Türkiye-Angliýa gatnaşyklary: Strategiki hyzmatdaşlyk we geosyýasy sazlaşyk

2026-njy ýylyň 23-nji aprelinde Türkiye we Angliýa (Angliýa) täze strategiki hyzmatdaşlygyň çarçuwasyna gol çekdiler. Bu, ikitaraplaýyn ýolda we iki döwletiň hem düzümine girýän dürli institusional çarçuwalarda ösmegini dowam etdirýän, ösen we özara peýdaly gatnaşykda möhüm tapgyry alamatlandyrdy. Gatnaşykda “täze eýýamyň” başlangyjyny görkezýän täze çarçuwalar, bar bolan hyzmatdaşlygyň kanallaryny ösdürmek üçin döredildi, esasanam, çalt polýarlaşýan halkara gurşawyň çäginde gepleşikleri we düşünişmegi güýçlendirýär Çalt ösýän gatnaşyk Iki ýurt hem NATO-nyň möhüm agzalary - Türkiýeniň goşuny soýuzda ikinji orunda durýar we tehnologiki taýdan iň ökde ýurtlaryň biri, Beýik Britaniýa öňküsi ýaly harby mümkinçiliklere eýe bolmasa-da, ýadro howpunyň öňüni alýar we dünýäde öňdebaryjy habar alyş merkezi bolup hyzmat edýär. Ikitaraplaýyn derejede harby hyzmatdaşlyk güýçden-güýçe ösmegini dowam etdirýär. Türkiye-Angliýanyň Goranmak senagaty geňeşi 2025-nji ýylyň maý aýynda goranyş pudagyndaky hyzmatdaşlyk başlangyçlaryny giňeldýän spesifikasiýa kabul edip, eýýäm ep-esli guramaçylykly gatnaşyk. 2025-nji ýylyň oktýabr aýynda taraplar Türkiye üçin Angliýadan 20 sany “Eurofighter Taýfun” uçaryny satyn almak barada şertnama baglaşdy we bu şertnama 11 milliard dollar töweregi. Ylalaşygyň gymmaty we gerimi möhümdir we Prezident Erdogan tarapyndan ýurtlaryň arasyndaky gatnaşyklaryň barha artýan strategiki ähmiýetiniň simwoliki görkezilmegi hökmünde häsiýetlendirildi. Aslynda, bu uçaryň şu güne çenli iň uly eksport şertnamasy bolup, bu ugurda döwletara hyzmatdaşlygyň diregi bolar diýlip garaşylýar Goranmak pudagynda bu tizlik ösmegini dowam etdirdi. 2026-njy ýylyň martynda taraplar bu gezek "okuw we goldaw" bilen baglanyşykly başga bir möhüm şertnama gol çekdiler. Bu, 2025-nji ýylyň oktýabr aýynda Eurewrofaýter taýfun şertnamasynyň dowamyny aňladýar, köp milliard funtlyk şertnama bilen häzirki wagtda 2030-njy ýyla çenli Türkiýe gowşurylmagyna garaşylýan uçarlary dolandyrmak we dolandyrmak üçin türk howa güýçleriniň uçarmanlaryny taýýarlamak göz öňünde tutulýar. Mundan başga-da, BAE Systems ýaly Angliýanyň goranyş pudagyndaky esasy firmalar Türkiýe önümlerini öndürmekde has ýakyn goldaw berer. Umuman alanyňda, bu şertnamany goldamak üçin Angliýada 20,000 iş ýeriniň döredilmegi göz öňünde tutulýar. Mundan başga-da, bu şertnama Angliýanyň goranmak pudagy üçin möhüm itergi hökmünde garaldy, Angliýanyň hökümeti 2025-nji ýylyň iýun aýynda neşir edilen Strategiki Goranyş synynda ýüze çykarylan kemçilikleri düzetmek boýunça işjeň işleýär. Şonuň üçin bu şertnamalar Iňlis goranyş pudagyna bolan ynamy dikeltmek üçin zerur potensiala eýe. Uçaryň önümçiliginde Angliýanyň uly paýy bar, her uçaryň 37% -i ýurtda öndürilýär Iki ýurduň ösýän strategiki ýakynlygy başga-da birnäçe ösüşde we görkezijilerde öz beýanyny tapdy. Mysal üçin, gatnaşyklaryň