Teatrdaky aktýor bilen tomaşaçylaryň arasyndaky dialektiki gatnaşyk - araşar Ersoý

Teatr döredilen gününden bäri diňe sahnadaky aktýorlaryň, tekstiň ýa-da re directorissýoryň, dizaýnerleriň däl, eýsem tomaşaçylaryňam sungaty boldy. Teatr özara duşuşyk ... Sahnada "hereket edilýän" bilen zalda "tomaşa edilýän" arasynda döredilen janly, dinamik we şol bir wagtyň özünde gatnaşyklaryň netijesidir. Bu nukdaýnazardan, dramaturgiýanyň diňe tekst, sahna ýa-da aktýorlyk bilen peseldilip bilinmeýän gaty giň düşünjeli ugry bar diýmeli. Şol sebäpli esasanam soňky ýyllarda "tomaşaçylaryň dramaturgiýasy" düşünjesi has göze ilýän we jedelli bolup, teatrlarda oýunlaryň saýlanmagyna we sahnalaşdyrylmagyna täsir edýän düşünje öwrüldi Şol sebäpli, her bir oýun saýlamasynda "taryhy we jemgyýetçilik ýürek urmasyny" ele aljakdygym, dilimde galan ýörelge. Sebäbi "tomaşaçylaryň dramaturgiýasynyň" esasy şu ýörelge Şonuň üçin “tomaşaçylaryň dramaturgiýasy” teatryň birmeňzeş düzülen ugry bolmaly. Bu ugur birmeňzeş işlenýär we oýun saýlanylsa, sahnalaşdyrylsa, ýerine ýetirilse we tomaşaçylar bilen duşuşyp bilse, üstünlikli bolar. Diňe köp tomaşaçylaryň bir oýna gelmegi, bu spektaklyň tomaşaçylaryň dramaturgiýasynyň dogry ýerine ýetirilendigini we işleýändigini we üstünlikli bolandygyny aňlatmaýar. Köp tomaşaçylary özüne çekýän oýunlar köp, ýöne semantiki we funksional taýdan boş ýa-da ulgama uýgunlaşdyrylan Häzirki zaman teatrynda tomaşaçylaryň derňewi diňe bir marketing ýa-da bilet satuwy üçin däl, eýsem dramaturgiýa nukdaýnazaryndan karar bermek üçinem möhümdir. Maksatly diňleýjiler kim? Bu maksatly diňleýjä näme diýiler? Aýdylanlar gowulaşar, owadanlaşdyrylar, bir meselä garşy durar we tomaşaçylaryň durmuşyny üýtgedermi ýa-da boş bolup, ýakymly ýa-da otrisatel täsirleri galdyrarmy? Ora-da tomaşaçylary hasam pessimizmlige we hiç zada itermezmi? Bu oýun haýsy sosial kontekstde sahnalaşdyrylýar? Tomaşaçylaryň jemgyýetçilik, taryhy, syýasy we medeni kodlary haýsylar? Bu soraglaryň jogaplary, oýun saýlamakdan başlap sahna stiline çenli köp basgançaklara täsir edýär. Başga bir söz bilen aýdylanda, diňleýjiler diňe bir manysyna düşünmän, manysyny kesgitlemekde işjeň rol oýnaýan mowzuga öwrülmelidir "Tomaşaçylaryň dramaturgiýasy" baradaky ilkinji maglumatlary epiki-dialektiki teatryň nazaryýetçisi we praktikasy Bertolt Breht öňe sürdi Bu kontekstde, aktýor bilen teatrdaky tomaşaçylaryň arasyndaky dialektiki gatnaşyklara seredeliň Teatryň iki esasy elementi aktýor we tomaşaçy. Taryhyň dowamynda aktýoryň ösüşi tomaşaçylaryň we tomaşaçylaryň dramaturgiýasynyň hilini kesgitleýär Teatryň iki esasy elementiniň biri bolan aktýor, diňe bir keşbi janlandyrýan ýa-da sahnada rol oýnan adam däl. Şeýle hem aktýor, tomaşaçylar bilen gatnaşyk gurýan, duýgulary we pikirleri ýetirýän we tomaşaçylaryň hilini kesgitleýän möhüm suratkeşdir. Aktýor bilen tomaşaçylaryň arasyndaky gatnaşyk taryhyň dowamynda dialektiki prosesi başdan geçirýär Taryhyň dowamynda jemgyýetçilik we syýasy şertler sebäpli hereket etmek düşünjesi tebigy ýagdaýda üýtgeýär “Tomaşaçylaryň dramaturgiýasy” diýýän düşünjämiz, tomaşaçylaryň oýna nädip düşünýändigi, düşünmegi, düşündirilmegi we oňa gatnaşmagy hakda. Aktýoryň çykyşy tomaşaçylaryň