Trump Türkiýa gelýär: Erdogan we NATO sammiti bilen tankydy duşuşyk

ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump şu gün Türkiýä resmi sapar gurar we soňra Ankarada geçiriljek NATO sammitine gatnaşar Donald Trump ABŞ-nyň prezidenti hökmünde ilkinji gezek Türkiýä geler Şeýle hem, Trump 2009-njy ýyldan soň Türkiýä resmi sapar guran ABŞ-nyň ilkinji prezidenti bolar Trumpyň günortan Ankara gelmegine garaşylýar Durky täzelenen Etimesgut howa menzilinde garşylanmagyna garaşylýan Trump-a ABŞ-nyň Döwlet sekretary Marko Rubio we Goranmak ministri Pit Hegset ýaly uly delegasiýa ýoldaş bolar diýlip garaşylýar Prezident Rejep Taýyp Erdogan we ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump Beştepe şäherinde ikitaraplaýyn we delegasiýa ýygnaklaryny geçirip, soňra metbugata beýanat bermegi meýilleşdirýärler Erdogan-Trump duşuşygynda Türkiýe-ABŞ gatnaşyklary üçin iň möhüm mesele goranyş pudagy bolar diýlip garaşylýar Ankaranyň esasy umytlary ABŞ-nyň CAATSA sanksiýalaryny ýatyrmagy, F-35 söweş uçar meýilnamasyna Türkiýäni goşmak we F110 söweş uçar dwigatellerini satmagydyr Türk metbugatynda berlen habarlara garamazdan, ABŞ-nyň yglan eden programmasynda Trumpyň Anıtkabire baryp görjekdigi barada maglumat ýok Trumpyň Erdogan bilen duşuşygyndan soň, Ankarada iki günlük NATO sammitiniň çäginde bu maksatnamalara gatnaşmagyna garaşylýar Trumpyň 8-nji iýulda Ukrainanyň prezidenti Wolodymyr Zelenskiý we Siriýanyň geçiş prezidenti Ahmed Şara bilen ikitaraplaýyn duşuşyklardan soň metbugat ýygnagyny geçirmegine we günortan Ankaradan çykmagyna garaşylýar Donald Trump ilkinji gezek 2016-njy ýylda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň prezidenti saýlanmazdan ozal işewür gatnaşyklary sebäpli Türkiýä baryp gördi, ýöne prezident bolanyndan soň hiç haçan Türkiýä baryp görmedi Waşingtondan Ankara iň soňky ýokary derejeli resmi sapar 2009-njy ýylda ABŞ-nyň şol wagtky prezidenti Barak Obama tarapyndan edildi Barak Obama 2008-nji ýylda ABŞ-nyň prezidenti wezipesine saýlanandan we 2009-njy ýylda işe başlandan soň, Türkiýä ilkinji saparlarynyň birinde gatnaşyklara ähmiýetini görkezdi Obama 2015-nji ýylda Antalýada geçirilen G-20 sammitine hem gatnaşdy. Bu ABŞ-nyň prezidentiniň Türkiýä eden soňky sapary hökmünde hasaba alyndy Erdogan Ak tamyň soňky saparyny 2025-nji ýylyň sentýabr aýynda amala aşyrdy. Iki lider ýygy-ýygydan telefonda duşuşýarlar we halkara we sebitdäki wakalara baha berýärler Erdoganyň ýolbaşçylygyna haýran galýandygyny ýygy-ýygydan beýan edýän Trump, prezident Erdoganyň çakylygy boýunça NATO sammitine gatnaşandygyny soňky sözleri bilen halka mälim etdi Türkiýäniň ABŞ-dan esasy garaşýan zady, Russiýadan satyn alnan S-400 howa goranyş ulgamlary sebäpli 2020-nji ýylda durmuşa geçirilip başlanan Amerikanyň garşydaşlaryna garşy sanksiýalar kanuny (CAATSA) laýyklykda girizilen sanksiýalaryň ýatyrylmagy Bu ädim ädilse, türk-amerikan goranyş pudagyndaky päsgelçilikleriň doly ýok ediljekdigine garaşýan Ankara, bu meselede uzak wagt bäri Trump administrasiýasyna basyş edýär Daşary işler ministri Hakan Fidan soňky beýanatlarynyň birinde: "Meniň pikirimçe, F-35 satuw gadaganlygy CAATSA sanksiýalaryndan soň ýatyrylar" -diýdi Bu, Ankaradaky gatnaşyklar gün tertibinde boljak ýene bir meseläniň, Türkiýäniň F-35 bilelikdäki söweş uçary maksatnamasyna gaýdyp gelmegini görkezýär ABŞ 2019-njy ýylda S-400 uçarlary sebäpli F-35 programmasyndan Türkiýäni aýyrdy Amerikan Kongresi tarapyndan kanunlaşdyrylan bu sanksiýany ýok etmek üçin Türkiýe S-400 ulgamlaryny ýok etmeli ABŞ-nyň wise-prezidenti JD Wans iýun aýynda eden çykyşynda F-35 barada näme edilip bilinjekdigi barada Pentagon bilen işjeň işleşýändiklerini aýtdy Iň gyzykly mowzuklaryň biri, Trumpyň Erdogan bilen duşuşygynda bu meseleler boýunça täze beýanat berjekdigi ýa-da däldigi Ankaradaky gepleşiklerde anyk ösüşe garaşylýan meseleleriň biri, Türkiýäniň ABŞ-da satyn almak isleýän F110 söweş uçar