Trump-nyň Eýran şertnamasy öz stolunda krizis döredýär | Daşary ýurt habarlary

Eýran bilen ABŞ-nyň arasynda gol çekilen 14 maddalyk özara düşünişmek memorandumy halkara arenasynda diplomatik üstünlik hökmünde hödürlense-de, Waşington sahnasyndan alnan maglumatlar, Trump administrasiýasynyň arasynda düýpli pikir tapawudynyň bardygyny ýüze çykardy. Diplomatik çeşmelere görä, şertnama yglan edilmezden ozal we soň, esasanam Eýranyň ýadro programmasy bilen baglanyşykly geçirilen baha berişlerde dürli çemeleşmeler öňe sürüldi ABŞ-nyň aňtaw gulluklary tarapyndan taýýarlanan soňky bahalandyrmalar, Eýranyň gepleşik döwründe beren habarlary bilen içerki ýygnaklarynda eden bahalarynyň arasynda düýpli tapawudyň bardygyny ýüze çykardy. Bu ýagdaý şertnamanyň geljegi bilen baglanyşykly sorag belgilerini döretdi Bu mesele bilen tanyş çeşmelere görä, Merkezi aňtaw gullugynyň müdiri Jon Ratkliffe Prezident Donald Trump we milli howpsuzlyk işgärlerine beren bahalarynda Eýranyň soňky şertnama tapgyrynda Waşington tarapyndan talap edilýän ýadro eglişiklerini etmäge taýýardygyna çynlakaý şübheleriň bardygyny aýtdy Ratkliffiň bahalandyrmalarynda Eýranyň urany baýlaşdyrmak kuwwaty, ýokary derejede baýlaşdyrylan uran ätiýaçlyklary we geljekki gözegçilik mehanizmleri barada aýdyňlygyň ýokdugy aýdylýar. Iňlis we amerikan derňew merkezleri tarapyndan neşir edilen soňky hasabatlar Eýranyň "gepleşikler wagtynda mümkinçilikleri saklamak" strategiýasyna eýerýändigini görkezýär Garşy çykýanlar diňe Merkezi aňtaw gullugy bilen çäklenmedi. Döwlet sekretary Marko Rubionyň we Goranmak ministri Pit Hegsetiň hem içerki ýygnaklarda şuňa meňzeş aladalary beýan edýändikleri mälim edildi. Iki adam hem Eýranyň diplomatiýa gazanmak bilen ýadro faýlynda esasy eglişikleri yza süýşürip biljekdigi baradaky pikiri goradylar Soňky aýlarda, esasanam fransuz we aýlag merkezindäki strategiki derňewlerde ýygy-ýygydan aýdylýan "ilkinji ykdysady ýeňillik, soň kyn gepleşikler" çemeleşmesi Waşingtonda şübhe döretdi. Dolandyryşyň içindäki garagol ganat, Eýran häzirki prosesden ep-esli girdeji gazanyp gepleşikleri uzaldyp biler diýen pikirde Muňa jogap edip, wise-prezident J.D. Wansyň we Trumpyň ýörite wekilleri Stiw Witkoff bilen Jared Kuşner şertnamanyň dowam etdirilmegini goldaýandyklary aýdylýar. Bu atlar şertnamanyň uruş töwekgelçiligini azaldýan we taraplary diplomatik stolda saklaýan çarçuwany döredýändigini öňe sürýär Goldaw ganatynyň pikiriçe, häzirki şertnama gutarnykly şertnama däl-de, has giňişleýin şertnamanyň başlangyç nokady. Şol sebäpli Eýranyň soňky pozisiýasy ýakyn iki aýda belli bolar Çeşmelere görä, Trumpyň döwründe geçirilen ýokary derejeli ýygnaklarda iň köp ara alnyp maslahatlaşylan mesele, eýran resmileriniň içerki gepleşiklerde ulanýan sözleri bilen araçylaryň üsti bilen iberen habarlarynyň arasyndaky tapawut Amerikanyň aňtaw gullugynyň hasabatlarynda Eýranyň administrasiýasynyň halka we gepleşik hyzmatdaşlaryna beren käbir kepillikleriniň ýurduň içindäki strategiki baha berişlere doly laýyk gelmeýändigi aýdylýar Garşy çykýan zatlara garamazdan, Ak tam şertnamanyň arkasynda durmagyny dowam etdirýär. Dolandyryş işgärleri, Trumpyň dürli pikirleri diňläninden soň soňky karary berendigini we şertnamanyň Waşingtonyň ençeme ýyl bäri gorap gelýän esasy ýörelgelerini