Gadymy döwürden neoliberal post-modernizme çenli teatrda katarsis we illýuziýa ... - asaşar Ersoý

Aristotelden bäri teatryň esasy wezipesi durmuşy çydamly etmek we gowulaşdyrmak diýilýär. Teatr muny illýuziýa, kesgitlemek we katarsis (emosional arassalamak) elementleri arkaly edýär Gadymy döwürlerden bäri teatrda illýuziýanyň maksady tomaşaçylara tomaşa edýän keşbini duýmak arkaly tomaşa edýän keşbini kesgitlemek we olara duýgudaşlyk etmekdir. Bu maksada ýetmek üçin tomaşaçylara oýun däl-de, durmuşyň hakyky bir bölegine tomaşa edýändiklerine ynanmak üçin "HAKYKATY OF SÖUSGI" döredilýär. Hakykatyň hyýalyny oýun tekstindäki takyklyk, sahnadaky duýgur elementler we aktýorlyk arkaly döredip bolar öýdülýär. Ilýuziýanyň başga bir manysy "Illusion". Şonuň üçin Aristotel teatryna "Illusionary teatry" hem diýilýär Indiki döwürlerde pikirleriň üýtgemegi we ösmegi bilen "Hakykatyň illýuziýasy" barada dürli pikirler öňe sürülýär. Anton Çehow, Henrik Ibsen, Awgust Strindberg we Artur Miller ýaly realist ýazyjylar wakalary we gahrymanlary mümkin boldugyça real, ýöne sosial şertlerinde görkezmegi maksat edinýärler. Hakyky teatrda "jemgyýetçilik" diňe bir gahrymanlaryň jemgyýetde ýaşaýandygyny aňlatmaýar. Has çuňňur manyda, adamyň pikirleri, özüni alyp barşy, gapma-garşylygy we ykbaly onuň sosial şertleri bilen emele gelýär diýen pikire esaslanýar. Hakyky teatr, adatça, öz gahrymanlaryna abstrakt ahlak nyşanlary däl-de, eýsem belli bir synpa, maşgala gurluşyna, ykdysady ýagdaýyna we taryhy döwre degişli adamlar hökmünde garaýar. Hakyky teatr ýazyjylary "Adamlar näme üçin beýle hereket edýärler?" Diýip soraýarlar. "Şeýle hereket etmegine sebäp bolýan sosial şertler näme?" Bu soragy hem berýär. Edil şonuň ýaly-da, diňleýjilerine "Realizmiň illýuziýasy" çäginde katarsis (duýgy taýdan arassalanmak) başdan geçirýär Aristotellere garşy iň meşhur Bertolt Breht teatryň iň ýokary sungat bolan durmuşa hyzmat edýändigini hem nygtaýar. Şeýle-de bolsa, Bertolt Breht Aristotel teatrynyň tomaşaçylaryň gahrymanlar bilen tanşyp, duýgy taýdan arassalanmagyny (katarsis) başdan geçirmelidigine düşünmegine garşy. Onuň sözlerine görä, teatr tomaşaçylary wakalara çekmeli we olary passiw etmeli däldir. Munuň tersine, olary pikirlenmäge we tankydy synçy etmeli. Breht üçin teatr tomaşaçylary emosional taýdan täsir etmän, tankydy pikirlenmäge gönükdirýän guraldyr. Brehtiň “Epiki teatr” filminde akyl bilen höküm keseki elemente esaslanýar. Brehtiň pikiriçe, sosial realist teatr diňe bir hakykaty görkezýän däl, eýsem sosial özgerişleri hem üpjün edýän sungatdyr. Sosial realizm, real teatrda bolşy ýaly, diňe hakykaty görkezmek bilen kanagatlanman, nämäniň bolmalydygyny hem görkezýär Bu iki çykyşdan görnüşi ýaly (Aristotel we Breht) idealizm bilen marksizm dürli intellektual çemeleşmelerden başlasa-da, teatry durmuş sungatynyň hyzmatyna goýýarlar. Emma aşakdaky setirlerde görşümiz ýaly neoliberalizm, öz bähbitleri üçin hyzmatdaşlyk edýändigi barada häzirki zaman düşünjesi bilen ters hereket edýär Dramdan soňky teatrda illýuziýa ýalňyş we aldawçylyga öwrülýär. Tomaşaçylaryň duýgulary döredilen