Trumpyň 'ajaýyp parahatçylygy ... Hormuz açylýar, Tähran pikir edýär | Daşary ýurt habarlary

ABŞ bilen Eýranyň arasynda gytaklaýyn gepleşiklerde urşy bes etmek we Hormuz bogazyny halkara deňiz gatnawyna açmak üçin möhüm şertnamanyň taslamasynyň düzülendigi habar berildi Arap çeşmelerine görä, Waşington bilen Tähranyň arasynda taýýarlanan gutarnykly taslama häzirki ot açyşlygy ýene 60 gün uzaltmagy göz öňünde tutýar we bu döwürde taraplar esasanam ýokary derejede baýlaşdyrylan uran meselesi boýunça gepleşikler geçirer Taslamanyň iň täsir galdyryjy makalalaryndan biri, global energiýa söwdasynyň iň duýgur üstaşyr nokatlaryndan biri bolan Hormuz bogazynyň açylmagydyr. Uruş döwründe harby dartgynlygyň ýokarlanmagy we Bosfor töweregindäki howpsuzlyk töwekgelçiligi nebitiň bahasyny ýokarlandyrdy; energiýa bazarlarynda çuňňur üýtgemelere sebäp boldy Şertnama gol çekilse, Hormuzdaky gämi gatnawynyň kadaly ýagdaýa gelmegine garaşylýar Çeşmelere görä, Waşington Eýrana garşy sanksiýalary ýeňilleşdirmäge we şertnamanyň çäginde ykdysady gabawy gowşatmaga razy bolýar. Bu makala, Tähranyň uzak wagt bäri stoluň üstünde goýýan esasy talaplaryndan biri hökmünde tapawutlanýar Eýran tarapy diňe bir harby dartgynlygyň güýçlenmegini däl, eýsem milliardlarça dollarlyk doňdurylan emlägiň boşadylmagyny we halkara sanksiýalarynyň gowşadylmagyny isleýär Arap çeşmeleri Tähranyň şertnamany ABŞ-a Kataryň üsti bilen gowşurandygyny öňe sürdi. Şoňa laýyklykda Katar diňe bir taraplaryň arasynda habar iberýän araçy bolman, eýsem bu işiň möhüm diplomatik kanallarynyň birine öwrüldi. Taslama, şeýle hem şertnama bozulan halatynda düzgün bozmalara gözegçilik etjek araçy mehanizmiň döredilmegini öz içine alýar ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump penşenbe güni Oval ofisinde eden çykyşynda ABŞ bilen Eýranyň geljek hepdäniň başynda parahatçylyk şertnamasyna gol çekip biljekdigini aýtdy. Trump bu şertnamanyň Hormuz bogazyndan deňiz gatnawynyň täzeden başlamagyna mümkinçilik berjekdigini aýtdy we "Eýran bilen söweş barada uly ylalaşyk gazandyk" -diýdi Trump bu şertnamanyň ýakyn wagtda Europeewropada gol çekilip bilinjekdigini aýtdy. ABŞ-nyň prezidenti "Bosfor, şertnama gol çeken badyna resmi taýdan açylar. Bu gaty ýakyn wagtda, belki-de dynç günleriniň başynda Europeewropada bolup biler" -diýip, diplomatik işiň çaltlaşýandygyny we Ak tamyň bu ösüşi uly syýasy üstünlik hökmünde görkezmäge taýýardygyny aýtdy Şeýle hem, Trump wise-prezident J.D.Wansyň ABŞ-nyň adyndan şertnama gol çekip biljekdigini aýtdy. Bu beýannama Waşingtondaky prosesiň diňe tehniki gepleşikler bilen çäklenmeýändigini görkezýär; Şeýle hem, Trump administrasiýasynyň bu şertnamany içerki syýasatda möhüm ýeňiş hökmünde ulanmak isleýändigi aýan edildi ABŞ-nyň prezidentinden Eýranyň dini lideri Aýatolla Mojtaba Hameneýi şertnamany tassykladymy ýa-da ýokmy diýip soranlarynda, Trump: "Meniň düşünişime görä jogap hawa" diýdi. Şeýle-de bolsa, Trumpyň optimistik sözlerine garamazdan, Tährandan şol bir aýdyňlyk bilen resmi tassyknama ýok. Şonuň üçin memorandumyň hakykatdanam soňky tassyklama tapgyryna ýetendigi entek belli däl Trumpyň aýdan sözleri, Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Eýrana garşy täze hüjüm meýilnamalaryny ýatyran döwründe boldy. Prezident harby wariantyň üstünde bolsa-da, diplomatiýada öňegidişligiň bardygyny we täze bombalamak meýilnamalaryndan ýüz öwürendigini aýtdy. Şeýle-de bolsa, Trumpyň mart aýynyň ortalaryndan bäri ýygy-ýygydan "Eýran bilen şertnama gaty ýakyn" diýýändigi ýadyna düşende, bu soňky beýannama seresaplylyk