Türkiye we NATO: 1952-nji ýyldan bäri krizislerden emele gelen strategiki hyzmatdaşlyk | T24

Türkiýe 7-8-nji iýulda ikinji gezek NATO sammitini kabul eder Sammit 2004-nji ýylda Stambulda geçirildi. Bu gezek paýtagt Ankara sammiti kabul eder 1952-nji ýylda Türkiýäniň NATO agzalygy bilen başlanan strategiki hyzmatdaşlyk, Sowuk uruşdan bäri dürli krizisler we geosyýasy dartgynlyklar sebäpli emele geldi Bileleşigiň çäginde wagtal-wagtal düşünişmezliklere garamazdan, Türkiýe NATO-nyň howpsuzlyk arhitekturasynda möhüm ornuny saklady we sebitdäki konfliktlerde we goranyş hyzmatdaşlygynda aýgytly rol oýnady NATO sammiti, Türkiýäniň Europeewropada emele gelýän täze howpsuzlyk arhitekturasynda has işjeň rol oýnamak islegini we goranyş pudagynyň kuwwatyny has ýaranlykda ulanmak islegini görkezýär Şeýlelik bilen, Türkiýe NATO-a nädip goşuldy, bu bileleşik bilen gatnaşyklary nähili ösdi, gatnaşyklarda nähili krizisler ýüze çykdy we geljekde Türkiýe NATO-da nähili rol oýnamak isleýär? Türkiýe, Ikinji jahan urşundan soň bitarap bolanyndan soň, günbatar howpsuzlyk ulgamyna ýüzlendi Munuň iň möhüm sebäbi Sowet Soýuzynyň bogazlarda baza soramagydy Demirgazyk Atlantik Şertnamasy Guramasy (NATO) 1949-njy ýylyň 4-nji aprelinde Waşingtonda gol çekilen şertnama bilen döredildi NATO-nyň iň esasy ýörelgesi, "umumy goranmak" ýörelgesine ünsi çekýän şertnamanyň bäşinji maddasydy Bu makalada bir agza ýurda edilen hüjüm ähli agza ýurtlara edilen hüjüm hasaplanar 1950-nji ýylda başlanan we üç ýyl dowam eden Koreýa söweşinde Türkiýe jemi dört brigada esgerini fronta iberdi 1952-nji ýylyň 18-nji fewralynda NATO ilkinji gezek giňeldildi. Bu bileleşige Türkiýe we Gresiýa goşuldy Şeýlelikde, Sowuk söweşde Türkiýe ilkinji gezek Günbataryň howpsuzlyk arhitekturasyna goşuldy 1955-nji ýyl Sowuk söweşde iň möhüm ýyllaryň biri boldy. Sebäbi Günbatar Germaniýanyň ikisi hem NATO-a goşuldy we Sowet Soýuzy muňa jogap hökmünde Warşawa şertnamasyny döretdi Türkiýe, NATO girmezden bir ýyl öň, 1951-nji ýylda ABŞ bilen howpsuzlyk şertnamasyna gol çekdi Şol ýylda “Incirlik” bazasynyň gurluşygy başlandy. Baza Türk ýaragly güýçleri we Amerikan howa güýçleri tarapyndan dekabr aýynda bilelikde ulanmak üçin açyldy 1952-nji ýylda Türkiýe NATO-a goşulanda, bu bileleşigiň goranyş meýilnamalaryna we maksatlaryna laýyklykda guruldy Türkiye we ABŞ bazany 1954-nji ýylyň dekabrynda bilelikde ulanmak şertnamasyna gol çekdiler.Sowuk uruş 1955-nji ýylda güýçlenende, desga Adana howa bazasy ady bilen işe başlady Incirlik bazasy Günbatar bileleşigi üçin möhüm ähmiýete eýe boldy. Sowuk uruş döwründe NATO-nyň Eastakyn Gündogarda Sowet Soýuzyny saklamak strategiýasynyň merkezlerine öwrüldi 1960-njy ýylyň 1-nji maýynda Sowet Soýuzy tarapyndan düşürilen ABŞ U-2 içaly uçary bazadan uçdy NATO we ABŞ howpsuzlyk sebäpli ýadro ýaraglarynyň ýerleşdirilýän bazalarynyň ýerleşýän ýerlerini hiç wagt resmi taýdan aýan etmeýärler Şeýle-de bolsa, Incirlik howa bazasynda ýadro ýaragynyň bardygy baradaky aýyplamalar ençeme ýyl bäri gün tertibinde Mysal üçin, dünýäni ýadro urşunyň bosagasyna getiren Kuba raketa krizisinde Sowet