Şuşa jarnamasy: Türk dünýäsiniň geosyýasy geljegini kesgitleýän resminama

"Azerbaýjan Respublikasy bilen Türkiýe Respublikasynyň arasyndaky ýaranlyk gatnaşyklary baradaky Şuşa jarnamasy" 2021-nji ýylyň 15-nji iýunynda Karabahyň täji bolan Azerbaýjanyň medeni paýtagty Şuşada iki dogan döwletiň arasyndaky gatnaşyklaryň kanuny we syýasy esaslaryny kesgitleýän resminama däl, eýsem 21-nji asyryň strategiki Alymyny kesgitleýän möhüm geosyýasy Manifo. bu resminama taryh, umumy milli ýatlama we beýik liderleriň syýasy mirasyna esaslanýar. Atatürkiň "Azerbaýjanyň şatlygy we gynanjymyz" sözleri Şuşa jarnamasynyň ideologiki esasy bolup durýar Ikinji Garabag söweşi sebitdäki täze geosyýasy hakykatlaryň kanuny we syýasy tassyklamasy hökmünde çykyş etdi. Jarnamada Azerbaýjan bilen Türkiýäniň diňe dostlar we hyzmatdaşlar bolman, eýsem strategiki ýaranlardygy aýdylýar Modern.az, bu pikirleriň Milli Mejlisiň agzasy Azer Karimli tarapyndan beýan edilendigini habar berdi Deputat Azerbaýjan-Türkiýe gatnaşyklarynyň taryhyň dowamynda umumy dile, dine, medeniýete we milli özboluşlyga esaslanandygyny aýtdy. Şuşa jarnamasy bu gatnaşyklary hil taýdan täze tapgyra çykardy: "Resminama, iki ýurduň arasynda syýasy gepleşikleri, ykdysady hyzmatdaşlygy, howpsuzlyk we goranyş utgaşdyrylmagyny, diplomatik işjeňligi, energiýa we transport taslamalaryny has-da çuňlaşdyrmagy göz öňünde tutýar. Şu nukdaýnazardan Şuşa Jarnamasy Azerbaýjan-Türkiýe gatnaşyklarynyň iň ýokary tapgyryny görkezýän strategiki ýol kartasydyr Jarnamanyň esasy artykmaçlyklaryndan biri hemmetaraplaýyn häsiýetidir. Resminama syýasaty, ykdysadyýeti, energiýa howpsuzlygy, ulag we aragatnaşyk, goranyş senagaty, bilim, ylym, medeniýet, gumanitar gatnaşyklar we maglumat syýasatyny öz içine alýar Esasanam halkara guramalarynyň çäginde özara goldawy güýçlendirmek, daşary syýasaty utgaşdyrmak we sebit başlangyçlarynda umumy pozisiýany döretmek iki ýurduň halkara täsirini ep-esli ýokarlandyrýar Şuşa jarnamasy diňe bir Azerbaýjanyň we Türkiýäniň geljegi üçin däl, eýsem sebitiň geljegi üçinem möhüm ähmiýete eýe. Bu resminama Günorta Kawkazda durnukly parahatçylygy, ykdysady integrasiýany we özara peýdaly hyzmatdaşlygy giňeltmäge hyzmat edýär Azerbaýjan tarapyndan döredilen täze geosyýasy hakykatlar sebitiň transport we logistika kartasyny üýtgetdi. Bu nukdaýnazardan, Jarnamada aýratyn orny eýeleýän Zangezur koridor taslamasy Europeewropa bilen Aziýany birleşdirýän strategiki köpri roluny ýerine ýetirýär 44 günlük Watançylyk urşunda oryeňiş netijesinde emele gelen täze mümkinçilikler Azerbaýjan-Türkiýe strategiki hyzmatdaşlygynyň ykdysady mazmunyny hasam baýlaşdyrdy Kars-Igdir-Nakhçiwan demir ýol taslamasy, Zangezur koridorynyň geljegi, Baku-Tbilisi-Kars liniýasy bilen integrasiýa mümkinçilikleri Orta Koridoryň halkara ähmiýetini ýokarlandyrýar. Bu taslamalar diňe bir Türkiýe bilen Azerbaýjanyň arasyndaky transport gatnaşyklaryny pugtalandyrmak bilen çäklenmän, Merkezi Aziýa, Kawkaz we Europeewropanyň arasyndaky söwdany giňeltmäge hem hyzmat edýär. Şeýlelik bilen, Şuşa jarnamasy täze geo-ykdysady giňişligiň emele gelmegi üçin möhüm hukuk we syýasy esas bolýar Resminama özara maýa goýumlaryny ösdürmegi, milli ykdysadyýeti diwersifikasiýa etmegi we täze ykdysady hyzmatdaşlygyň mehanizmlerini döretmegi göz öňünde tutýar Türk kompaniýalarynyň basyp alyş ýerlerinden alnyp barylýan dikeldiş we gurluşyk işlerine işjeň gatnaşmagy