Mustafa ERDOĞAN - Türkiýäniň Özalist öwrülişigi we baglanyşyklary

XIX asyryň başyndan bäri Türkiýäniň döwrebaplaşdyryş taryhynda käbir möhüm öwrümler boldy: Tanzimat, Ikinji konstitusiýa monarhiýasy, Respublikan, köp partiýaly durmuşa geçiş Bu etapda, döwletiň "täzeden gurulmagyna" sebäp bolan döwür, Türkiýäniň döwrebaplaşdyryş ädimine täze ideologiki ugur bermek nukdaýnazaryndan Osmanly syýasy däplerinden bölekleýin arakesmäni aňladýar. "Bölekleýin" arakesme bilen, men diňe bir imperiýanyň plýuralistik gurluşyndan "türk milletine" birmeňzeş düşünişmek esasynda monist we merkezi syýasy gurluşa öwrülmegi aňly saýlamagy göz öňünde tutmaýaryn. Bu bölünişik, modernizasiýanyň kämahal totalitarizmiň yzlaryny göterýän awtoritar re underimde amala aşyryljakdygyny aňladýar Ilkinji "ebedi", soň bolsa "Takrir-i Sükûn" (1925-nji ýylyň marty) bilen başlanan "milli" baş re regimeimden köp partiýaly syýasy re toime geçiş bar bolsa-da, bu bölekleýin demokratiýalaşdyryş synanyşygy hemişelik liberal-demokratik re regimeime öwrülip bilmedi. Aslynda, 1960, 1971, 1980 we 1997-nji ýyllardaky doly ýa-da bölekleýin harby interwensiýalar, terbiýeçi-ideologiki fon bilen bilelikde Taýyp Erdoganyň "täze baştutany" re 2010imini 2010-njy ýyllarda başlanan proses bilen taýýarlady Theeri gelende aýtsak, harby interwensiýalaryň ýaramaz täsirlerine ünsi çekmek islemeýärin, bu çäreleriň Türkiýede liberal-demokratik re regimeimiň döredilmeginiň ýeke-täk ýa-da esasy sebäbidir. Türkiýäniň re regimeiminiň, sosial-medeni we durmuş-ykdysady faktorlardan başga-da, düýbüniň tutulan we hakyky libertarian-plýuralistik demokratiýa üçin amatly däl akyl, ideologiýa we institusional esaslarynyň bardygyny ýatdan çykarmaýaryn Hut şu nokat Turgut Özalyň goşandyny we respublikanyň status-kvo meselesine "peýdaly" gatyşmagyny ýada salýar. Gysgaça aýdanyňda, 1980-nji ýyllarda konserwatiw jemgyýetçilik-syýasy nukdaýnazardan gelýän syýasatçynyň garaşylmaýan, ýöne özüne zerur bolan bu sistema "liberal" gatyşmagy amala aşyrdy: Türkiýäni dünýä açjak, adaty "hökümet paýhasy" ("döwlet sebäbini" däl-de, hökümetiň paýhasy) sorag astyna alýan we "mukaddes döwleti" ýykýan bir prosese başlady Özal, Türkiýäniň özüni üpjün etmek mentalitetine esaslanýan (we bu barada öwünmek!) Esaslandyryjy we ýapyk jemgyýetçilik-syýasy gurluşyny açan reforma maksatnamasyny durmuşa geçirdi. Mundan başga-da, erkin jemgyýetçilik çekişmesini höweslendirýän garaýşy we syýasy dili Kemalist re regimeiminiň ideologiki kanunylygyny sarsdyran we ýekelikden plýuralizme we birmeňzeş millet fantastikasyndan dürlülige gapy açdy Bu ädimiň ähmiýetini kemalistler we 1983-nji ýyldan öňki Türkiýe bilen ýaşy sebäpli alyp bilmedikler düşünmedik bolmagy mümkin. Elbetde, akylly adamlar: "Okean bilen gurşalan adamlar, ýöne ummany bilmeýärler!" Diýen akyl-paýhas ýagdaýy bar: Adamlar köplenç ýaşaýan, öwrenişen we durmuşyň adaty elementi hökmünde görüp başlaýan zatlarynyň aslynda üstünlikleriň ýa-da belli bir agenti bolan üstünlikleriň netijesidigine düşünip bilmeýärler. Şol sebäpli, soňky on ýylda Özal we Taýyp Erdogandan soň beýleki syýasatçylaryň ýetiren zyýanyna garamazdan, köpler henizem Türkiýäniň dünýä açyk garaýşynyň hemişe şeýle bolandygyny ýa-da erbetleşmegini dowam etdirýärler diýip pikir edýärler Şeýle-de bolsa, Özalyň eden işi, "rewolýusiýa" başlangyjy bilen Türkiýäniň "täzeden gurulmagy" boldy. Bu, şahsy kemçiliklerine, syýasy ýalňyşlyklaryna ýa-da hatda doly demokrat däldigine garamazdan Özalyň üstünlikleri bilen hasaplanmaly üstünlik. Bu status-kwo merhum Özalyň ömründe garşy durmagynyň we elinde ruçkasy bolan ýa-da "gaty gürleýän" ideologiki ýa-da pursatparaz status-kwo sözçüleriniň özüne hüjüm edendiginiň, käte ahlagyň çäklerini öňe sürmeginiň esasy sebäbi Bu aralykda, Türkiýäniň Özalist öwrülişigi takmynan ýaşlygymda başdan geçiren ideologiki üýtgemelerime gabat gelýär. Has açyk aýtsak, Türkiýäniň özgermegi, şol döwürde öz dünýämde başdan geçiren özgerişlerim üçin amatly umumy şert döretdi we hatda bu özgerişlige goşant goşdy Özal we onuň partiýasynyň 1983-nji ýylyň ahyryndan bäri jemgyýetçilik pudagynda görkezen konserwatiw-liberal çykyşynyň meşhurlygy, 80-nji ýyllaryň başynda ýapyk, kommunistik, hatda totalitar dünýäden azat edişimde täsirli boldy; Aslynda, bu akyl we ideologiki atmosfera gözleýän zadymy görkezýän faktorlaryň biri boldy Aslynda, indiki on ýylda, akademiki okuwlarym bilen bir hatarda, Esasan liberal edebiýaty okamaga ünsi jemledim we ahyrsoňy 1992-nji ýylyň dekabrynda Ankarada Atilla ayaýla we merhum Kazym Berzeg bilen liberal pikir jemgyýetini döretdik. Elbetde, şondan bäri Türkiýede we şahsy durmuşymda köp zat üýtgedi Bu mowzuklary okyjylarymy gyzyklandyrýança wagtal-wagtal dowam etdirerin