Türkiýeden möhüm habar: Günbatar Azerbaýjan meselesini göz öňünde tutýarys

Soňky aýlarda Günorta Kawkazda bolup geçen ajaýyp diplomatik prosesleriň biri, Türkiýäniň prezidentiniň wise-prezidenti Cevdet ilmylmazyň ereerewana eden sapary boldy. Politicalewropa Syýasy Bileleşiginiň sammitiniň çäginde geçirilen bu sapar Türkiýe-Ermenistan gatnaşyklarynda täze tapgyryň başlangyjy hökmünde kabul edilýär Saparyň dowamynda Cevdet ilmylmaz Ermenistanyň premýer-ministri Nikol Paşinýan we beýleki ýokary wezipeli adamlar bilen duşuşdy. Taraplar sebitdäki durnuklylyk, aragatnaşyk liniýalarynyň açylmagy, ykdysady hyzmatdaşlyk we kadalaşdyrmak prosesi barada pikir alyşdylar Ereerewan ýygnaklarynyň iň ajaýyp netijelerinden biri Ani köprüsi bilen baglanyşyklydy. Türkiýäniň we Ermenistanyň wekilleri taryhy Ani köprüsini bilelikde dikeltmek barada memoranduma gol çekdiler Türkiýäniň Wise-prezidenti Cevdet ılmazyň ereerewana eden sapary we ol ýerde gazanylan ylalaşyklar barada aýdyp, Türkiýe-Azerbaýjan Dostluk Toparynyň başlygy, Türkiýe-Azerbaýjan Dostluk Toparynyň başlygy, dolandyryjy Adalat we Ösüş partiýasynyň orunbasary Şamil Aýrim, soňky wakalaryň eýýäm köp ýyllaryň dowamynda kadalaşdyrylan we seresaply dowam edýändigini görkezýär "Esasanam Türkiýäniň Wise-prezidenti Sewdet ılmazyň Ermenistanyň premýer-ministri Nikol Paşinýan we beýleki ermeni resmileri bilen ereerewanda geçirilen Europeanewropa Syýasy Bileleşiginiň sammitiniň çäginde geçiren duşuşyklary, şeýle hem Ani köprüsi bilen baglanyşykly tehniki we simwoliki ädimler diňe bir diplomatik sypaýylygyň alamaty hökmünde garalmaýar Hereöne bu ýerde möhüm bir nokat bar: Ankaranyň çemeleşmesi "Azerbaýjandan garaşsyz kadalaşdyrmak" modeli däl. Munuň tersine, bu proses Baku bilen utgaşdyrylýar. Türkiýe üçin bu mesele diňe bir Türkiýe-Ermenistan serhediniň açylmagy bilen çäklenmän, Günorta Kawkazda durnukly gurşawyň emele gelmegi bilen baglanyşykly. Şol sebäpli Ankara, Prezident Ylham Alyýewiň güýjüniň duýgurlygyny, esasanam Ikinji Garabag söweşinden soň ýüze çykan täze geosyýasy hakykatyň fonunda syýasaty ýöretmezlige aýratyn üns berýär Soňky ýyllarda türk diplomatiýasynyň esasy tezisleriniň biri şeýleräk: "Türkiýe bilen Ermenistanyň arasyndaky kadalaşdyrmak prosesine Azerbaýjan bilen Ermenistanyň arasyndaky parahatçylyk prosesinden aýratyn seredip bolmaz. Ankara, sebitdäki kadalaşmagy çaltlaşdyrmak, ykdysady hyzmatdaşlygy giňeltmek we halklaryň arasyndaky gatnaşyklary pugtalandyrmak ugrundaky syýasatyny dowam etdirmek isleýändigini aýtdy Ş.Ayrim resmi Bakunyň bähbitleriniň esasanam birnäçe ugurda göz öňünde tutulýandygyny aýtdy: "Bu ugurlar Zangezur koridorynyň we sebit transport liniýalarynyň açylmagyny, serhetleriň we territorial bitewiligiň özara ykrar edilmegi, parahatçylyk şertnamasyna gol çekilmegi, Günbatar Azerbaýjan we deportasiýa edilenleriň hukuklary we sebitde durnukly howpsuzlyk arhitekturasynyň döredilmegi ýaly ugurlary öz içine alýar Türk