munuň aýdyň mysalydyr. Garabagda we Gündogar Zangezurda döredilen häzirki zaman infrastrukturasy, senagat zolaklary, ýaşyl energiýa taslamalary we syýahatçylyk potensialy täze maýa goýum mümkinçiliklerini döredýär Hususan-da, Şuşanyň we onuň töweregindäki sebitleriň halkara syýahatçylyk ugurlaryna goşulmagy geljekde sebitiň ykdysady özüne çekijiligini hasam artdyrar Daşary syýasat ugrundaky koordinasiýa Şuşa jarnamasynda möhüm orny eýeleýär. Taraplar halkara gatnaşyklar ulgamynda, şeýle hem sebitleýin we global howpsuzlyk ulgamynda milli bähbitlerini goraýarlar meselelerinde bilelikde işlemäge razy boldular " Deputatyň sözlerine görä, bu çemeleşme Azerbaýjan bilen Türkiýäniň halkara guramalarynda özara goldawyny hasam güýçlendirýär we global proseslere täsir etmek ukybyny ýokarlandyrýar: "Şuşa Jarnamasynyň iň möhüm taraplaryndan biri goranmak we howpsuzlyk pudagyndaky hyzmatdaşlykdyr. Resminamada iki ýurduň howpsuzlygyna howp abanýan halatynda özara goldaw mehanizmleri bar Goranmak senagaty, harby bilim, bilelikdäki türgenleşikler, häzirki zaman ýarag ulgamlaryny ulanmak we pilotsyz howa ulaglaryny öndürmek pudagyndaky hyzmatdaşlyk Azerbaýjanyň medaragly Güýçleriniň döwrebaplaşdyrylmagyna möhüm goşant goşýar Şunuň bilen baglylykda, Şuşa jarnamasy Azerbaýjan-Türkiýe harby hyzmatdaşlygyny strategiki ýaranlyk derejesine çykarýan taryhy resminama Şeýle hem jarnamada Ermenistanda we sebitiň beýleki weýran ediji toparlarynda bar bolan revanhist güýçlere aç-açan habar iberilýär Resminama, Azerbaýjanyň özygtyýarlylygyna, territorial bitewiligine we serhetlerine abanýan islendik howpuň diňe bir Azerbaýjanyň däl, eýsem strategiki ýarany Türkiýäniň hem üns merkezinde boljakdygyny görkezýär. Bu sebitde durnuklylyk we howpsuzlyk üçin goşmaça kepillik döredýär Şuşa jarnamasynda diaspora we metbugat hyzmatdaşlygy aýratyn orny eýeleýär. Daşary ýurtda ýaşaýan azerbaýjan we türk jemgyýetleriniň işini utgaşdyrmak, maglumat alyş-çalşyny giňeltmek we bilelikdäki metbugat platformalaryny döretmek häzirki zaman maglumat uruşlary şertlerinde aýratyn ähmiýete eýe. Bu ugurda ädilen ädimler Azerbaýjanyň we Türkiýäniň halkara maglumat giňişligindäki pozisiýalaryny has-da berkitmäge hyzmat edýär Şuşa jarnamasyna gol çekilenden soň, her ýyl 15-nji iýunda Şuşada geçirilýän halkara konferensiýalar resminamanyň syýasy-filosofiki mazmunyny ösdürmäge hyzmat edýär 2022-nji ýylda "Azerbaýjan-Türkiýe strategiki ýaranlyk gatnaşyklary Kawkaz we sebit üçin parahatçylygyň we durnuklylygyň çeşmesi", 2023-nji ýylda "Azatlykdan ýeňiş", 2024-nji ýylda "Türk döwletleriniň guramasy: geosyýasy hakykatlaryň fonunda täze strategiki maksatlara we global kataklizmlere öwrüldi" we 2025-nji ýylda "global dünýä tertibi: geosyýasy taraplar" dünýäniň syýasy-intellektual merkezleri Prezident Ylham Alyýewiň belleýşi ýaly, Şuşa Jarnamasyndaky taryhy Kars şertnamasyna salgylanma aýratyn simwoliki many berýär. Bir asyr mundan ozal gol çekilen Kars şertnamasynyň sebitiň syýasy geljegini kesgitleýşi ýaly, Şuşa jarnamasy 21-nji asyrda Azerbaýjan-Türkiýe gatnaşyklarynyň strategiki ugurlaryny hem kesgitleýär Bu resminama doganlyk gatnaşyklaryny soýuz derejesine çykardy we sebit howpsuzlygynyň, ykdysady integrasiýanyň, türk dünýäsiniň raýdaşlygynyň we täze geosyýasy tertipiň möhüm sütünleriniň birine öwrüldi. Şuşa jarnamasy diňe şu gün üçin däl, eýsem geljek onýyllyklar üçin syýasy ýol kartasy hökmünde taryha girdi. "