Dombira we onuň Türkiýede ýaýramagy - Semih İpek - QHA - Krym habar gullugy

Dombra, häzirki döwürde mälim bolşy ýaly, Gazak türklerine degişli adaty iki setirli gural. Aslynda, Dede Korkut eposlaryndan bilýän kopuzymyz. Beýleki türk jemgyýetlerinde “Dombıra” diýlip atlandyrylýan beýleki gurallar bar bolsa (ownuk tapawutlar bilen), meňzeş aýratynlyklary bolan we dürli atlar bilen tanalýan gurallar hem bar (Tatar Dombırasy, Kaşkaderýa Dombırasy). Olaryň hemmesini kopuz diýip atlandyrmak ýalňyş bolmaz. Dombıra, Altay Topşuru, Türkmen, uýgur we özbek dutarlary bir maşgalanyň dürli görnüşleri. Olaryň hemmesi kesilen Soňky ýyllarda Türkiýede sungatda, syýasatda we medeniýetde millileşdirme we has gadymy meýli aç-açan görnüp başlady. Meşhur ynanjyň tersine, Dombiranyň Türkiýedäki bilimleri we ýaýramagy çuňňur we çylşyrymly, sosiologiki we medeni mesele bolup, ony diňe Arslanbek Soltanbekow we Dombira eseri bilen baglanyşdyryp bolmaýar (eger käbir adamlaryň bu hakda eşitmegine sebäp bolýan bolsa ýa-da öňden görülýän bolsa) Biziň mowzugymyz Gazak Dombra bolansoň, bu meselä Gazagystanyň medeniýeti we edebiýaty nukdaýnazaryndan baha bermek ýerlikli bolar. Gazak türkleri üçin Dombıra adaty sazyň (küy) we adaty aýdymlaryň (än, jyr, terme ýaly) bilelikde ýerine ýetirilmegi üçin ulanylýan adaty guraldyr. Bir nukdaýnazardan seredeniňde, Erzurumdan, Karsdan, Siwasdan ýa-da Kyrşehirden bir barda, ýa-da Antalýadan göçüp gelen üç setirli saz çalýan ýa-da Zeýbek oýnaýan Egeý rowaýaty ýaly. Emma Dombıra, Türküstandan türkleriň gelşi ýaly, Türküstandan bu topraklara geleninde, onuň bilen bolup geçen dürli zatlara has gowy düşünip bileris. Onda nädip? ; Agny; Gazak halk aýdymynyň dombra çalmak we ýüzlerçe ýa-da müňlerçe ýyllyk sazlary çalmak däbini dowam etdirmek bagty getirýär. Bu gaty buýsançly we tebigy waka. Şeýle-de bolsa, bir türk türk üçin “Dombra” oýnamak gaty möhüm duýgy, şeýle hem taryhy we tükeniksiz däp-dessurlary dowam etdirmek we ýüzlerçe ýa-da müňlerçe ýyllyk sazlary çalmagyň bagty bilen garyşýar. Bu türklik we türkizm. Başga bir söz bilen aýdylanda, bir türk türk üçin “Dombıra” oýnamak türk hereketi, türk hereketi. Dombra oýnamak, ata-babalarymyza hormat goýmak we türk dälleri we türk dälleri ret etmek diýmekdir. Bu ýarag sowmak we duşmana garşy ekspedisiýa gitmek, Bilge Kağanyň sözlerine gulak asmak, Kültegine aglamak, Kürşat bilen şol ýagyşly gün köşk hüjümine taýýarlyk görmek, Çiçi ababgu ýaly ýesirligi ret etmek we Soltan Alparslan ýaly özünden birnäçe esse uly goşuna garşy çykmak diýmekdir. Bu nukdaýnazardan seredilende, Atsyzyň intellektual türkizminiň täze nesilde ýüze çykmagydyr Bu meseläni çözmek bilen, müňlerçe ýyl bäri ata-babalarymyz bolan Dombirany saklap galan gazak doganlarymyza sag bolsun aýdýarys. Dombra oýnaýan we bu däbe goşant goşýan ähli atalara we enelere çäksiz hormatymyzy hödürleýäris Adaty bir gazak goşgusynda bir gazak şahyrynyň aşakdaky setirleri bellärliklidir: "Eki şektiŋ Biriŋ katti, Biriŋ säl säl kem bura; Nağız Gazak, Gazak emes nağz Kazak Dombıra", ýagny "Iki setiriň biri gaty sazly, beýlekisi Gazak, hakyky Gazak; Dombıra ", bu setirler nähili manyly we edebi ... Biz şu gün geldik. Dombira oýnaýan Türkiý türkleri hakda "Bu ýürekden bir oýun, ýürekden aýdymdy; hakyky türk, hakyky türkist Dombira oýnaýar" diýip bileris öýdýän. Bolýar; "Pikirleriňizi aňyňyzdan we kynçylyklaryňyzy ýüregiňizden alýar ..." bilen başlanan bu aýatlar, birinji bölümi gazak türk dilinde, galan bölegi türk dilinde, hekaýa we belki Türkiýedäki Dombıranyň gysgaça mazmuny Häzirki wagtda meniň tanaýan ýaş dostlarymyň we doganlarymyň köpüsi Dombıra, Topşur oýnaýar, Türküstandan, Altaýdan, Tuwadan aýdym aýdýar we öz eserlerini düzýär (köpüsi muny maliýe kynçylyklarynda we hiç hili goldawsyz edýär). Gazak türkleriniň arasynda bir söz bar; "Şahyryň gulagy özünden kyrk ýyl öň doguldy" diýýärler. Hakykatdanam, Dombra bilen türk dilinde we Türkiýede ýüze çykan repertuarlar indi peýda bolup başlaýar, ýagny kyrk ýyldan gowrak ozal Türkiýede Dombra bilen döredilen ýüzlerçe eser peýda bolar. Muny edenler, Dombira oýnaýan, bu däbi öz islegi bilen söýýän we hormatlaýan türk türk ýaşlary bolar we bu eserler türk eserleri bolar Hudaý türk ýalkasyn!