illýuziýa bilen dolandyrylýar. Bu “Manipulýasiýa illýuziýasy”. Aristoteliň aýdyşy ýaly, tomaşaçylaryň duýgularyny aňsatlyk bilen aldamak isleýär ... Bu aldaw buýrugyň peýdasyna edilýär we neoliberalizme peýdaly boljak pessimist, fatalistik, geljegi ýok, psihopatologiki ýalňyz şahsyýetleri döretmäge hyzmat edýär ... Ora-da tomaşaçylary öz hakykatlaryndan syýasy, çuň manysyz gahrymanlar, jemgyýetçilik sebäpleri bilen baglanyşykdan aýyrýar. Şeýle hem aýdyp bileris: Kapitalistik imperializm şäherleri bomba bilen weýran etse-de, neoliberal post-modern teatr / sungat göze görünmeýän oklary adamyň aňyna we kalbyna gönükdirýär ... Ikisi-de döreden tertibini we adamyny döretmäge çalyşýarlar. Başgaça aýdylanda, bir tarapdan şäherleri haraba öwürýän bombalar, beýleki tarapdan ruhy we aňy gurşap alýan estetiki çäreler, dürli gurallar bilen bir ulgam tarapyndan zerur bolan adamy şekillendirmäge synanyşýar Sara Ahmed "Duýgularyň medeni syýasaty" atly kitabynda täsir bilen ýüze çykan duýgularyň dolandyrylyp bilinjekdigini aýdýar. Teatrda tomaşaçylarda illýuziýa we şahsyýet arkaly dürli duýgular döredilýär ... Bu duýgulary isleýşi ýaly gönükdirip bolýar Gadymy grek teatrynda duýgulary we jemgyýetçilik ylalaşygy arkaly duýgulary açmak üpjün etmek üçin niýetlenendir. Başgaça aýdylanda, teatryň maksady sosial ylalaşyga gelmek, umumy gymmatlyklar barada ylalaşmak we umumy karara ýa-da pikire gelmek. Bu katarsis arkaly amala aşyrylýar. Şol sebäpli Platon Gadymy Gresiýanyň demokratiýasyny "Teatrçylyk" diýip kesgitleýär Gadymy grek pajygalarynda ýüze çykan rehimdarlyk, utanç we gorky duýgularynyň diňe bir çeperçilik işi bolman, eýsem katarsisiň, ýagny arassalanmagy, bejeriş we sosial gatlakda gowulaşmagy üpjün edýändigi aýdylýar. Hormatly adam bolup bilmek, gowy adam bolmak üçin rehimdarlyk duýgularyňyzy ösdürmek, beýlekisine duýgudaşlyk we düşünişmek, jenaýat etmezlik üçin gorky duýgusy döretmek üçin utandyryjy bir zat etmäň Sara Ahmedden müňlerçe ýyl öň Aristotel "Duýgularyň medeni syýasaty" -da katarsisiň orny barada "Poetika" -da ýazypdyr: "Betbagtçylygyň borjy, kalbyňy döredýän duýgulary, gynanç, utanç we gorky arkaly arassalamak we bejermek" Gadymy grek teatrynda katarsisiň işi bu ugurda emele gelýär. Şeýlelik bilen, 10 müň adam ýa-da 15 müň adamlyk amfiteatrlarda köpçülikleýin derejä ýetirilen duýgular syýasy we medeni funksiýa hyzmat edýär. Gadymy grek teatrynda katarsis ykbala we mutlak güýje garşy çykýan, gozgalaňçylar we bahany töleýän şahsyýetiň häsiýetini açýar ... Prometheus, Medea we Antigone ýaly oýunlarda bolşy ýaly ... Aristofan komediýalary, tankytlary bilen jemgyýetçilik we syýasy ylalaşyga ýykgyn edýär NEOLIBERAL WAGTYNYOS IOS GOWY TEATRY BARADA näme? Neoliberal post-modern döwre seredenimizde, katarsis neoliberalizm bilen üýtgeýän jemgyýetçilik gurluşynda şahsy düşünjäniň döremegine hyzmat edýär. Şahsy adama; illýuziýa we kesgitlemek arkaly başdan geçiren katarsis bilen; Aloneeke, ejiz, umytsyz we çykalga ýok diýip sanjym edilýär. Muny tüsse ekranynyň aňyrsynda gizlenen duýgular we pikirler bilen edýär. Adamyň jemgyýetçilik şertleri bilen gatnaşygy