ABŞ - Eýran şertnamasy: sebitdäki durnuklylyk we ykdysady perspektiwalar

BAKU, Azerbaýjan, 16-njy iýun. Geçen ýyl iýun aýynda ABŞ, Ysraýyl we Eýranyň arasynda başlanan harby dartgynlyk 12 gün dowam eden gapma-garşylykdan soň ýuwaş-ýuwaşdan gowşady, sebäbi taraplar diplomatik kanallary saýlap, ýadro gepleşikleriniň täzeden başlamagyna sebäp boldy. Şeýle-de bolsa, şu ýylyň 28-nji fewralynda ýüze çykan dartgynlyk konfliktiň has howply tapgyra gadam basandygyny görkezdi. Harby gapma-garşylygyň gün tertibine gaýdyp gelmegi diňe sebitiň ýurtlary üçin däl, eýsem dünýä ykdysadyýeti üçinem çynlakaý töwekgelçilikleri döretdi Dawa-jenjeliň çuňlaşmagy diňe bir howpsuzlyk meselelerine däl, eýsem halkara söwdasyna, energiýa bazarlaryna, tranzit ýollaryna we ýük daşamagyna-da ýaramaz täsir etdi Bu ýagdaý, dünýäniň iň möhüm energiýa transport arteriýalarynyň biri bolan Hormuz bogazynda Eýranyň girizen çäklendirmeleri, şeýle hem ABŞ tarapyndan Oman aýlagyna garşy deňiz gabawy bilen hasam çylşyrymlaşdy. Bu çäreler dünýä energiýa bazarlarynda näbelliligi ýokarlandyrdy we nebitiň we gazyň bahasynyň düýpli üýtgemegine sebäp boldy Dartgynlylygyň ýokarlanmagy Middleakyn Gündogarda ykdysady taslamalaryň durmuşa geçirilmegine, sebitleýin integrasiýa proseslerine we ýurtlaryň uzak möhletleýin ösüş strategiýalaryna ýaramaz täsir etdi Soňky wakalar taraplaryň harby gapma-garşylygy dowam etdirmegiň deregine diplomatik çözgüdi saýlaýandygyny görkezýär. ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky intensiw gepleşikleriň netijesinde ylalaşyga gelmekde möhüm öňegidişlikleriň gazanylandygy habar berildi. Bu fonunda ýakyn günlerde Şweýsariýada taraplaryň arasynda parahatçylyk memorandumyna gol çekiljekdigi baradaky habarlar sebitdäki durnuklylygy dikeltmek baradaky umytlary hasam artdyrdy Gyzykly tarapy, Waşington bilen Tähran netijäni diplomatik ýeňiş hökmünde görkezýärler. ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump “Hakykat” sosial platformasynda Eýran bilen ylalaşygyň gazanylandygyny aýtdy we Hormuz bogazynyň halkara gatnawlaryna nyrhsyz açyljakdygyny we ABŞ-nyň deňiz gabawynyň buýrugy bilen derrew ýatyryljakdygyny aýtdy Eýranyň prezidenti Masud Pezeşkian hem bu şertnamany Eýranyň diplomatiýasy üçin möhüm ýeňiş diýip häsiýetlendirdi. Soňky hepdelerde Eýranyň goňşy ýurtlar bilen bar bolan köp meseleleri çözmegi başarandygyny we esasy ünsi sebit hyzmatdaşlygyny giňeltmek, ykdysady gatnaşyklary pugtalandyrmak we özara peýdaly taslamalary ösdürmek boljakdygyny aýtdy Dawa-jenjeliň dowam etmeginde sebit we halkara gatnaşyjylaryň birnäçesi dartgynlygy azaltmak we parahatçylygy üpjün etmek üçin taraplaryň arasynda araçylyk tagallalaryna başladylar. Bu başlangyçlar, diplomatik çözgütleriň geljegini goramakda möhüm rol oýnady Umuman aýdanyňda, ABŞ bilen Eýranyň arasynda gazanylan şertnama diňe iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklary kadalaşdyrmak bilen çäklenmän, sebitdäki parahatçylygy berkitmek, halkara söwdasyny dikeltmek we global ykdysady durnuklylygy ýokarlandyrmak üçinem möhümdir. Hususan-da, energiýa eksport edýän we üstaşyr geçýän ýurtlar üçin bu şertnama täze ykdysady mümkinçilikleri açyp, maýa goýum ýagdaýyny gowulaşdyryp we söwda dolanyşygyny ýokarlandyryp biler Bu nukdaýnazardan ylalaşyga diňe bir ABŞ we Eýran üçin däl, eýsem tutuş sebitiň geljekdäki ösüşi we halkara ykdysady gatnaşyklaryň durnuklylygy üçin möhüm öwrülişik hökmünde garamak bolar