esasy bölegi taraplaryň arasynda 2020-nji ýylyň dekabrynda gol çekilen Erkin Söwda Ylalaşygy (FTA) boldy. Bu şertnama 2024-nji ýylyň sentýabr aýyndan 2025-nji ýylyň sentýabr aýyna çenli 12 aýyň dowamynda 28,3 milliard ýewro deň bolan we öňki 12 aýlyk döwürden 5,8% ýokarlanmany görkezýän halklaryň arasynda giňişleýin we yzygiderli ösmegine sebäp boldy. Şeýle-de bolsa, iki ýurt hem ep-esli bolsa-da, bu göwrümiň entek doly potensialdan daşdadygyna ynanýarlar. Şol sebäpli 2026-njy ýylyň ýanwar aýynda Türkiye-Angliýa bilelikdäki ykdysady we söwda komiteti ikitaraplaýyn söwdanyň bahasyny 40 milliard ýewro çenli ýokarlandyrmak maksady bilen 16 punktly meýilnama yglan etdi. Taraplar, erkin söwda şertnamasyny ýokarlandyrmak we gerimini ep-esli giňeltmek üçin birnäçe ýyl bäri gepleşikler alyp barýarlar. Häzirki wagtda ol esasan senagat önümlerini öz içine alýar we iki ykdysadyýetiň möhüm segmentlerini hasaba almaýar. Şol nukdaýnazardan, şertnamany döwrebaplaşdyrmak boýunça gepleşikleriň dördünji tapgyry 2026-njy ýylyň mart aýynda geçirildi, taraplar sanly söwda, aragatnaşyk ýaly köp ugurlar boýunça gepleşik geçirip, işewür adamlaryň hereketine çäklendirmeleri ýeňilleşdirdi we başgalar. Täzelenen şertnama iki ykdysadyýeti we halky has-da ýakynlaşdyrar diýip umyt bar, esasanam eýýäm ýakyn hyzmatdaşlykda bolan işewür toparlary bilen. Ulanylmadyk potensial galýar, şonuň üçin täze FTA söwda gatnaşyklaryny birneme deňleşdirer diýen umyt bar (Türkiye Angliýa garanyňda Angliýa ep-esli eksport edýär) başga ýol bilen) we iki ýurduň arasynda has göni daşary ýurt maýa goýumlaryna ýol açýar Geosyýasy ähmiýeti Görkezilişi ýaly, ýurtlaryň arasyndaky gatnaşyklar köp ölçegli bolup, hökümet we jemgyýet derejesi dürli mehanizmler arkaly ýakyn hyzmatdaşlykda. Bu status-kvo birnäçe wagt bäri dowam edip gelýär, iki tarap hem gatnaşyklardan köp peýdalanýar. Şeýle-de bolsa, wagtyň geçmegi bilen bu gatnaşyklar halkara gatnaşyklary ulgamynda bolup geçýän has giň ösüşler sebäpli däl-de, ep-esli geosyýasy ähmiýete eýe boldy. Bu fonunda, Ankara bilen Londonyň arasyndaky gatnaşyklar strategiki zerurlyk gazanýar. Köptaraplaýyn platformalar möhüm meseleleriň jemlenmegi we ara alnyp maslahatlaşylmagy üçin möhüm forum bolup galsa-da, esasy karar bermek işlerinde olaryň hakyky agramy öňküsinden has gowşak. Muňa derek, has güýçli täsir merkezleri bolup hyzmat edýän ikitaraplaýyn gatnaşyklar (we ikitaraplaýyn formatlar). Onlyakynda Türkiýanyň Daşary işler ministri Hakan Fidan entek “beýik güýç” kategoriýasyna girmeýän güýçleriň birleşip, özleriniň “agyrlyk merkezini” döretmelidigi baradaky pikiri öňe sürdi. Bu, bu döwletlere öz bähbitlerini uly güýç bäsleşiginden goramaga we öz hakykatlaryna laýyklykda karar bermäge mümkinçilik berer. Beýik Britaniýa bilen Türkiýanyň arasyndaky baýlyklara baý we iki döwlet hem orta güýç hökmünde ykrar edilen gatnaşyklardaky ösüşler bu tendensiýanyň esasy görkezijisidir. Döwletara