Türkiye bilen Ysraýylyň arasynda gyzgyn çaknyşyk barmy?

Soňky üç ýylda Türkiýe-Ysraýyl gatnaşyklary diplomatik kadalaşmagyň bosagasyndan gyzgyn konflikt töwekgelçiligi ara alnyp maslahatlaşylýan derejä geçdi Liderleriň syýasy dawa-jenjelleri dowam edýärkä, iki ýurduň arasynda harby gapma-garşylyk ähtimallygy gün tertibinde Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahu prezident Rejep Taýyp Erdogany 11-nji aprelde sosial mediada Eýranda "terror re regimeimine" kömek etmekde we "öz kürt raýatlaryny öldürmekde" aýyplady Erdogan 15-nji aprelde Türkiýäniň Milli mejlisinde eden çykyşynda: "Ellerine we ýüzlerine ýapyşan 73 müň gazanyň ganyna üns bermän daşary çykýarlar we kürt doganlarymyzyň üsti bilen ýurdumyza töhmet atýarlar" -diýdi Hünärmenler BBC Türkiýäniň soňky wakalaryna baha berip, Türkiýe bilen Ysraýylyň arasyndaky gapma-garşylyk töwekgelçiliginiň "öňküsinden has ýokary", ýöne taraplaryň bolup biljek konfliktleriň öňüni almak üçin tagalla edýändigini aýdýarlar Hamasyň 2023-nji ýylyň 7-nji oktýabrynda Ysraýyla garşy hüjümlerinden we Ysraýylyň Gazada guran harby operasiýasyndan soň Türkiýe bilen Ysraýylyň arasyndaky syýasy gapma-garşylyklar hasam güýçlendi Soňky üç ýylda aýdylan berk aýyplamalardan we aýyplamalardan başga-da diplomatik kadalaşma togtadyldy we Türkiýe we Ysraýyl Izmir Katip Çelebi uniwersitetiniň Halkara gatnaşyklar kafedrasyndan dosent Tuğçe Ersoý iki ýurduň arasyndaky prosesi "daşary syýasaty girew alýan içerki syýasat" diýip häsiýetlendirýär "Bu özara gatyşyk, gapma-garşylyk we gepleşik aslynda iki tarap üçinem içerki syýasatda ýangyç bolup hyzmat edýär" -diýip, Ersoý sözüni şeýle dowam etdirdi: "Netanýahu hakykatdanam berk we gapma-garşylykly profil arkaly [içerki syýasatyndaky pozisiýasyny] berkitmäge synanyşýar. Türk frontunda bu hakykatdanam sebitleýin ýolbaşçylara bildirilmegi bilen baglanyşykly" "Ysraýylda gapma-garşylykly şahsyýetler: palestinalylar we ýewreýler" kitabynyň awtory Ersoý, Türkiýe bilen Ysraýylyň birek-biregi "sebit statusyny durnuksyzlaşdyrýan aktýorlar" hökmünde görýändigini we iki ýurduň arasyndaky häzirki ýagdaý barada aşakdaky baha berýändigini aýtdy: "Biz hemişe Türkiýe-Ysraýyl gatnaşyklaryny" sowuk parahatçylyk "diýip häsiýetlendirýärdik. Indi" sowuk bäsdeşlik "görýäris." Ysraýylyň öňki diplomaty Alon Pinkas premýer-ministr Benýamin Netanýahunyň Türkiýäni bäsdeş hökmünde görkezýän sözleriniň "howply" dygyny aýtdy 1999-njy we 1999-njy ýyllar aralygynda Ysraýylyň Nýu-Yorkorkdaky baş konsuly bolup, Şlomo Ben-Ami we Deýwid Lewi ýaly Ysraýylyň öňki daşary işler ministrleriniň şahsy sekretary bolup işleýän Pinkas: "Bu ritorika gaty howply, esasanam jenap Erdogan prowokatiw sözler bilen jogap berýär we ýagdaýy ýaramazlaşdyrýar" diýýär Londondaky Siti Sankt-Jorj uniwersitetiniň halkara gatnaşyklar boýunça professory Amnon Aran hem syýasy gapma-garşylyklaryň içerki syýasata gönükdirilendigini öňe sürýär: "Türkiýe we Prezident Erdogan üçin bu çykyş Adalat we Galkynyş