spektakl baradaky düşünjesine gönüden-göni täsir edýär. Başgaça aýdylanda, aktýor bilen tomaşaçylaryň arasynda özara täsir bar. Taryhy, jemgyýetçilik we syýasy şertler muny kesgitleýär Gadymy döwürden başlamak üçin Gadymy Grek teatrynyň aktýory dini däp-dessurlardan gelip çykýan köpçülikleýin wekilçiligiň bir bölegidir. Bu döwürde tomaşaçylar spektakly köpçülikleýin aň bilen tomaşa edýärler we betbagtçylyklar sebäpli "katarsis" -i başdan geçirip, sosial we ahlak taýdan arassalanmak prosesine gatnaşýarlar. Tomaşaçylaryň dramaturgiýasy bu ýerde umumy medeni ylalaşyga esaslanýar Bu umumy ylalaşyk, diňleýjileri utanç, rehimdarlyk we gorky duýgulary arkaly sorag we içki arassalanmagy (katarsis) başdan geçirýär. Şeýle hem, tomaşaçylaryň pýesanyň gahrymanynda bolup geçýän erbet wakalara gynanmagyna we gynanmagyna, şuňa meňzeş zatlaryň bolup biljekdigini pikir edip, özlerini şeýle wakalardan daşlaşdyrmagyna sebäp bolýar Orta asyrlarda teatr ybadathana merkezi gurluşy eýeledi. Aktýor dini kyssanyň guralydyr. Bu döwürde diňleýjiler dini terbiýe alýan jemgyýetdir Galkynyş bilen aktýoryň sahnada bolmagy üýtgäp başlaýar. Bu üýtgeşiklik, oýunçynyň azat edilmegine gönükdirilendir. Beýleki tarapdan, tomaşaçylar has işjeň, duýgur bolýar, oýna gatnaşýar we oýnuň mazmunyna we ritmine täsir edýär. Şeýlelik bilen, tomaşaçylaryň dramaturgiýasy has dinamiki we özara täsirleşmek we ösüş gurluşyna eýe bolýar Döwrebap teatr barada aýdylanda aktýoryň üýtgemegi hasam aýdyň bolýar. Konstantin Stanislawski bilen hereket etmek, içki psihologiýa esaslanýan çuňňur "hakykaty" gözlemäge tarap öwrülýär. Bu ýagdaý tomaşaçylary hem üýtgedýär ... Tomaşaçylar sahnadaky keşbe duýgudaşlyk we many berýän ýagdaýyna geçýärler. Şeýlelik bilen, tomaşaçylaryň dramaturgiýasy psihologiki çuňluga we şahsyýete esaslanýar Beýleki tarapdan, Bertolt Breht epiki teatrynda aktýora başga bir rol berýär. Aktýor, keşbi bilen tanamak däl-de, “görkezýän” kyssaçy. Maksat diňleýjileri keseki täsir arkaly tankydy pikirlenmekdir. Bu pursatda tomaşaçylaryň dramaturgiýasy düýpgöter üýtgeýär. Tomaşaçylar indi taryhy, jemgyýetçilik we syýasy manylary sorag berýän işjeň gatnaşyjy we terjimeçi Elbetde, taryhy we jemgyýetçilik şertleri sebäpli başga aktýor usullary hem boldy we tomaşaçylaryň dramaturgiýasy hem şeýle görnüşde emele geldi. Şeýle-de bolsa, esasylaryny şu ýerde sanadym Gysgaça aýdanyňda, durmuş şertleriniň üýtgemegi bilen aktýor üýtgeýär, aktýoryň üýtgemegi, tomaşaçylaryň üýtgemegi we tomaşaçylaryň üýtgemegi teatryň many çykarmak usullaryny üýtgedýär. Bu dialektiki üýtgeşmäniň we ösüşiň esasy kesgitleýjisi, başda belläp geçişim ýaly, taryhy, jemgyýetçilik we syýasy şertlerdir. Şonuň üçin sosial üýtgeşmeler aktýoryň ewolýusiýasy we tomaşaçylaryň ewolýusiýasydyr. Aktýor bilen tomaşaçylaryň arasyndaky dialektiki gatnaşyk hemişe dowam edýär Indi biziň ýaşaýan neoliberal post-modern döwrümizdäki aktýor-tomaşaçy gatnaşyklaryna seredeliň Weaşaýan neoliberal post-modern döwre seredenimizde, örän çynlakaý problemalara duş gelýäris. Başga bir söz bilen aýdylanda, aktýoryň we tomaşaçylaryň bilelikde ösen taryhy çyzygynyň häzirki döwürden soňky döwürde jedelli döwük we devalwasiýa bolandygyny görmezlik üçin kör bolmaly. Esasanam