny bermegi makul bildik: "2000-nji ýyllaryň başynda mugallym Fikret sport howzunyň düýbüni tutujy we başlygy bolup işledi. Men şol wagt ýerli teleýaýlymda işleýärdim. Mugallym Fikret bilen tomsuň yssysynda söhbetdeşlik geçirýärdik. Şeýle hem, sport bilen işjeň meşgullanýandygymy bilýärdi. Anotheröne başga bir kärdeşimiziň birneme gowşak we gowşak ýagdaýy ony açmady. Himanyna gaýdyp geldi, näme üçin beýle buýsanýarsyň, ýigit, beýle görünmeýärsiň, özüňi bir ýere jemläň we "garşydaş" boluň! Dostum yssy howany bahana hökmünde ulandy. Mugallym Fikrat howzy görkezdi we çözgüdiniň bardygyny aýtdy. Birdenem, dostumy howuza itekledi. Ol muňa garaşýan ýaly lezzet bilen ýüzdi. Soň bolsa gideninden soň, oňa sport köýnegi getirdi we eşiklerini ýörite eşik maşynynda gurady. Hakykatdanam, onuň esasy pikiri ýaşlary Watan üçin hemişe ösmäge, durmuşdan lezzet almaga we başarnyklaryny gaýgyrmaga çagyrmakdy Elbetde, mugallym Fikret ýaly milli däp-dessurlaryň we gymmatlyklaryň muşdaklarynyň işi garaşsyz ýurdumyzda öz beýanyny tapýar we arzuwlary wagtal-wagtal amala aşýar. Anyöne her niçigem bolsa, galanlara hiç bir şöhrat garaşmadyk adamlary ýatdan çykarmazlyk we ýatda saklamazlyk borjy, we aýdylyşy ýaly Watan we "Hudaýyň hatyrasyna" borçlaryny dogruçyl we uly ussatlyk bilen ýerine ýetirdi