gatnaşyklar, esasanam täsirli we ygtybarly diýlip ykrar edilýän aktýorlaryň arasynda halkara gatnaşyklarynyň barha esasy tarapyna öwrülýär Hyzmatdaşlygyň üç ýoly Häzirki wagtda iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklary hasam ösdürmäge itergi berýän üç möhüm ýol bar. Ilki bilen, Donald Trump Ak Tama gaýdyp geleli bäri ABŞ daşary syýasatyna möhüm üýtgeşmeler girizdi. Bu, esasanam, NATO-nyň esasy bölegi bolan transatlantik gatnaşyklary pugtalandyrmak üçin az ähmiýet berilmegine degişlidir. Europeanewropaly hyzmatdaşlaryndan Eýran söweşi we umumy goranyş çykdajylary baradaky borçnamalaryna nägileligini bildirip, NATO-nyň Amerikanyň daşary syýasatynda geljekdäki roly kesgitlenmeli. Şonuň üçin gurama täze tizlik talap edýär. Bu ýerde, Angliýa we Türkiye, bileleşigiň iki täsirli agzasy hökmünde möhüm, täze itergi berip biler. Iki tarap hem muny strategiki maksat hökmünde aç-açan ykrar edýärler, täze yglan edilen hyzmatdaşlygyň çarçuwasy NATO-ny has çuňňur gatnaşyklar üçin “taryhy esas” hökmünde görkezýär. Bilelikdäki beýannamada howpsuzlyk meselelerine logiki taýdan özara gyzyklanýan meselelerde “umumy perspektiwalaryň” bardygy hem aýdylýar. Hususan-da, Türkiye-Angliýa hyzmatdaşlygy Europeanewropanyň howpsuzlyk arhitekturasyny goldamak we zerur bolsa diplomatik sahnada jogapkär oýunçy hökmünde çykyş etmek üçin zerur potensiala eýe bolan Eastakyn Gündogar agzalýar. Bu, iki tarapyň hem gatnaşyklaryny çuňlaşdyrmak, bar bolan mehanizmleri berkitmek we täzelerini oýlap tapmak isleýändiklerini düşündirýär, bularyň hemmesi özara meseleleri çözmegiň açarydyr. Ankara iýul aýynda NATO sammitini geçirmäge taýynlyk görüp, NATO çarçuwasyndaky hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak ýakyn ýyllarda möhüm güýç merkezi hökmünde gatnaşyklary berkitmek üçin möhüm mümkinçilik döredýär Gatnaşyklara täsirini dowam etdirýän ýene bir faktor Europeanewropa Bileleşigi. Iki ýurt EUB-ne agza bolmasa-da, has ýakyn gatnaşyklara we EUB gurluşlary bilen integrasiýa höweslerini görkezdiler. Angliýanyň hökümeti, gaýtadan girmezden ýeke bazar bilen has ýakyn integrasiýa teklip edip, Angliýa-EUB gatnaşyklaryny üýtgetmäge çagyrdy. Beýleki tarapdan Türkiye, köne hasaplanýan EUB bilen gümrük bileleşiginde. Bu ýagdaýda mesele, Türkiýanyň strategiki ähmiýetini Brýusseldäki käbir syýasy toparlar tarapyndan ýeterlik derejede ykrar edilmezlik ýaly bolup görünýär. StrategB strategiki özbaşdaklygy ösdürmek ugrundaky tagallalaryny güýçlendirýärkä, Türkiye bar bolan mümkinçiliklerdäki boşluklary dolduryp we harby hyzmatdaşlygyny diwersifikasiýa edip, ABŞ-a we umuman transatlantik gatnaşyklara bolan gatnaşygy azaldyp biljek bahasyna ýetip bolmajak mümkinçilikdir. Şeýle-de bolsa, bu geljege garamazdan Türkiye we Angliýa Europeanewropa Bileleşiginiň daşynda hereket edýärler. Bu ýagdaý hakykatdanam taraplary hasam ýakynlaşdyryp biler bilelikde. Recentlyaňy-ýakynda iki ýurt EUB-niň iň soňky SAFE (Europeewropa üçin