bilen garalmalydygy aýdylýar Aslynda, taraplar soňky günlerde özara hüjüm etdiler we bu wakalar aprel aýynda yglan edilen ýaraşyk şertnamasyna çynlakaý howp saldy. Trump häzirki taslamany "gaty güýçli, ýöne birneme deslapky düşünişmek memorandumy" diýip häsiýetlendirdi. Bu söz, syýasy derejede düşünişmegiň emele gelendigini görkezýär; Şeýle-de bolsa, tehniki we hukuk jikme-jiklikleriniň entek doly ýapylmandygyny görkezýär Trump islendik parahatçylyk şertnamasynyň esasy şertiniň Eýranyň ýadro ýaragyny öndürmeginiň öňüni almakdygyny ýene bir gezek nygtady. ABŞ-nyň prezidenti "Eýranyň hiç haçan ýadro ýaragynyň bolmazlygyny üpjün edýän şertnamamyz bar. Şol ylalaşygy gazanmak üçin etmeli işimiziň esasy maksady şoldy. Şonuň üçin bu gaty möhümdi" -diýdi Eýranyň talaplary diňe ýadro faýly bilen çäklenmeýär. Tähran; Halkara sanksiýalaryň ýatyrylmagyny, milliardlarça dollarlyk doňdurylan emlägiň boşadylmagyny we Hormuz bogazyndaky özbaşdak talaplarynyň ykrar edilmegini isleýär. Şonuň üçin şertnamanyň taslamasy diňe Bu harby konflikti duruzmak däl-de, Eýranyň sebit we ykdysady ýagdaýyny kesgitlemek maksady bilen baglaşylan şertnama Eýranyň çeşmeleri we Günbatar resmileri ABŞ bilen Eýranyň arasynda gytaklaýyn gepleşikleriň barha güýçlenýändigini aýdýarlar. Eýranyň üç çeşmesi taraplaryň arasynda syýasy düşünişmäniň gazanylandygyny habar berdi; Şeýle-de bolsa, käbir temalaryň entek jikme-jik ara alnyp maslahatlaşylmalydygyny aýtdy. Bu mowzuklaryň arasynda doňan Eýranyň emläkleri, Hormuz bogazynyň howpsuzlygy we ýadro maksatnamasynyň geljegi bar Beýleki tarapdan, Trumpyň partiýasyndaky Eýrana garşy çykyş edýänler, mümkin boljak şertnama şübheli garaýarlar. Respublikan partiýanyň içindäki käbir tankytçylar islendik şertnamanyň Tähranyň ýadro ýaragyny öndürmek ukybyny hökman ýok etmelidigini öňe sürýärler. Hormuz bogazyny açmaga gönükdirilen ozalky diplomatik inisiatiwanyň partiýadaky berk çykyş edýänleriň garşylyklary sebäpli bozulandygy aýdylýar Analitikler Trumpyň bu etapda 2015-nji ýylda gol çekilen ýadro şertnamasy bilen deňeşdirilmeginden gorkýandygyny aýdýarlar. Prezident bolan ilkinji möhletinde, Trump 2018-nji ýylda ABŞ-ny şertnamadan çykardy we bu şertnamanyň Eýrana gaty ýumşakdygyny birnäçe gezek aýtdy. Şol sebäpli şu günki mümkin bolan ylalaşyk diňe bir diplomatik däl, eýsem Trump üçin syýasy synag diýmekdir Trump özüniň sosial media hasabynda ýazan ýazgysynda bu şertnamanyň Eýranyň ýolbaşçylarynyň we Saud Arabystany, Katar, Birleşen Arap Emirlikleri we Ysraýyl ýaly sebitdäki ýurtlaryň "iň ýokary derejesi" tarapyndan goldanýandygyny ýazdy. Şol gün ol Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahu bilen hem telefonda gürleşdi. Ysraýylyň premýer-ministri öz beýanynda Ysraýylyň özara düşünişmek memorandumyna gatnaşmaýandygyny aýratyn nygtady Ysraýylyň beýanynda Netanýahunyň soňky şertnamada baýlaşdyrylan ýadro material meselesini çözmek baradaky kararyndan hoşaldygy aýdylýar. Soňky bahalandyrmalarda gutarnykly şertnamada diňe bir baýlaşdyrylan urany ýok etmek bilen çäklenmän, eýsem Eýranyň baýlaşdyryş infrastrukturasyny sökmek, raketa önümçiligine çäklendirmeler girizmek we Eýranyň sebitdäki wekillerine berýän goldawyny bes etmek hem göz öňünde tutulýar ABŞ habar beriş serişdeleriniň habaryna görä, Trumpyň aýdanlary Netanýahuny garawullady. Ysraýylyň premýer-ministriniň şol wagt Eýrana garşy söweşiň gidişine baha bermek üçin ýokary derejeli howpsuzlyk işgärleri bilen duşuşandygy habar berildi. Trumpyň geň galdyryjy sözlerinden soň iki lideriň arasynda telefon jaňy edildi Çeşmeleriň habar