Şuşa jarnamasy doganlykdan bileleşige çenli taryhy ýol

2021-nji ýylyň 15-nji iýunynda Azerbaýjanyň medeni paýtagty Şuşada gol çekilen "Azerbaýjan Respublikasy bilen Türkiýe Respublikasynyň arasyndaky bileleşik gatnaşyklary baradaky Şuşa jarnamasy" iki dogan ýurduň arasyndaky gatnaşyklaryň taryhynda täze we hil taýdan has ýokary basgançak üçin esas döretdi. Taryhy oryeňişden soň azat edilen Şuşada gol çekilen bu resminama diňe bir Azerbaýjan-Türkiýe gatnaşyklarynyň ösüşini däl, eýsem sebitiň geosyýasy we geo-ykdysady ýagdaýyny hem kesgitleýän möhüm strategiki resminama hasaplanýar Prezident Ylham Alyýewiň belleýşi ýaly, Şuşa Jarnamasy Azerbaýjan-Türkiýe gatnaşyklarynyň taryhy köklerine, halklarymyzyň umumy gymmatlyklaryna we beýik liderler Mustafa Kemal Atatürk bilen Heýdar Alyýewiň syýasy mirasyna esaslanýar. "Bir millet, iki döwlet" pelsepesiniň häzirki döwürde iň ýokary syýasy beýany Şuşa Jarnamasynda öz beýanyny tapdy Şuşa jarnamasy resmi taýdan Azerbaýjan bilen Türkiýäniň arasyndaky doganlyk we strategiki hyzmatdaşlygy ýaranlyk derejesine çykardy. Bu resminama diňe bir iki döwletiň arasyndaky hyzmatdaşlygyň kanuny we syýasy esaslaryny berkitmek bilen çäklenmän, geljekdäki hereket ugurlaryny hem kesgitledi. Jarnamada syýasat, howpsuzlyk, goranmak, ykdysadyýet, energiýa, ulag, bilim, medeniýet, maglumat syýasaty we diaspora çäreleri ýaly hyzmatdaşlygyň ähli esasy ugurlary bar. Şeýlelik bilen, Azerbaýjan-Türkiýe gatnaşyklary sebit hyzmatdaşlygy modelinden global ähmiýetli strategiki ýaranlyk platformasyna öwrüldi Şuşa Jarnamasynyň iň möhüm ugurlaryndan biri howpsuzlyk we goranmak pudagynda hyzmatdaşlygy has-da güýçlendirmekdir. Resminama, birek-biregiň garaşsyzlygyna, özygtyýarlylygyna, territorial bitewiligine we serhetleriniň eldegrilmesizligine howp abanýan taraplaryň özara goldaw bermelidigini aýratyn nygtaýar. Bu düzgün diňe iki ýurduň howpsuzlygyny üpjün etmek bilen çäklenmän, Günorta Kawkaz sebitinde durnuklylygy goramaga hem hyzmat edýär. Şol bir wagtyň özünde, resminama sebitdäki revanhist we weýran ediji meýilleriň öňüni almak meselesinde möhüm syýasy habardyr Azerbaýjanyň Watançylyk urşundaky taryhy ýeňşinden soň emele gelen täze geosyýasy hakykatlaryň fonunda Şuşa Jarnamasy sebitde uzak möhletli parahatçylyk we hyzmatdaşlyk üçin ygtybarly syýasy esas döredýär Şuşa jarnamasynyň möhüm ugurlaryndan biri ykdysady hyzmatdaşlygy hasam giňeltmekdir. Resminama özara maýa goýumlaryny ösdürmek, söwda dolanyşygyny ýokarlandyrmak, ykdysadyýeti diwersifikasiýa etmek we täze maýa goýum taslamalaryny durmuşa geçirmek üçin amatly şertleri döredýär. Azerbaýjanyň azat edilen ýerlerinde giň gerimli dikeldiş we gurluşyk işlerine türk kompaniýalarynyň işjeň gatnaşmagy iki ýurduň arasyndaky ykdysady hyzmatdaşlygyň hakyky netijelerini görkezýär Garabag we Gündogar Zangezur ykdysady sebitlerinde durmuşa geçirilýän taslamalar diňe bir sebitiň maýa goýumlaryny özüne çekmek bilen çäklenmän, täze ykdysady mümkinçilikleri hem döredýär Şeýle hem Şuşa jarnamasy