neoliberal post-modernizm bilen teatr jemgyýetçilik we taryhy düýpden daşlaşdyrylýar we aýratyn merkezli gurluş, manysy we funksiýasy aň-düşünje bilen bulaşýar, gizlenýär we "edil meniň edenimi" edýär ... Teatr tomaşaçylara başdan geçirýän kynçylyklaryna garşy derman, populizm elementleri bilen bezelen we manipulýasiýa illuziýalary bilen bezelen görnüşde hödürlenýär. We “Snap Smack…” Häzirki döwürde ýaşaýan neoliberal döwrümizde "Sungat" bilen "Meşhur" medeniýetiň arasyndaky tapawutlar barha azalýar. Bu ýagdaý samanlary bugdaý bilen garyşdyryp, atlary we eşekleri garyşdyryp, "many, etika we estetika tapmasy" öwrülmegine sebäp bolýar Bu döwürlerde oýunçy zehini ýa-da has erbet tarapy, zehininiň ýoklugy üçin satylyp bilinjek bir obýekte öwrülýär. Sahna manysyny we işini ýitirýär we arassa "TALENT" görkezilişine öwrülýär. Has beteri, sahnany başarnyksyz aktýorlar bilen görüp bolmaýar Şeýle şertlerde aktýor “özüni däl-de, sungatda söýmek” bilen özüni bazara çykarmaga we PR etmäge synanyşýar. Bu üýtgeşiklik tomaşaçylara-da tebigy taýdan täsir edýär ... Tomaşaçylar, özlerine hödürlenýän meşhur şou dünýäsiniň jadysynda hakykata düşünmän, "Bagtymyň şemaly meni alyp gitdi" ýaly hödürlenýän zatlaryň hemmesini halaýarlar we "Çakyş, el çarp ..." Bu ýagdaýa we ýagdaýa görä, tomaşaçylar indi görüp, pikirlenip, garşy durup we sorag edip bilýän tomaşaçy däl. Indi tomaşaçylar diňe duýgudaşlyk (masturbasiýa) almak ýa-da özlerine hödürlenýän meşhur güýmenje esasly tomaşa bilen gündelik kynçylyklaryndan dynmak isleýärler Iň erbet zat, tomaşaçylaryň ýalany hakykat bilen satyn almak üçin edilendigi. Prof. Dr. Acar Baltaş; “Iň howply ýalan, garylan ýalan” diýlen aýdylyşy ýaly, teatr tomaşaçylary bölekleýin hakykatlar bilen dolandyrylýan hakykat bilen hem ýalňyşdyrýar. Muny illýuziýa arkaly edýär Şeýlelik bilen, post-modernizmden emele gelen tomaşaçylar indi taryhy we jemgyýetçilik aňynyň ýerine çuňlugy, derrew sarp etmegi, boşatmagy we dynç almagy däl-de, ýüzleý aýdym aýdýarlar Şeýle-de bolsa, teatr hakykaty görünýän, tankytlaýan we sungatyň etiki we estetiki gymmatlyklary we jemgyýetçilik, taryhy we syýasy sebäpler bilen baglanyşykda hereket edýän (drama) sungatdyr. Bu hereket sungatynda aktýor döredijilikli we tankydy görnüşde bolmaly ... Tomaşaçylary passiw sarp edijiden pikirlenýän we sorag berýän düşünjeli gatnaşyja öwürmek teatryň işleýşini hem gowulaşdyrar Häzirki döwürde ýaşaýan neoliberal döwrümizde "Hemme zat bulaşýar" we gymmatlyklaryň ýitmegi diňe teatr pudagynda ýüze çykmady. Bu ýagdaýy düýpden kesgitleýän zat taryhy, jemgyýetçilik, syýasy we ykdysady şertlerdir. Şeýle-de bolsa, bu ýagdaý gutulgysyz ahyr däl. aktýor bilen tomaşaçylaryň arasynda Dialektiki gatnaşyk täzeden gurlup bilner we teatr ýene-de sosial many önümçiliginiň güýçli ugruna öwrülip biler. Aktýor-tomaşaçylaryň dialektikasy tomaşaçylara aňly we pikirlenmäge we sorag bermäge, şeýle hem emosional şahsyýeti döretmäge mümkinçilik berýänçä Şeýlelik bilen, teatr sahnada emosional hyýal ýüze çyksa-da jemgyýetçilik hakykaty tankyt edilýän syýasy düşünjäniň ugruna öwrülip biler. Otherwiseogsam, teatr gören zatlarynyň hemmesine “begenýän” tomaşaçylara we bu “şatlyklardan” yzygiderli gyzyklanýan aktýora boýun bolar