Soýuzy ABŞ-dan bu ýurtdaky raketalaryny sökmek üçin Türkiýede ýerleşen ýadro görnüşli upupiter raketalaryny yzyna almagyny talap etdi Şol döwürde krizis raketalaryň yzyna alynmagy bilen tamamlandy. Häzirki wagtda Incirlikde B61 görnüşli taktiki ýadro bombasynyň köpdügi baradaky aýyplamalar ne tassyklandy, ne-de inkär edildi 1974-nji ýylda Türkiýäniň "Kipr parahatçylyk operasiýasy" diýip atlandyran we Birleşen Milletler Guramasynyň dürli organlarynda "basyp alyş" diýlip kesgitlenen bu operasiýa, Sowuk Uruş döwrüniň Türkiýe-NATO gatnaşyklarynda iň çuň we uzyn krizislere sebäp boldy ABŞ Kongresi, 1975-nji ýylda Türkiýäniň Amerikan ýaraglaryny "Kiprde goranmakdan başga maksatlar üçin" ulanýandygy sebäpli Türkiýä giňişleýin harby embargo girizmek kararyna geldi Şol ýyl, Ministrler Geňeşiniň karary bilen, Incirlik bazasyndan başga ABŞ-nyň ähli harby bazalarynyň we desgalarynyň işini togtatdy we bu desgalary Türk medaragly Güýçleriniň (TAF) doly gözegçiligine getirdi Bazalaryň ýapylmagy we embargo NATO-nyň Sowet Soýuzyna garşy aňtaw gullugynda we goranyş ulgamynda düýpli gowşaklyklara sebäp boldy Gresiýa 1974-nji ýylda NATO-nyň Türkiýäniň Kipre goşulmagyna päsgel bermedi diýen esasda bileleşigiň harby ganatyny terk etdi Şeýle-de bolsa, 1980-nji ýylda 12-nji sentýabrda Türkiýede bolan döwlet agdarylyşygyndan soň, harby dolandyryşyň karary bilen soýuzyň harby ganatyna gaýdyp geldi Sowuk urşuň gutarmagy Türkiýe-NATO gatnaşyklaryny düýpgöter üýtgetdi Sowet Soýuzynyň dargamagy bilen Türkiýäniň geosyýasy ähmiýetini ýitirer diýen düşünje bardy Şeýle-de bolsa, Balkanlarda, Kawkazda we Eastakyn Gündogarda durnuksyzlygyň täsiri bilen Türkiye NATO üçin "ganat ýa-da periferiýa ýurt" bolmagyny bes etdi we "merkezi aktýor" boldy. öwrüldi 1982-nji ýylda täzeden başlanan NATO-nyň giňeltmek prosesi 1999-njy ýyldan 2024-nji ýyla çenli ýedi tolkunda dowam etdi NATO sowuk söweşden soň Kosowada, Yrakda we Liwiýada harby operasiýalary amala aşyrdy Bu bileleşik, ýurisdiksiýasynyň daşyndaky krizislere goşulyp, muny "sebit durnuklylygyny üpjün etmek" diýip düşündirdi Parahatçylyk okuwy üçin TSK hyzmatdaşlygy 1998-nji ýylda Ankarada döredildi Maksat, NATO-nyň harby işgärlerine we Türk medaragly Güýçleriniň çägindäki hyzmatdaş ýurtlara dünýä derejesinde tälim bermekdi ABŞ-da 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabrynda bolup geçen hüjümler NATO-ny sebitleýin goranyş şertnamasyndan global derejede "terrorçylyga we krizis dolandyryşyna" gönükdirilen bileleşige öwürdi Demirgazyk Atlantik şertnamasynyň meşhur bäşinji makalasy, 11-nji sentýabr hüjümlerinden soň derrew NATO taryhynda ilkinji we ýekeje gezek ABŞ üçin işjeňleşdirildi 2001-nji ýylda Talyban re regimeimi agdarylandan soň ABŞ we halkara koalisiýa güýçleriniň goldawy bilen Owganystanda täze syýasy tertip döredildi Mejlisiň ozalky başlygy we Daşary işler ministri Hikmet Çetin, NATO-nyň Owganystandaky ilkinji ýokary derejeli raýat wekili bolup işledi ABŞ-dan soň NATO-da esgerleriň sany iň köp bolan ýurt hökmünde Türkiýe hem bileleşigiň serkerdeliginde möhüm wezipeleri öz üstüne aldy Soňky döwürde Türkiýe