partiýasynyň ideologiki goldaw bazasyna gönükdirilendir. Premýer-ministr Netanýahu hem sagçy tarapdarlaryny iýmitlendirýän we goldaýan çykyşy ulanýar." "Sowuk uruş gutaraly bäri Ysraýylyň daşary syýasaty" kitabynyň awtory bolan Aran, Mavi Marmara krizisinden bäri özara gatnaşyklaryň iň erbet ýagdaýdadygyny öňe sürýär we goşýar: "Meniň pikirimçe, premýer-ministr Netanýahu hem, Prezident Erdogan hem öz ritorikasy bilen gaty jogapkärçiliksiz. Şeýle ritorika diňe iki ýurduň arasyndaky gapma-garşylyklaryň mümkinçiligini artdyrýar we güýçlendirýär." BBC Türk bilen söhbetdeş bolan hünärmenler, iki ýurduň täsir edýän ýerleriniň kesişýän ýerlerinde Türkiýe bilen Ysraýylyň arasynda çaknyşyk bolup biljekdigini aýdýarlar Tuğçe Ersoý: "Türkiýe bilen Ysraýylyň arasynda gapma-garşylyk howpy öňküsinden has ýokary" diýýär Ersoý ähli taraplaýyn söweş mümkinçiliginiň pesdigini, ýöne bäsdeşlik kem-kemden güýçlenýändigini we esasanam Siriýa, Kipre we Gündogar Ortaýer deňzine ünsi çekdi: "Bu ýerde özara ok döretmek synanyşygyny görýäris. Iki ýurduň biri-birine garşy geosyýasy galkan döretmäge synanyşýandygyny aýdyp bileris" Ersoý şeýle hem: "Türkiýe indi Ysraýylyň strategiýa resminamalarynda garşydaş kategoriýasyna geçdi we bu hakykat" Amnon Aran: "Meniň pikirimçe, harby çaknyşyklaryň ähtimallygy geçmiş bilen deňeşdirilende köpeldi, ýöne şol bir wagtyň özünde-de ondan gaça durmak mümkin" Hususan-da Siriýa üçin Aran, 2025-nji ýylda türk we Ysraýyl harby wekiliýetleriniň arasynda Azerbaýjanda geçirilen gapma-garşylyk mehanizm ýygnaklaryna ünsi çekýär: "Meniň düşünşim, iň bolmanda harby derejede çaknyşyklara sebäp bolup biljek betbagtçylyklardan ýa-da ýalňyş hasaplamalardan gaça durmak synanyşyklary." Aran Ysraýylyň Türkiýa çemeleşmesi barada aşakdakylary aýtdy: diýýär: "Türkiýä Ysraýyl hökümetinde we Ysraýyl goşunynda syýasy we harby elitanyň köpüsi tarapyndan barha duşmançylykly we howply güýç hökmünde garalýar" Öňki diplomat Alon Pinkas aşakdaky mysal berýär: "Türk deňiz flotunyň Gaza ýa-da Liwana gidýän ynsanperwer gämilerini göz öňüne getiriň "Ysraýyl deňiz flotundan gämiler bu flota goşulmaga synanyşsa, türk gämileri ot açsa we Ysraýyl gämileri jogap berse, kiçi göwrümli söweş başlap biler. Emma beýle bolar öýdemok. " Alon Pinkas, türk we Ysraýyl goşunlarynyň syýasatçylara garanyňda has “paýhaslydygyny” öňe sürýär Pinkas, şeýle hem Siriýada iki ýurduň uçarlarynyň ýüzbe-ýüz bolup biläýjek şuňa meňzeş wakanyň urşa alyp barjak "gijeki ssenariýa" boljakdygyny we sözüniň üstüni ýetirdi: "Men bu barada bilemok, ýöne Ysraýylyň [aňtaw gullugy] Mossadyň we Türkiýäniň daşary we harby aňtaw gullugynyň yzygiderli aragatnaşyk saklaýandyklaryny bilip geň görmerin" Ysraýylyň öňki premýer-ministri Naftali Bennet 17-nji fewralda eden çykyşynda Türkiýäniň "täze Eýran" dygyny öňe sürdi Ondan soň şuňa meňzeş beýannamalary öz içine alýan pikir makalalary Ysraýylyň metbugatynda we halkara metbugatynda çap edildi Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahu