Trump-Chi sammiti iki ägirt güýçiň arasyndaky deňagramlylygy üýtgedip bilermi?

Pekindäki taryhy Týananmen meýdanynyň töwereginde howpsuzlyk çäreleri birnäçe gün bäri ýokarlandy Specialörite, koreografiki paradyň myş-myşlary sosial ulgamlarda ýaýrady Hytaý ABŞ-nyň prezidenti Donald Trump üçin demonstrasiýa geçirmäge taýyn ýaly görünýär Gepleşiklerden başga-da, sapar wagtynda döwlet nahary we Asman ybadathanasyna syýahat ediler. Bu ybadathana hytaý imperatorlarynyň oňat hasyl almak üçin doga eden ýeri Trump we Hytaýyň prezidenti Si Szinpin bu saparyň netije berjekdigine umyt edýärler Dünýäniň iň güýçli iki lideriniň arasyndaky bu sammitiň netijeleri boýunça soňky ýyllaryň iň möhüm ýygnaklaryndan biri bolmagyna garaşylýar Bu, ABŞ-nyň prezidentiniň 2017-nji ýylda soňky saparyndan bäri ýurda eden ilkinji saparydyr ABŞ-Hytaý gatnaşyklary birnäçe aý bäri Trump üçin has ileri tutulýan ugur bolup durýar Trampyň üns merkezinde Eýran söweşi, harby operasiýa we içerki meseleler bardy Emma şu hepde ýagdaý üýtgeýär. Global söwdanyň geljegi, Taýwanda dartgynlylygyň ýokarlanmagy we ösen tehnologiýalarda bäsdeşlik howp astyndadyr ABŞ bilen dowam edýän söwda urşy we Eýrandaky ýagdaý Si Szinpin üçin ykdysady nukdaýnazardan erbet bolup biler. Şeýle-de bolsa, syýasy taýdan bu ösüşler bir pursat we güýçli ýagdaýdadygyny duýdurar Bu sapar geljekdäki hyzmatdaşlyga ýa-da gapma-garşylyga esas bolup biler Eýrandaky söweş üçünji aýyna başlanda, Hytaý ýuwaşlyk bilen araçy bolmaga synanyşýar Pekin ABŞ bilen Ysraýylyň Eýrana garşy söweşinde Pakistan bilen araçylyk edýär Mart aýynda Pekiniň we Yslamabadyň işgärleri ot açyşlygy bes etmek we Hormuz bogazyny açmak üçin bäş punktly meýilnama hödürlediler Sahnanyň aňyrsynda hytaý resmileri eýranly kärdeşlerini gepleşik stoluna ýuwaşlyk bilen ugrukdyrmaga synanyşýarlar Yzygiderli güýç görkezýändigine garamazdan, Hytaýyň bu urşuň gutarmagyny isleýändigi şübhesiz Economyurduň ykdysadyýeti haýal ösüş we işsizligiň ýokarlanmagy bilen göreşýär. Nebitiň bahasynyň ýokarlanmagy, nebithimiýa bilen öndürilýän önümleriň bahasyny dokma önümlerinden plastmassa çenli ýokarlandyrdy. Hytaýdaky käbir öndürijiler üçin çykdajylar 20% ýokarlandy Hytaýda möhüm nebit gorlary bar we gaýtadan dikeldilýän energiýa we elektrik ulaglaryndaky ösüş sebäpli ýangyç krizisiniň iň erbet täsirlerinden halas boldy; uruş eksporta ep-esli garaşly Hytaýyň ykdysadyýetine zyýan ýetirýär Şeýle-de bolsa, Hytaý ABŞ-a kömek etjek bolsa, munuň öwezine bir zat islär Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Arakçiniň geçen hepde Pekine eden sapary Hytaýyň Eastakyn Gündogardaky täsirini görkezmäge gönükdirildi ABŞ muňa ýakyndan syn etdi. ABŞ-nyň Döwlet sekretary Marko Rubio: "Hytaýlylar oňa özüne aýdylmaly zatlary, Hormuz bogazyndaky hereketleriniň bütin dünýäde izolýasiýa ediljekdigini aýdarlar diýip umyt edýärin" Amerikanyň Birleşen Ştatlary Hytaýy BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň Eýranyň Hormuz bogazyndan geçmäge synanyşýan gämilere edýän hüjümlerini ýazgarýan täze kararyny petiklemezlige yrmaga synanyşdy, ozal Russiýa bilen bir teklibe weto goýdy Halkara krizis toparynyň