energiýa howpsuzlygy pudagyndaky hyzmatdaşlygy hasam giňeltmegi höweslendirýär. Asewraziýanyň, Azerbaýjanyň we Türkiýäniň energiýa kartasynda möhüm orny eýelemegi sebitleýin we global energiýa howpsuzlygyny üpjün etmekde strategiki rol oýnaýar Şuşa Jarnamasynda görkezilen möhüm meseleleriň biri sebitleýin transport we aragatnaşyk taslamalarynyň ösüşi. Hususan-da, Zangezur koridoryny açmak umydy türk dünýäsiniň integrasiýasy taýdan strategiki ähmiýete eýe. Bu taslama, Azerbaýjany Türkiýe bilen Nakhivan arkaly birleşdirmekden başga-da, Europeewropa bilen Merkezi Aziýanyň arasynda täze ykdysady we maddy-tehniki mümkinçilikleri döredýär Kars-Igdir-Nakhivan demir ýol taslamasy we Baku-Tbilisi-Kars demir ýol liniýasy bilen birleşmegiň geljegi Orta Koridoryň bäsdeşlik ukybyny hasam ýokarlandyrýar. Şeýlelikde, Şuşa jarnamasy diňe bir ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň däl, eýsem umuman asewraziýa giňişligine ykdysady integrasiýanyň ösmegine hyzmat edýän strategiki platforma bolup durýar Deklarasiýada Azerbaýjan bilen Türkiýäniň daşary syýasat ugrundaky utgaşdyrylan işiniň ähmiýeti aýratyn agzalýar. Taraplar halkara guramalarynyň çäginde sebitara we global howpsuzlyk meselelerinde umumy pozisiýany görkezmek üçin özara goldawy dowam etdirmek barada ylalaşdylar. Bu çemeleşme, iki ýurduň halkara abraýyny hasam güýçlendirer, milli bähbitlerini gorar we global proseslere täsir eder mümkinçiliklerini giňeltmäge hyzmat edýär Azerbaýjan we Türkiýe diňe bir sebit derejesinde däl, eýsem halkara derejesinde-de möhüm syýasy başlangyçlaryň awtorlary we gatnaşyjylary hökmünde çykyş edýärler Şuşa jarnamasy türk dünýäsiniň jebisligi we integrasiýasy taýdan-da möhüm ähmiýete eýe. Bu resminama, Türk döwletleri guramasynyň çäginde hyzmatdaşlygy giňeltmek, umumy bähbitleri goramak we türk halklarynyň arasyndaky gatnaşyklary has-da berkitmek üçin täze mümkinçilikler döredýär Maglumat syýasaty, metbugat hyzmatdaşlygy we diaspora işlerini utgaşdyrmak ulgamynda göz öňünde tutulan mehanizmler halkara maglumat giňişliginde has güýçli we bitewi pozisiýany döretmäge hyzmat edýär. Şunuň bilen baglylykda, Şuşa jarnamasy diňe bir Azerbaýjan-Türkiýe gatnaşyklarynyň däl, eýsem tutuş türk dünýäsiniň strategiki geljegini kesgitleýän möhüm syýasy resminama hökmünde kabul edilýär Umuman aýdanymyzda, Şuşa Jarnamasynyň Azerbaýjan-Türkiýe gatnaşyklarynyň iň ýokary nokatlarynyň biri, sebitiň geljekdäki ösüş ugurlaryny kesgitleýän möhüm geosyýasy resminama bolup biljekdigini aýdyp bileris. Azad Şuşada gol çekmek bu resminama aýratyn taryhy we syýasy many berdi Häzirki wagtda Azerbaýjan bilen Türkiýäniň arasynda emele gelen soýuz gatnaşyklary sebit howpsuzlygynyň, ykdysady ösüşiň, energiýa hyzmatdaşlygynyň we türk dünýäsiniň birleşmeginiň esasy sütünleriniň biri hökmünde çykyş edýär. Şuşa jarnamasy iki dogan döwletiň umumy erkiniň, strategiki gözýetiminiň we geljege gönükdirilen hyzmatdaşlygyň aýdyň beýany hökmünde taryhda öz ornuny aldy Mehriban Waliýewa, Milli Mejlisiň deputaty