hereketlendirijisi Türkiýe bu hereketlendirijileri işlenip düzülýän KAAN söweş uçary taslamasynda ulanmagy meýilleşdirýär ABŞ-nyň Döwlet departamenti 24-nji iýunda jemi 700 million dollarlyk satyn alyş barada Kongrese habar berdi we 15 günlük “dymmak döwri” hökmünde kesgitlenen tapgyra başlady Amerikan metbugatynda berlen habarlara görä, grek lobbisine ýakyn käbir kongres agzalarynyň garşydaş pozisiýalaryna garamazdan, söweş uçar dwigatelleriniň Türkiýä satylmagynyň öňüni almak meýilleşdirilmeýär Trumpyň bu mesele boýunça iň soňky ýagdaýy Erdogan bilen metbugat ýygnagynda yglan etmegine garaşylýar Türk metbugatynda berlen habara görä, iki lideriň käbiri Şeýle hem şertnamalara gol çekjekdikleri mälim edildi, ýöne haýsy ugurlary we temalary öz içine aljakdygy entek belli däl Erdogan-Trump duşuşygynda NATO sammitiniň gün tertibindäki meseleleriň hem ara alnyp maslahatlaşylmagyna garaşylýar Trump Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Europeewropany goramakda öňküsi ýaly işjeň bolmajakdygyny, Europeewropalylaryň howpsuzlyk üçin has köp pul we goşun bölüp bermelidigini birnäçe gezek aýtdy Türk we amerikan resmileriniň arasyndaky soňky gatnaşyklarda kontinental howpsuzlykda boşluk döretmezlik we Ankaranyň has köp jogapkärçiligi öz üstüne almagy ýaly mümkinçilikler ara alnyp maslahatlaşyldy Türkiýäniň ösüşi we önümçilik kuwwaty, esasanam goranyş pudagy, NATO-nyň geljekki talaplaryny kanagatlandyrmak üçin möhüm esas hökmünde görülýär ABŞ-nyň NATO-daky ilçisi Mäti Whitaker sammitden öň metbugata beren beýanatynda ýaranlaryň Türkiýäni goranyş pudagynda görelde almalydygyny aýtdy Ilçi Whitaker, NATO ýurtlarynyň, esasanam ABŞ-nyň Türkiýe bilen hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de ösdürmelidigini aýtdy Iki lideriň duşuşygynda sebitleýin ösüşleriň gün tertibine gelmegine garaşylýar Bularyň iň möhümi, Russiýanyň 2022-nji ýylda başlanan Ukraina söweşini gepleşikler arkaly tamamlamakdyr Türkiýe bilen ABŞ urşy bes etmekde iň işjeň iki ýaran hasaplanýar ABŞ-nyň prezidenti Trump, NATO sammitinden birnäçe gün öň Russiýanyň prezidenti Wladimir Putin bilen uzak telefon arkaly söhbetdeşlik geçirdi Şeýle hem Trump Ankarada Ukrainanyň prezidenti Zelenski bilen duşuşar Daşary işler ministri Hakan Fidan iýun aýynda Russiýa sapar etdi we Putin hem, Daşary işler ministri Sergeý Lawrow bilen hem duşuşdy Ankara Ukraina bilen hem ýakyn maslahatlaşýar Trumpyň urşy bes etmek üçin täze inisiatiwany görkezmegi möhüm ösüş boldy Erdogan-Trump duşuşygynda taraplary täzeden birleşdirmek üçin haýsy hyzmatdaşlygy durmuşa geçirip boljakdygyny ara alyp maslahatlaşar diýlip garaşylýar Türkiýe köpden bäri Putini we Zelenskini Stambulda duşuşmaga çagyrypdy we hemmetaraplaýyn we adalatly şertnama goşant goşmaga taýýardygyny mälim etdi Sebit meseleleriniň ABŞ-Ysraýyl / Eýran söweşiniň doly gutarmagyny we Hormuz bogazynyň şertsiz ulanylmagyny öz içine aljakdygy bellendi Türkiýe ABŞ bilen Eýranyň arasynda ot açyşlygyň bes edilmeginden kanagatlanýandygyny mälim etdi, ýöne sebitleýin durnuklylyk üçin hemişelik ylalaşygyň möhümdigini aýtdy Ankara gepleşikleriň çäginde Pakistan we Katar bilen ýakyn aragatnaşykda boldy we wagtal-wagtal Eýran tarapyna habar iberýän taraplaryň arasynda boldy Şu nukdaýnazardan Prezident Erdogan soňky döwürde halka iberen habarlarynyň köpüsinde Ysraýylyň durnuksyzlygy döredýändigini we sebitdäki söweşi dowam etdirmegiň möhümdigini aýtdy Türkiýäniň ABŞ-nyň prezidenti Trumpyň ýolbaşçylygyndaky Gaza Parahatçylyk Geňeşiniň agzalarynyň hataryndadygy we Daşary işler ministri Fidanyň Gazanyň Dolandyryjylar geňeşinde bolmagy bu meseläniň Ankara ýygnagynda gaty ara alnyp maslahatlaşyljakdygyny görkezýär Ylalaşygyň Gaza Parahatçylyk Ylalaşygynyň çäginde durmuşa geçirilendigine garamazdan, Ysraýylyň dowam etdirýän düzgün bozmalary we Gazany gaýtadan dikeltmek üçin zerur tapgyra ýetilmändigi Türkiye ABŞ bilen gepleşiklerde ara alyp maslahatlaşjak meseleleriň biridir