ABŞ-Hytaý gatnaşyklary boýunça bilermeni Ali Waýn: "Meniň pikirimçe, Eýrany hemişelik gepleşik stoluna getirmek islesek, Hytaý Hytaýyň bu meselede rol oýnajakdygyny ykrar edýär" Beýleki tarapdan, Trump Hytaýyň Tähran bilen ýakyn gatnaşyklaryndan biynjalyk däl ýaly. Amerikanyň Birleşen Ştatlary ýaňy-ýakynda Hytaýda ýerleşýän Eýranyň nebiti gaýtadan işleýän zawodyna garşy sanksiýalar girizen hem bolsa, prezident geçen hepde Hytaýyň Eýrany konfliktdäki goldawyny peseltdi Ol ABŞ-ly journalisturnaliste "Bu näme, şeýlemi? Biz olara garşy çäreleri görýäris" -diýdi Trump administrasiýasy Taýwan barada garyşyk habarlar berýär Dekabr aýynda ABŞ Taýwan bilen 11 milliard dollarlyk ýarag şertnamasyny yglan etdi Trump, Hytaýyň öz territoriýasy hasaplaýan Taýwany goramak islegini peseltdi Trump Si hakda: "Muny Hytaýyň bir bölegi hökmünde görýär we edýän işi özüne bagly" Taýwanyň ABŞ tarapyndan üpjün edilen howpsuzlygy ýeterlik derejede tölemändigini aýtdy Geçen ýyl Taýwana 15% nyrh girizdi we ony ýarymgeçiriji çip önümçiligini ABŞ-dan ogurlamakda aýyplady Rubio gepleşikleriň gün tertibinde Taýwanyň boljakdygyny aýtdy, ýöne maksat bu meseläniň iki ägirt güýç arasynda dartgynlygyň täze çeşmesine öwrülmeginiň öňüni almakdygyny aýtdy: "Taýwanda ýa-da Hindi-Pacificuwaş ummanyň islendik ýerinde durnuksyzlaşdyryjy wakalar gerek däl we meniň pikirimçe bu ABŞ bilen Hytaýyň özara peýdasyna." Beýleki tarapdan Hytaý, bu gepleşiklerde Taýwanyň ileri tutulýandygyny görkezdi. Daşary işler ministri Wang Yi, geçen hepde Rubio bilen eden jaňynda ABŞ-nyň “dogry saýlar” diýip umyt edýändigini aýtdy Pekin her gün diýen ýaly Taýwanyň töweregine söweş uçarlaryny we deňiz gämilerini ibermek bilen harby basyşy ýokarlandyrýar Käbir analitikler hytaý resmileriniň 1982-nji ýylda seresaplylyk bilen taýýarlanan Taýwan baradaky sözlerini üýtgetmek üçin basyş edip biljekdigine ynanýarlar. Waşingtonyň soňky yglan eden syýasaty häzirki wagtda Taýwanyň garaşsyzlygyny goldamaýar. Pekin “ABŞ Taýwanyň garaşsyzlygyna garşy” ýaly has güýçli dile itergi berip bilermi? Aziýa jemgyýetiniň ABŞ-Hytaý gatnaşyklary merkeziniň uly işgäri Jon Deluri "Prezident Si muny kabul eder öýdemok "Trump, Taýwanda dil ulanylyşyna gaty seresap bolmanlygy sebäpli garaşylmadyk bir zat aýtsa-da, hytaýlylar muňa kän bir ähmiýet bermezligi gaty gowy bilýärler, sebäbi Trump bir hepde soň Hakykat Sosial sahypasynda ýazyp biler." 2025-nji ýylyň dowamynda ABŞ we Hytaý dünýä ykdysadyýetiniň esaslaryny sarsdyryp biljek täze söwda urşunyň bosagasynda peýda boldular Trump Amerikanyň iň uly söwda hyzmatdaşy üçin nyrhlary birnäçe gezek ýokarlandyrdy we arzanlady, kämahal 100% ýokarlandy Hytaý seýrek toprak minerallarynyň eksportyny we ABŞ-dan oba hojalyk önümleriniň satyn alynmagyny çäklendirdi Geçen oktýabr aýynda Günorta Koreýada geçirilen ýygnakdan bäri dartgynlylyk ep-esli azaldy. Emma Pekin sammitinde köp meseleler ara alnyp maslahatlaşylar ABŞ Hytaýyň has köp Amerikan oba hojalyk önümlerini satyn almagyny isleýär Hytaý ABŞ-a täze söwda derňewini yzyna almagy talap eder Amerikan tarapy üçin bu kyn bolar. Waşingtonda ýerleşýän Brookings institutynyň Brukings institutynyň