goraýandygyny aýtdy Ak tamyň pikiriçe, şertnamanyň iň möhüm maksatlary Eýranyň ýadro ýaragynyň alynmagynyň öňüni almak, ýokary derejede baýlaşdyrylan uran ätiýaçlyklaryny çäklendirmek we Hormuz bogazy ýaly strategiki deňiz ýollarynyň syýasy basyş elementi hökmünde ulanylmagynyň öňüni almakdyr Diplomatik çeşmeler wise-prezident J.D.Wansyň anna güni Stiw Witkoff bilen Jared Kuşneriň Eýranyň mejlisiniň başlygy Muhammet Bakir Kalibaf we Daşary işler ministri Abbas Arakçi bilen duşuşmagyna garaşylýandygyny habar berdiler Kataryň we Pakistanyň töwellaçylygynda geçirilmegi meýilleşdirilýän gepleşiklerde 60 günlük gepleşik etabynyň ýol kartasy we gutarnykly ylalaşyga alyp barýan iş ara alnyp maslahatlaşylar Ylalaşygyň iň täsir galdyryjy elementlerinden biri taraplara berlen 60 günlük gepleşik döwri boldy. Bu etapda taraplaryň ýadro programmasy, sanksiýalar, sebit howpsuzlygy we ykdysady meseleler boýunça jikme-jik gepleşikler geçirmegine garaşylýar Ylalaşygyň binagärleri bu döwri ynam döredýän döwür diýip häsiýetlendirseler-de, tankytçylar munuň Eýranyň wagtyny satyn alyp biljekdigini öňe sürýärler Ylalaşygyň çäginde Eýranyň ýadro işindäki häzirki ýagdaý saklanýar, Waşington bolsa täze sanksiýalary girizmezligi we sebite goşmaça harby güýç ibermezligi wada berýär Bu Bu çemeleşme diplomatik çeşmeler tarapyndan "gözegçilik edilýän doňdurma modeli" hökmünde häsiýetlendirilýär. Taraplar gutarnykly ylalaşyk gazanylýança häzirki balansy saklamagy maksat edinýärler Gepleşikleriň iň duýgur temalarynyň biri Eýranyň daşary ýurtlarda doňdurylan baýlygy bolmagynda galýar. Ylalaşyk, ahyrky şertnama ýerine ýetirilen halatynda bu serişdeleriň ulanylmagyna ýol açýar Şeýle-de bolsa, Amerikan administrasiýasy islendik maliýe liberalizasiýasynyň "ädimler üçin sylag" ýörelgesiniň çäginde geçiriljekdigini nygtaýar. Başgaça aýdylanda, Eýranyň aljak ykdysady peýdalary, bu ugurdaky tejribesine bagly bolar Resminama girizilen zatlaryň biri Hormuz bogazynyň halkara söwdasyna doly derejede açylmagydyr. Şoňa laýyklykda Eýran täjirçilik gämileriniň ygtybarly geçmegini kepillendirer we ilkinji 60 günüň dowamynda hiç hili töleg tölemez Munuň öwezine ABŞ-nyň deňiz gatnawyndaky käbir çäklendirmeleri kem-kemden ýeňilleşdirmegine garaşylýar. Energetika bazarlary nukdaýnazaryndan bu makala şertnamanyň iň möhüm ykdysady ölçeglerinden biri hasaplanýar Trump administrasiýasynyň tankytçylarynyň pikiriçe, häzirki şertnama Eýrana gysga möhletde möhüm ykdysady we diplomatik artykmaçlyklary berýär. Şeýle-de bolsa, Tähranyň soňky döwürde Waşington tarapyndan talap edilýän ýadro eglişiklerine ýol bermezligi üçin hiç hili päsgelçilik ýok Ylalaşygy goldaýanlar, tersine, Eýranyň gazanjak girdejileriniň tassyklanylýan ädimlere baglydygyny we bu prosesiň berk gözegçilikde saklanjakdygyny aýdýarlar Waşingtonda geçirilen çekişmeler, Eýran faýlynyň hatda Trump administrasiýasynyň içinde-de doly ylalaşyga gelmändigini görkezýär. Ylalaşyk uruş howpuny azaldyp biler, emma Eýranyň hakyky niýetleri baradaky soraglar aradan aýrylmady Geljek 60 gün diňe bir Eýran bilen ABŞ-nyň arasyndaky gepleşikleriň ykbalyny däl, eýsem Trumpyň toparyndaky düşünişmezlikleri hem kesgitlär. Waşingtonda ýaşaýanlaryň hemmesi şol bir soraga jogap gözleýär: Eýran hakykatdanam eglişik etmäge taýynmy ýa-da diňe wagt satyn alýarmy?