bilen NATO-nyň arasyndaky iň uly krizis 2017-nji ýylda ýüze çykdy Krizisiň sebäbi Türkiýäniň S-400 roketa goranyş ulgamyny Russiýadan satyn almagydy NATO-nyň ýaranlary, esasanam ABŞ, bu ulgamyň soýuz ulgamlary bilen gabat gelmeýändigi we ýaranlygyň howpsuzlyga töwekgelçilik edýändigi sebäpli ylalaşyga berk garşylyk görkezdiler Türkiye F-35 söweş uçar programmasyndan aýryldy. ABŞ diňe milli howpsuzlygyna howp salýan ýurtlara garşy CAATSA sanksiýalaryny girizdi ABŞ bilen dartgynlylyk we NATO ýaranlarynyň howpsuzlyk aladalary sebäpli S-400 uçarlary işjeň ýagdaýda ýerleşdirilmedi NATO agza ýurtlaryň köpüsiniň, esasanam ABŞ-nyň Siriýanyň Demokratik Güýçlerine goldawy we dürli sebäplere görä Türkiýä garşy ýarag embargosy bu bileleşik bilen gatnaşyklary dartgynlaşdyrýan faktorlaryň biri boldy Şeýle-de bolsa, bu meseleler wagtyň geçmegi bilen ýeňildi we uzak we çekeleşikli gepleşiklerden soň Türkiýe 2023-nji ýylda Finlýandiýanyň NATO we 2024-nji ýylda Şwesiýa gatnaşmagyny tassyklady Ilkinji gezek 2016-njy ýylda ABŞ-nyň prezidenti, soň bolsa 2024-nji ýylda saýlanan Donald Trump, NATO-dan ozalkylardan tapawutly garaýar "Amerika ilkinji" mentaliteti bilen Donald Trump, NATO-ny Sowuk Uruşdan ABŞ-a maddy taýdan zyýan berýän "köne" borç hökmünde görýär Trump, soýuzdaş ýurtlar bilen gatnaşyklaryny umumy gymmatlyklara däl-de, "NATO-nyň býudjetine näçe köp goşant goşsaňyz, şonça-da howpsuzlygy üpjün eder" düşünjesi bilen alyp barýar Trumpyň gyzyl çyzygy, NATO-nyň ähli ýaranlary üçin goranyş çykdajylaryny jemi içerki önüminiň 5 göterimine çenli ýokarlandyrmak üçin niýetlenendir Makronyň pikiriçe, NATO harby taýdan işlese-de, bileleşigiň umumy syýasy we strategiki karar bermek mehanizmi ýykyldy ABŞ bilen Europeanewropadaky ýaranlarynyň arasynda Trumpyň ikinji möhleti bilen dartgynlyk artdy Donald Trump ABŞ-nyň käbir goşunlaryny Germaniýadan we Gündogar Europeewropadan çykaryp başlady, hatda NATO-dan çekiljekdigini hem görkezdi Türkiye, Trumpyň bu etapda iň köp öwen ýurtlaryndan biridir; Leaderolbaşçy Prezident Rejep Taýyp Erdogan boldy Trump: "Prezident Erdogana hormat goýmak üçin NATO sammitine gatnaşaryn. Erdogan bolmadyk bolsa, belki sammite gitmezdim" -diýdi 22 ýyldan soň Türkiýäniň kabul etjek NATO sammiti, Europeewropada we Eastakyn Gündogarda söweşleriň dowam edýän döwründe Ankaranyň bu bileleşik üçin strategiki ähmiýetine ünsi çekdi "Incirlik", "Konya" we "Erhaç" howa bazalary, - Kürecik we Kisecik radar desgalary, - Izmirdäki NATO Soýuzdaş ýerüsti serkerdeligi, - dürli welaýatlardaky howa operasiýa merkezleri - Aksaz deňiz bazasy we Taşuku we Iskenderun portlary arkaly bileleşigiň amaly infrastrukturasynda möhüm rol oýnaýar. goranyş ulgamlary, bu infrastrukturanyň amaly ähmiýetini we Türkiýäniň howpsuzlyk arhitekturasyndaky ornuny anyk görkezdi Prezident Erdogan bilen ABŞ-nyň prezidenti Trumpyň 7-nji iýulda Ankaradaky duşuşygy, bu täze döwürde Türkiýe-ABŞ gatnaşyklarynyň gidişi bilen baglanyşykly örän möhüm diplomatik aragatnaşyk hasaplanýar Trump-nyň prezidentliginiň soňky 2,5 ýylynda ABŞ-NATO gatnaşyklarynyň nähili emele geljekdigi entek belli