Goranmak we strategiýa bölüminiň başlygy Fil Naýtyň pikiriçe, Hytaýyň adalatsyz söwda amallary boýunça derňewlerden ýüz öwürmegi kyn bolup biler "Roýter" habar gullugynyň habaryna görä, Trump administrasiýasy bu saparda Nvidia, Apple, Exxon, Boeing we beýleki iri kompaniýalaryň ýolbaşçylaryny hem çagyrýar Hytaý, söwda üçin ABŞ-a Trumpyň ilkinji möhletindäki ýaly garaşly bolmasa-da, Si bu duşuşygyň gowy geçmegini isleýär, sebäbi Hytaý dünýä ykdysadyýetinde durnuklylyga mätäç Hytaý häzirki wagtda 120-den gowrak ýurduň esasy söwda hyzmatdaşydyr. Emma Si, Trumpyň sapary wagtynda özüne gaty ynamly bolup bilmejekdigini bilýär Brukings institutynyň Hytaý merkeziniň müdiri Raýan Hasyň pikiriçe: "Sapar oňat dowam etse we Trump özüne hormat goýulýar diýen netijä gelse, ikitaraplaýyn gatnaşyklardaky asuda asudalyk dowam eder. Eger Trump hormatsyzlyk duýgusyny terk etse, pikirini üýtgedip biler" Hytaý geljege gözegçilik etmek üçin ýaryşda. Emeli intellekt we gumanoid robotlara köp maýa goýýar. Si Hytaýyň ykdysadyýetini öňe sürer diýip umyt edýän “täze öndürijilik güýçleriniň” arasynda ABŞ syýasatçylary, beýleki tarapdan, Hytaý Amerikanyň tehnologiýalaryny göçürýär diýip pikir edýärler. Bu mikroçip eksport çäklendirmeleriniň ýokarlanmagyna getirdi TikTok meselesi iki ýurduň arasynda seýrek duş gelýän oňyn wakalardan biri boldy. Emma emeli intellekt ugrundaky ýaryş özara şübhe we aýyplama bilen dowam edýär Bu dinamiki emeli intellekt ulgamlaryny ösdürmek ýaryşynda görnüp dur, belki häzirki döwrüň iň möhüm täze tehnologiki ösüşi. Bu mesele, ABŞ-nyň “DeepSeek” ýaly hytaý kompaniýalarynyň Amerikan AI-ni ogurlaýandygy baradaky aýyplamalary bilen çylşyrymlaşdyryldy Brukings institutynda ýerleşýän Hytaý merkeziniň ingingyi Ma-nyň sözlerine görä, bu "AI sowuk urşunyň başlangyjy" “Ak tam Hytaýy Amerikanyň AI modellerini ogurlamakda aýyplaýarka, Pekin Metanyň Singapurda ýerleşýän AI başlangyjy we Hytaýyň başlangyjy Manusyň satyn alynmagynyň öňüni aldy "Çuňňur bäsdeşlik kimiň modeliniň göçürilendigi däl-de, eýsem emeli intellektiň indiki neslini gurup biljek zehinler barada" Hytaý kompaniýalary robot enjamlarynda güýçli, ýöne programma üpjünçiligini ösdürmek dowam edýär ABŞ-da öndürilen ösen çipler iň oňat ulgamlar üçin zerurdyr Hytaý seýrek ýer elementlerinden agdyklyk etmegini ulanyp biler Dünýädäki seýrek topragy gaýtadan işlemek kuwwatynyň takmynan 90% -i Hytaý tarapyndan dolandyrylýar Bu mümkin boljak şertnama üçin esas bolup biler: Hytaý seýrek topraklar, ABŞ ýokary tehnologiýaly çipler bilen üpjün edýär Bu mesele Hytaýyň elindäki surnaý kartoçkasy we elementleriň üpjün edilmegini islendik wagt bes edip biler Iki tarapyň ara alyp maslahatlaşjak köp meselesi bar bolsa-da, sapar gysga bolar; 14-15-nji maýda iki gün dowam etjek çäre ýygnaklar bilen çäklener Iki lideriň möhüm ylalaşyk gazanmak üçin kän wagt bolmazlygy mümkin, ýöne bu gysga aragatnaşyk iki ägirt güýçiň arasyndaky gatnaşyklaryň we gepleşikleriň ugruny ýakyn ýyllarda kesgitläp biler Emeli intellekt ilkibaşda iňlis dilinde ýazylan we neşir edilmezden ozal BBC journalisturnalisti tarapyndan barlanan bu makalany terjime etmek üçin ulanyldy