hem Türkiýäni bir wezipede Eýrany goldamakda aýyplady Daşary işler ministri Hakan Fidan 13-nji aprelde Anadolu gullugyna beren interwýusynda bu mesele boýunça aşakdaky sözleri aýtdy: "Eýrandan soň Ysraýyl duşman bolmasa ýaşap bilmez; ritorikany ösdürmeli. Syýasy dil nukdaýnazaryndan diňe bir Netanýahu administrasiýasynyň däl, eýsem käbir oppozisiýa halkynyň Türkiýäni täze duşman diýip yglan etmek isleýändigini görýäris " Öňki diplomat Alon Pinkas, Eýrandan tapawutlylykda Türkiýäniň "Ysraýyly kartadan ýok etjekdigini" wada bermändigini we Ysraýyla garşy ulanmak üçin ýadro ýaragyny döretmek islemeýändigini ýatladýar: "Hatda Erdoganyň Ysraýyl hakda aýdan zatlaryna garşy çykýan biri hem Türkiýäniň garşydaş ýurt däldigini bilýär Howpsuzlyk nukdaýnazaryndan Türkiýäni Eýran bilen deňeşdiren her bir adam, biperwaý we howply hereket edýär " Amnon Aran Türkiýäniň "täze Eýran" däldigini aýdýar: "Men beýle pikir etmeýärin. Ysraýylyň hökümet işgärleri hem muňa ynanýarlar ýa-da many bermeýärler "Sebäbi Türkiye NATO-nyň agzasy." Türkiýe ABŞ bilen berk gatnaşykda we Europeanewropa Bileleşigi bilen söwdasynyň köp bölegini edýär. " Aran, Ysraýylyň käbir resmileriniň we akyldarlarynyň bu çykyşynyň arkasynda Prezident Erdogan bilen Ankaranyň Ysraýyla garşy alyp barýan ýowuz garaýşynyň bardygyny aýtdy Prezident Erdoganyň Netanýahuny Gitler bilen deňeşdirmegine we Ysraýylyň öňki tankytlaryna bu pikiriň sebäp bolandygyny aýdýar Tuğçe Ersoý: "Türkiýäniň täze Eýran däldigi äşgär" diýýär we sözüniň üstüni ýetirýär: "Belki, bu ýerdäki meňzeşlik Türkiýäni izolirlemek we Günbatar ulgamyndan aýyrmak üçin niýetlenendir "Meniň pikirimçe, ylaýta-da Günbatar [metbugatda] peýda bolan Ysraýyl tarapdary pikir eserleri tabşyryldy we bilgeşleýin ýazyldy. Biz olaryň şeýle niýetiň döredilendigini, niýet beýany hökmünde görüp bileris" Şeýlelik bilen, iki ýurduň arasynda konflikt töwekgelçiligi gün tertibinde birinji orunda durýan bu şertlerde ynam gatnaşyklaryny täzeden ýola goýmak mümkinçiligi barmy? Alon Pinkas: "Netanýahu premýer-ministr wezipesinden aýrylanda ýagdaýlar gowulaşar diýerdim, ýöne siziň aýdyşyňyz ýaly jenap [Naftali] Bennet Netanýahudan has erbet zatlar aýtdy" Iň soňky wagtda 27-nji oktýabrda Ysraýylda umumy saýlawlar geçiriler. Premýer-ministr Netanýahunyň koalisiýasyna Naftali Bennet we onuň hyzmatdaşy, öňki premýer-ministr airair Lapid tarapyndan döredilen bileleşigiň garşy çykmagyna garaşylýar Amnon Aran, Türkiýe-Ysraýyl gatnaşyklarynda üýtgeşmeleriň häzirki hökümetler däl-de, mirasdüşerleri tarapyndan gazanyljakdygyny öňe sürýär Tuğçe Ersoý: "Gysga wagtyň içinde bahar howasyna garaşmaly däldiris" -diýdi Taryhy taýdan iki ýurduň "ideal gatnaşyklarynyň ýokdugyna" ünsi çeken Ersoý häzirki ýagdaýy "yzygiderli arakesme" hökmünde häsiýetlendirýär we sözüniň üstüni ýetirýär: "Türkiye-Ysraýyl gatnaşyklarynyň gaýtadan dikeldiş etabyna girmegi üçin täze ynam binagärligi zerur. Başgaça aýdylanda, birek-birege ynam döredilmeli."