deputaty Türkiýe bilen Ermenistanyň arasynda Ani köprüsiniň bilelikde gurulmagy baradaky şertnama teswir berdi: "Ani köprüsi meselesi simwoliki nukdaýnazardan aýratyn ünsi çekýär. Bu köpri diňe bir fiziki geçelge bolman, eýsem taryhy ýady, gadymy söwda ýollaryny we psihologiki päsgelçilikleri täzeden gepleşik geçirmegi aňladýar. Kawkazda käwagt köpriniň diplomatik beýannamadan has uly syýasy manysy bolup biler. Bu meseläniň Russiýa we Eýran tarapy barada aýdylanda bolsa, has giň geosyýasy balanslaryň bardygy aýdyňdyr. " Türk deputaty kazyýet işinde Russiýanyň we Eýranyň bähbitlerine-de ünsi çekdi "Günorta Kawkaz köp ýyl bäri Russiýanyň howpsuzlygynyň täsiri astynda emele geldi. Şeýle-de bolsa, Russiýa-Ukraina söweşinden soň Moskwanyň sebitdäki mümkinçilikleriniň bölekleýin gowşaşmagy täze syýasy boşluklary döretdi. Türkiýe, Europeewropa we belli bir derejede ABŞ sebitdäki diplomatik täsirini artdyrmaga synanyşýar. Hususan-da, Eýran Zangezur koridory bilen baglanyşykly çekişmelere demirgazyk-günorta strategiki nukdaýnazaryndan üns bilen gözegçilik edýär. Sebäbi sebitde emele gelip biljek täze ulag ýollary, Eýranyň üstaşyr ähmiýetine gönüden-göni täsir edip biler. Şol sebäpli Tähran sebitdäki türk-azerbaýjan tandeminiň aşa güýçlenmegine üns bilen syn edýär we wagtal-wagtal berk habarlar iberýär. Şeýle-de bolsa, Ankaranyň häzirki syýasaty gönüden-göni Russiýa we Eýrana gönükdirilýär sebtinden çykarmagy maksat edinmeýär. Ikinji Garabag söweşinden soň birnäçe gezek nygtalşy ýaly, Türkiýe sebitdäki meseleleriň sebit ýurtlary tarapyndan çözülmeginiň tarapdarydygyny mälim etdi. Ankaranyň esasy maksady sebitdäki geosyýasy ulgamy bir merkezli modelden aýyrmak we ony köp aktýor hyzmatdaş platformasyna öwürmek. Şol çäkde, Türkiýe özüni NATO agzasy, türk dünýäsiniň esasy syýasy aktýorlaryndan biri, energiýa we logistika ugurlarynyň esasy merkezi, sebit gepleşik mümkinçilikleri bolan güýç we türk dünýäsiniň güýçlenmegini isleýän döwlet hökmünde görkezýär Şamil Aýrim, Baku-Ankara koordinasiýasynyň bu prosesleriň merkezinde durýandygyny aýtdy "Sebäbi Türkiýe üçin Azerbaýjan bilen strategiki utgaşyklyk diňe bir taktiki diplomatik gazanç meselesi däl." Bir millet, iki döwlet "ýörelgesi diňe bir duýgudaş doganlygyň aňlatmasy bolman, eýsem energiýa howpsuzlygy, ulag, goranmak we sebit diplomatiýasy derejesinde anyk geosyýasy model boldy. Gysgaça aýdylanda, Türkiýe Ermenistan bilen gözegçilik edilýän kadalaşdyryş syýasatyny alyp barmaýar we Azerbagdaýy hasaba almaýar. Kawkazdaky ähli partiýalar bir wagtyň özünde gapylary açýarlar we syýasy küşt oýnaýarlar. Gysgaça aýtsak, bu sebitiň häsiýetidir. " Türkiýe-Ermenistan serhediniň 1993-nji ýylda Azerbaýjany Ermenistan basyp almagy we Kalbajar basyp almagyndan soň ýapylandygyny bellemelidiris. Şondan bäri iki ýurduň arasyndaky diplomatik gatnaşyklar doňup galdy. Ani köprüsi Anadoly bilen Günorta Kawkazyň arasyndaky möhüm geçelge we söwda nokatlarynyň biri hasaplanýar