bermegine görä, Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahu gepleşikleriň jikme-jiklikleri barada köplenç maglumatsyz galdy. Netanýahunyň bolup geçen wakalar barada maglumat almak üçin Waşingtondaky gatnaşyklaryny güýçlendirendigi we şertnamanyň mazmunyny we Trump administrasiýasynyň Eýran bilen haýsy temalarda ylalaşandygyny öwrenmek üçin paýtagtdaky diplomatik we syýasy kanallary işjeňleşdirendigi mälim edildi ABŞ-nyň syýasy we diplomatik çeşmelerine görä, Eýranyň resmileri bilen Kataryň araçylarynyň arasynda geçirilen soňky gepleşiklerde taraplaryň arasyndaky esasy jedellerde möhüm öňegidişlik gazanyldy. Çeşmeler, esasanam üç möhüm mowzukda öňegidişligiň bolandygyny aýdýar Bularyň arasynda esasy zat, Eýranyň daşary ýurtlarda doňdurylan maliýe baýlyklaryny boşatmagyň mehanizmi. Bu meseläniň Eýran tarapynyň gepleşiklerde iň möhüm ähmiýete eýe bolandygy aýdylsa-da, ikinji möhüm tema, 60 günlük ýaraşyk döwründe Hormuz bogazynyň halkara deňiz gatnawyna açylmagydyr Üçünji sözbaşynyň, ýaraşyk döwründe Eýranyň ýadro programmasy bilen baglanyşykly gepleşikleriň usuly we gerimi bolandygy habar berildi. Çeşmelere görä, taraplar ilki bilen giňişleýin gutarnykly ylalaşyk gazanmak üçin syýasy çarçuwada ylalaşyk gazanmaga synanyşýarlar. Muňa garamazdan gutarnykly kararyň Tähranda henizem kabul ediljekdigi aýdylýar Eýranyň Daşary işler ministrliginiň metbugat sekretary Ismail Bekaýi öz ýurdunyň entek gutarnykly karara gelmändigini we şertnama baradaky habarlaryň spekulýasiýa bolandygyny aýtdy. Bekaýi Kataryň we Päkistanyň işjeň araçylyk roluny oýnandygyny tassyklasa-da, Waşingtonyň tutuş prosesde üýtgeýän garaýşynyň gepleşikleri kynlaşdyrýandygyny öňe sürdi Baýlaşdyrylan uran krizisini çözmegiň wariantlaryndan biri hökmünde Trump, bar bolan uran ätiýaçlyklaryny Birleşen Milletler Guramasynyň gözegçileriniň gözegçiligi astynda Eýranyň içinde pes derejä çenli baýlaşdyrmagy teklip etdi. "Garyşyk" formulasyny kabul etdi. Bu çemeleşme, Trumpyň "urany doly ýok etmek" ýa-da "ABŞ-a eltmek" baradaky ozalky talaplary bilen deňeşdirilende ep-esli ýumşadylýar Nuclearadro programmasy bilen baglanyşykly ähli anyk ädimler geljekde ara alnyp maslahatlaşyljak ikinji, has giňişleýin we jikme-jik şertnamanyň çäginde ara alnyp maslahatlaşylar. Häzirki wagtda ylalaşylan düşünişmek memorandumy, ýagny Bileleşik diňe umumy çarçuwany we esasy ýörelgeleri kesgitleýär Taraplaryň arasynda ylalaşylan tekst; Bu tölegsiz Hormuz bogazynyň derrew açylmagyny, 30 günüň içinde uruşdan öňki deňiz transport tertibiniň dikeldilmegini, ABŞ tarapyndan girizilen gabawyň ýatyrylmagyny we Liwan frontuny hem öz içine alýan 60 günüň dowamynda ot açyşlygyň uzaldylmagyny göz öňünde tutýar Katar we Päkistan tarapyndan araçylyk edilen etabyň ahyrynda ýüze çykjak şertnama "Yslamabat şertnamasy" diýilmegi meýilleşdirilýär. Ylalaşyga gol çekişlik dabarasy Şweýsariýanyň Genevaenewa şäherinde bolup, ABŞ-nyň adyndan wise-prezident JD Wans gol çeker Bu etapda iň soňky tapgyryň, Mojtaba Hameneýiniň Eýranyň ýolbaşçylarynyň adyndan soňky tassyklamasydygy mälim edildi. Ylalaşyga garaşyşyň güýçlenmegi bilen nebitiň bahasy birden peselse-de, dünýä bir stockalary ýokarlandy Şeýle-de bolsa, takmynan üç aý bäri dowam edip, müňlerçe adamyň ölmegine sebäp bolan urşuň hakykatdanam gutarjakdygy ýa-da ýokdugy baradaky soraga entek jogap ýok. Hemmeleriň gözleri Tährandan gutarnykly tassyklanýar we taraplaryň gowşak ýaraşygy hemişelik syýasy şertnama öwrüp biljekdigi ýa-da däldigi aýdylýar ABŞ harby güýçleri Eýrana (AA) garşy täze hüjümleri başlandygyny habar berdi