äsgerilmeýär, sosial gapma-garşylyklar görünmeýär, jemgyýetçilik üýtgemeleri we özgerişler mümkinçiligi ýok edilýär we adam hereketleriniň taryhy we maddy esaslary görünmeýär. Şeýlelik bilen fatalistik we abstrakt indiwidualizm sanjym edilýär. Şonuň üçin katarsis sosial sferadan aýratyn sfera geçýär. Şol adam neoliberalizmiň zerur psihopatologiki şahsyýetidir Dramdan soňky teatr, aýratyn merkezli ulgamyň önümi hökmünde ýüze çykýan aýratyn merkezli teatr çemeleşmesi Bu düşünişmek jemgyýetçilik pudagyny boşadýan bolsa-da, katarsisiň syýasy esasyny üýtgedýär. Neoliberal pozitiwlik bahanasy bilen, dramadan soňky teatr ulgamyň ähli erbetliklerini paş edýär, şol bir wagtyň özünde bu erbetliklerden gutulyşyň ýokdugyny öňe sürýär. Gynansagam, dramadan soňky teatrda gahrymanlar ulgamyň pidasydygyny bilmän agyry, utançsyzlyk, umytsyzlyk, adam öldürmek we hatda öz janyna kast etmek ýaly pidalara öwrülýärler. Mundan özüni masohistik lezzet alýar. Dramdan soňky teatrda başdan geçiren we sahnada görkezilen agyry sistema we hökümete gahar ýa-da tankyt hökmünde garalýar. Şeýlelik bilen, Aristotel teatrynda katarsis arkaly gazanylan sosial ylalaşyk dramadan soňky teatrda hasaba alynmaýar. Illöne illýuziýany aldawçylyga öwürýän teatrdan soňky teatr, pozitiwlik bahanasy bilen ulgamy tankytlamagy we muny etjek bolýanlygy ýatdan çykarmaýar. Ol bu tankydy jemgyýetçilik ýa-da syýasy maksat bilen däl-de, neoliberal düşünişmek bilen aýratyn derejede edýär ... We üýtgemegi goldamaýar, tersine, bar bolan tertibi goramak maksady bilen. Dramdan soňky teatrda üýtgemeýän we üýtgemeýän zat; Diňe erbetlikler, ýoýulmalar we ganhorluklar we olar bilen ýaşamak borjy bar ... Döwrebap teatrda taryhylyk, jemgyýetçilik we üýtgeşiklik ýok ... Zähmet, köpçülik, umyt we garşylyk alamatlary ýok. Bularyň hemmesinden üzňe bolan häzirki zaman teatry diňe bir neoliberal agalyk ediji tertibe hyzmat etmän, eýsem ellerindäki umytsyzlygyň ýaragyna öwrülýär, çuň, orta ýa-da bazara öwrülýär Bu mesele, elbetde, suratkeşleriň dünýä we syýasy pozisiýalary bilen gaty baglanyşykly. Bu global dünýä tertibinden we kapitalizmden nägile bolan, bu korrumpirlenen buýruga şübhelenýän we höküm çykarýan hudo .nikler, arzuw edýän we tutum alyp barýan adamzat dünýäsiniň kanunlaryna laýyklykda sahnada teatr döretmegi dowam etdirýärler. Otheröne beýleki tarapdan, sosial we taryhy hakykat arkaly sahnada hakyky durmuşy şöhlelendirip bilmeýän we tomaşaçylary manipulýasiýa hyýallary bilen azdyrýan, belki-de bilmän (kadalaşdyryjy enjamlaryň sanjymy bilen) ýa-da belki-de, hakykatdanam, teatr aktýorlary Tankyt etjek bolýan bu adalatsyz buýruga hyzmat edýärler Şeýlelik bilen, şahsyýetiň umytsyzlygy, ýalňyzlygy, depressiýa, ýamanlyk, gaçmak, bagtsyzlyk, umytsyzlyk we öz janyna kast etmek sistema uýgunlaşdyrylan dramaturgdan soňky ýazyjylaryň, reorsissýorlaryň we aktýorlaryň sahnalarynda ýazylýar we oýnalýar Şeýlelik bilen, dramadan soňky teatr ulgamyň isleýän umytsyz, umytsyz, pessimist adamy terbiýelemegi maksat edinýär Şeýlelik bilen, sungat özbaşdaklygyny we garşylykly garaýşyny we pozisiýasyny ýitirýär we bar bolan tertibe goşulýar