däl Şeýle-de bolsa, Sowuk Uruşdan (NATO 1.0) we Sowuk Uruşdan soňky döwür (NATO 2.0) soýuzyň gün tertibinde, NATO 3.0 modeli bar. Bu, bileleşigiň ABŞ-nyň harby we maliýe ýüküni azaltmak arkaly ýolbaşçylygy we esasy goranyş jogapkärçiligini Europeanewropa ýurtlaryna geçirmegi maksat edinýän täze strategiki bileleşik modeli Bu, NATO-nyň geljegi bolsa, Türkiýe strategiki we amaly taýdan möhüm rol oýnamak mümkinçiligine eýe, sebäbi bu bileleşigiň iň güýçli goşunlaryndan biri we goranyş pudagy artykmaçlygy sebäpli Kukiler, web sahypasyndan iberilen we ulanyjynyň web brauzeri tarapyndan ulanyjynyň göz aýlaýarka ulanyjynyň kompýuterinde saklanýan ownuk maglumatlar bölekleridir. Brauzeriňiz her habary gutapjyk diýilýän kiçijik faýlda saklaýar. Serwerden başga bir sahypa haýyş edeniňizde, brauzeriňiz gutapjygy serwere iberýär. Gutapjyklar, web sahypalary üçin maglumatlary ýatda saklamak ýa-da ulanyjylaryň brauzer işjeňligini ýazdyrmak üçin ygtybarly mehanizm hökmünde döredildi Bu gutapjyklar web sahypasynyň işlemegi üçin zerurdyr we ulgamlarymyzda öçürilip bilinmez. Bular, adatça, diňe amallaryňyzy gaýtadan işlemek üçin döredilýär. Bu amallar, gizlinlik islegleriňizi düzmek, hasabyňyza girmek ýa-da anketany doldurmak ýaly hyzmat islegleriňizi öz içine alýar. Bu gutapjyklar barada blokirlemek ýa-da duýduryş bermek üçin brauzeriňizi sazlap bilersiňiz, emma şeýle etseňiz sahypanyň käbir bölekleri işlemän biler Bu gutapjyklar, sahypamyzyň işleýşini ölçäp we gowulandyryp biler ýaly, sahypa girýänleriň we traffik çeşmeleriniň sanyny sanamaga mümkinçilik berýär. Haýsy sahypalara iň az girilýändigini we girýänleriň sahypa nädip girýändigini öwrenmäge kömek edýär. Bu gutapjyklar tarapyndan toplanan ähli maglumatlar jemlenendir we şonuň üçin anonimdir. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, sahypamyza haçan gireniňizi bilmeris Bu gutapjyklar, wideo we göni söhbetdeşlik ýaly ösen işlemegi we şahsylaşdyrmagy hödürlemäge mümkinçilik berýär. Bular biziň ýa-da sahypalarymyzda ulanýan hyzmatlarymyzy üçünji tarap üpjün edijiler tarapyndan kesgitlenip bilner. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu funksiýalaryň hemmesi ýa-da käbiri dogry işlemän biler Bu gutapjyklar, mahabat hyzmatdaşlarymyz tarapyndan sahypamyzda goýuldy. Bular degişli kompaniýalar tarapyndan gyzyklanma profiliňizi döretmek we beýleki sahypalarda degişli mahabaty görkezmek üçin ulanylyp bilner. Brauzeriňizi we enjamyňyzy özboluşly kesgitlemek arkaly işleýärler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, dürli saýtlarda şahsylaşdyrylan mahabat tejribesini hödürläp bilmeris Bellik: Kukiler syýasatyna garamazdan mahabatlar görkezilýär Bu gutapjyklar, mazmunymyzy dostlaryňyz we toruňyz bilen paýlaşmak üçin sahypamyzda ýerleşdirilen dürli sosial media hyzmatlary tarapyndan döredilýär. Beýleki sahypalary ulananyňyzda we gyzyklanma profiliňizi döredeniňizde brauzeriňizi yzarlap bilerler. Bu, girýän beýleki sahypalaryňyzdaky mazmuna we habarlara täsir edip biler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu paýlaşma gurallaryny ulanyp ýa-da görüp bilmersiňiz