Howpsuzlyk Hereketi) maksatnamasyna goşulmak üçin agza ýurtlara karz bermek arkaly yklymyň goranyş taýynlygyny ýokarlandyrmak üçin döredilen maliýe guralyna goşulmak baradaky gepleşikleriniň dargandygyny gördi. Bu, ilkinji nobatda, agza döwletleriň garşylyklary bilen baglanyşyklydy, ikisi hem EUB hyzmatdaşlary bolup galsa-da, goranyş pudaklary EUB gurluşlary bilen ýeterlik derejede integrasiýa edilmeýär. Bu ikitaraplaýyn hyzmatdaşlyga has täze höwesleri açar we dowam etdirer NATO we EUB ýollaryndan başga-da, Türkiye we Angliýa goňşy sebitlerde öz hyzmatdaşlaryny paýlaşýarlar. Mysal üçin, Günorta Kawkazda Azerbaýjanyň Türkiye bilen harby bileleşigi we birnäçe pudagy öz içine alýan Angliýa bilen ösýän strategiki hyzmatdaşlygy bar. Mundan başga-da, sebitleýin howpsuzlyk arhitekturasynyň ösmegi we Azerbaýjan bilen Ermenistanyň parahatçylyga ýakynlaşmagy bilen, Türkiýe we Angliýa üçin uzak möhletli goşant goşmak üçin täze mümkinçilikler hasam öser. Bu, esasanam Azerbaýjanyň özüni sebit transport we logistika merkezi hökmünde barha artdyrýan Orta Koridora degişlidir. Soňky aýlarda Angliýa Daşary işler ministrleriniň derejesinde maslahat beriş ýoluny döredip, Merkezi Aziýa sebitine bolan gyzyklanmasyny giňeltdi. Mundan başga-da, London koridora goşant goşmak isleýändigini birnäçe gezek nygtady, Angliýadaky firmalar zerur tejribelere eýe bolup, ýerdäki mümkinçiliklerden peýdalanylsa ösüşi çaltlaşdyryp biler. Türkiýäniň Türk döwletleri guramasynda (OTS) öňdebaryjy rol oýnamagy bilen ösýän sebitara baglanyşyk taslamalaryna bilelikde goldaw bermek Türkiye bilen Angliýanyň birleşip, özara bähbitleri ösdürmegiň başga bir usulydyr. Mundan başga-da, Azerbaýjan bilen harby we howpsuzlyk ugurlarynda has gurluşly hyzmatdaşlygy dowam etdirmek hem mantykly. Bakuwyň Türkiye bilen ösen harby bileleşigi bar we Goranmak pudagynda we has giň harby pudaklarda Angliýa bilen gatnaşygy çalt ösdürýär. Bu ugurda üç ýurduň arasyndaky has aýdyň hyzmatdaşlyk sebit howpsuzlygyny has-da berkitmekde we täze durnuksyzlygyň gaýtadan dikeldilmegini azaltmakda möhüm ädim bolar Üýtgeşik pursat Häzirki pursat, Türkiye we Angliýa üçin strategiki oýlanyşyklaryň biri. Taraplaryň gyzyklanmalary öňküsi ýaly birmeňzeş bolup görünýär. Adatça işjeň bolan ikitaraplaýyn gün tertibine goşmaça taraplar, öz gezeginde üýtgeýän geosyýasy hakykatlara uýgunlaşma prosesini başdan geçirýärler. Adaty bileleşikleriň öňküsinden has çydamly görünýän bu çylşyrymly we öňünden aýdyp bolmajak işde, döwletleriň hyzmatdaşlary bilen bilelikde işlemek we özara kynçylyklary ýeňip geçmek ukyby täze halkara tertibinde öz ornuny kesgitlär. Bu nukdaýnazardan, Ankara-London hyzmatdaşlygy halkara gatnaşyklarynda täze täsir çeşmesi hökmünde hereket etmek üçin zerur potensiala eýe bolup, barha üýtgäp durýan halkara arenasyna zerur durnuklylygy we öňünden aýdyp boljakdygyny goşýar Awtory: Huseýn Soltanli, Halkara gatnaşyklary seljeriş merkeziniň geňeşçisi (AIR merkezi)