Türk dünýäsiniň toponimiki ulgamynda Cığatay taýpasynyň yzlary

Cigatai taýpasy barada aýdanymyzda, diňe bir taýpa däl, eýsem tutuş sebitiň ykbalyny üýtgeden uly syýasy we etnik topar hakda aýdýarys. Bu at Çingiz hanyň ikinji ogly Jigatai hanyň ady bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Bu taýpa mongol we türk taýpalarynyň birleşmegi netijesinde emele gelipdir. Çingiz Han imperiýany ogullarynyň arasynda bölende, Merkezi Aziýanyň (Maweraunnahr, ededdisu we Gündogar Türküstan) dolandyryşyny Cigatai hana berdi we bu sebitde ýaşaýan dürli türk taýpalary (Barlas, Jalair, Gawçins we ş.m.) "Cigataylar" (Cigatai milleti) ady bilen tanalmaga başlady. Bu taýpa bileleşiginiň iň uly mirasy Cigatay dili boldy Bu dil häzirki zaman özbek we uýgur dilleriniň atasy hasaplanýar we şol bir wagtyň özünde orta asyrlarda türk dünýäsinde (Osmanlydan Hindistana çenli) umumy edebi dil hökmünde ulanylýar. Alişir Nawaý hem bu diliň iň beýik wekillerinden biri. Jigataýyň ilaty esasan Mawaraunnahr (Samarkand, Buhara) - häzirki Özbegistan, ededdisu (Jeti-su) - häzirki günorta Gazagystan, Týan-Şan daglary - häzirki Gyrgyzystan, Kaşgar, arkarkand - häzirki Hytaý (Sinjan) ýaly sebitlerde mesgen tutdy. Babur şa (Timuryň agtygy) Hindistanda Beýik Mogol imperiýasyny esaslandyranda, bu "Jigataýl" taýpalary goşunynyň özenini emele getiripdir. Şonuň üçin bu dinastiýa käwagt Hindistanda "Cigatai neberesi" diýilýärdi. Häzirki wagtda "Ciğatay" ady esasan dil biliminde we taryhda ýaşaýar. Etnik topar hökmünde häzirki zaman özbek, uýgur we käbir gazak tireleriniň bir bölegi. Bu taýpanyň ady, Nakhivan toponimleriniň adynyň ýaýramagy bilen bir hatarda täsir edipdir Nakhiwan şäherinde Cigatai we Awtonom respublikanyň Babek etrabynyň Nazarabad obasy bar. Köp çeşmeler bu adyň mongol aslyndadygyny aýdýarlar. M.Waliýewiň ýazmagyna görä: "Jigataýlar mongollar bilen türkleriň garyndysy bolup, Çingiz hanyň ogly Jigataýyň hatyrasyna Jigatai diýlip atlandyrylýan türk dilli ýörite taýpadyr." G.Gaýbullaýew XIV-XIV asyrlarda Eýranda ýaşan Jigatai halkynyň mongol gelip çykyşyny tassyklaýar we Guba sebitinde bar bolan şol bir atyň oikoniminiň şu etnonim esasynda döredilendigini ýazýar. Bu gözlegçilerden tapawutlylykda I. Çopin XIX asyrda Nakhiwanda Kangar halkynyň bir şahasynyň “Cigatai” diýlip atlandyrylandygyny belleýär. A.Bagirow, türk dilli Jigatai taýpasyna degişli söweşijileriň mongollaryň bir bölegi hökmünde Nakhiwana gelip, Alinsiň tussag edilmegine gatnaşandygyny, käbirleriniň ýaralanandygyny, watanyna gaýdyp bilmejekdigini we Nakhiwanda özleri üçin mesgen tutandygyny we ýaşaýan ýerlerine Jigatai diýip at berendigini aýdýar. Researchersokarda agzalan gözlegçileriň pikirlerine esaslanyp, Cığatay toponiminiň türk aslyndadygyny we türkleriň däp-dessuryny görkezýändigini aýdyp bileris. Özbegistan Respublikasynyň onomastiki bölümlerine seredeniňde bu ada duş gelmek bolýar Çagataý, Özbegistan Respublikasyndaky birnäçe obanyň ady. Şol bir at bilen (Çижайой) bir töwerek bar. S.Goraýewiň "Özbegistan welaýatlarynyň toponimleri" atly kitabynda Çagataý derwezesine Guschiota derwezesi hem diýilýär. Özbek halkynyň bir bölegi bolan Çagataý taýpasy bu derwezäniň goralmagyna jogapkärdi. Tire taýpasynyň wekilleri şol derwezäniň töwereginde ýaşapdyrlar, soň bolsa bu sebit Çagataý etraby diýlip atlandyrylypdyr. Çagataý toponimi 13-nji asyrda ýaşap geçen Çingiz hanyň ikinji oglunyň adyndan gelip çykyp biler. Şeýle-de bolsa, türk gelip çykyşyndaky Çagataý taýpasy Çingiz handan ozal hem bardy. Köp çeşmelerde ada Cığatay, Chagatay we ş.m. fonetik üýtgeşikliklere duş gelýäris. S.Goraýew hem bu meselä degip geçdi. Alym, Çigataýyň antropotoponimiýasyny we etnotoponimiýasyny welaýatda Çigataý, hatda Jagatay görnüşinde hem tapyp boljakdygyny ýazýar Teýmurlylaryň Şeibanlylara garşy alyp baran göreşinde türk dilli we pars dilli Mawaraunnahr ilatyna Çigataý diýilýärdi. Özbegistanyň we Täjigistanyň günorta sebitlerinde Täjik dilinde gürleýän çigaýlar henizem bar. Samarkand welaýatynda Jagatay atly obalar bardy we olar Çigataýa-da üýtgedildi. Şeýlelikde, netijä gelmek bilen, türk dilli Cigatai taýpasynyň yzlaryny köp türk döwletleriniň toponimiki ulgamynda, şeýle hem Nahçiwanyň toponimik ulgamynda tapyp boljakdygyny belläp bileris. Ciğatay we türk gelip çykyşyndaky beýleki etnikler toponimleriň adyny dakmakda möhüm rol oýnaýarlar. Şeýlelik bilen, türk dilli Cigatai taýpasynyň yzlaryny şu gün Merkezi Aziýa döwletleriniň we Nakhivan toponimik ulgamynda tapyp bilersiňiz. Cığatay ady we bu taýpanyň wekilleri türk halklarynyň kemala gelmeginde we geografiki atlaryň döremeginde möhüm rol oýnap, umumy taryhymyzyň ýatdan çykmajak ýadyna öwrüldi Jamila Maharramowa ANAS Nakhivan bölüminiň işgäri