Teatr bölekleýinmi? .. Bitarapmy? .. - asaşar Ersoý

Taryhyň dowamynda teatr käwagt hökümdarlaryň garaňky güýjüni saklamaga hyzmat edýär we käwagt jemgyýetiň bu güýçlere garşy sesine öwrülýär. Bu goşa ýagdaý teatryň zulumyň guraly bolup biljekdigini we jemgyýetiň sesini erkinlik giňişligi hökmünde görkezip biljekdigini görkezýär Taryhdan mysallar bilen teatry sütemiň we azatlygyň guraly hökmünde görüp bileris. Teatr jemgyýetçilik we taryhy şertlerde döredilenligi sebäpli, bitarap bolmagy mümkin däl Hatda "sungat sungatyň hatyrasyna" diýilýär, köplenç agalyk ediji ideologiýany bar bolan tertibi sorag astyna almajak derejede dowam etdirýär. "Sungat üçin sungat" diýlen söz, sungaty bazaryň düzgünlerinden halas etmegi maksat edinýän bolsa-da, sungat iň amatly, iň amatly, iň ajaýyp zallarda we iň gymmat kolleksiýalarda ýer tapýar. Häkimiýet burgeuaziýasy sungaty öz bähbidi üçin ulanýan bolsa-da, ony diňe baýlaryň satyn alyp biljek harydyna öwürýär Neoliberal post-modern döwürde teatr, sosial problemalardan gaçýan we halkyň meselelerine biperwaý garap, ownuk-bururuaz emosional akymyň çäginde agdyklyk edýän tertipiň dowamlylygyna hyzmat edýär. Şonuň üçin teatryň esasy wezipesi, ýaşy we jemgyýeti bilen baglanyşykly millionlarça adamyň durmuşyna gatnaşmak we şol problemalara garşy aň-bilim bermek Paulan-Pol Sartre: "writerazyjy öz döwrüniň şaýady däl, gürlemese, öz döwrüniň şärigi" diýýär Bertolt Breht aýtdy; Breht "Sungat dünýäni görkezýän aýna däl-de, eýsem dünýäni emele getirýän çekiçdir" -diýdi. Brehtiň bu sözleri teatryň passiw şöhlelendiriş guraly däl-de, eýsem jemgyýeti we hakykaty üýtgetmäge güýji bolan we tarapyny kesgitleýän işjeň guraldygyny görkezýär Nazym Hikmet şeýle hem: "Goşgular goşgy ýazmak üçin ýazylmaýar, sungat sungat döretmek üçin döredilmeýär. Sungat diňe bir maksat bilen hyzmat eden halatynda gymmatlydyr. Aziýa Afrika ersazyjylar kongresinde (1962-nji ýylyň 12-nji fewraly) öz tarapyny şeýle beýan etdi: "Men öz ýurdumdaky progressiw, sosializm tarapdary, imperializme garşy edebiýat ganatynyň wekili ... Biz garaşsyzlygyň, asuda ýaşamagyň we parahatçylygyň tarapdary" Öz tarapyny aýdandan soň, Nazym Hikmet goşgynyň tarapyny Kongres üçin ýazan goşgusynda şeýle beýan etdi: Goşgularymyz deriniň öküzine dakylýar tüwi meýdanlaryna batga girmegi başarmaly Allhli soraglary bermegi başarmaly Thehli yşyklary ýygnamagy başarmaly Roadoluň gyrasynda durmagy başarmaly Goşgularymyz möhüm pursatlara meňzeýär Nearakynlaşýan duşmany başgalaryň öňünde görmegi başarmaly Jeňňeldäki mazarlary urmagy başarmaly Earther ýüzünde diňe bir ýesir toprak, bir ýesir adam bar asmanda atomlar bilen ýekeje bulut galýança Goşgularymyzda bar zady, emläk, aň, pikir we durmuş beýik erkinlige berip bilmeli. " Pablo Pikasso Ispaniýanyň raýat urşunda öz tarapyny aç-açan görkezýär we meşhur "Gernika" suratyny çekýär we bu kontekstde şeýle diýýär: "Suratlar jaýlary bezemek üçin ýasalmaýar. Duşmana garşy hüjüm ediji ýaragdyr "-diýdi Köpeldip boljak mysallardan görnüşi ýaly, sungat / teatr bitarap bolup bilmez. Sebäbi bitaraplyk bolup geçýän zatlary bolşy ýaly kabul etmegi aňladýar. Sungat / teatr bitarap bolup bilmez, sebäbi sungat / teatr durmuşyň ortasynda dur we durmuş bitarap däl. Şonuň üçin sungat / teatr hökmany suratda saýlaýar ... Bu zulumyň dymmagyny güýçlendirýär ýa-da azatlygyň sesini güýçlendirýär. Dymmak ýa-da “ýaly” gepleşik deňagramlylygy däl-de, boýun egmegi getirýär. Aglaýan ownuk bururuaz gumanizm buýruga hyzmat etmekdir Şol sebäpli sungat / teatr zulumyň ýa-da azatlygyň tarapynda dur. Bu meselede Bertolt Breht meseläni iň düşnükli we göni beýan edýär: “Ajaýyp saýlaw döwründe sungat hem öz islegini saýlamaly. Sungat ýa-da öz ykbalyny kör iman bilen azlyk bilen baglanyşdyrýar we guraly bolýar, ýa-da köplüge goşulýar we ykbalyny oňa baglaýar. Peoplea-da adamlary düýşlere alyp barýar we nadanlygy artdyrýar; ýa-da faktlara ýüzlenýär we bilimleri artdyrýar. "Weýran ediji tarapy agdyklyk edýän güýçlere ýa-da konstruktiw ösen güýçlere ýüzlenýär" Brehtiň belleýşi ýaly, sungat / teatr zulum we güýç tarapynda öz ornuny alýar, ýa-da agalyk ediji tertibe garşy çykýar we garşydaş garaýşy bilen möhüm we azat ediji wezipäni ýerine ýetirýär Ikinji jahan urşy, sungatyň bitaraplyk baradaky talaplarynyň iň ýykylan taryhy döwürlerinden biridir. Faşizmiň, genosidiň we köpçülikleýin weýrançylygyň arasynda “sungat üçin sungat” diýmek, wagşyçylyga göz ýummak diýmekdir. Şonuň üçin uruşdan soňky sungat diňe bir resmi gözleg däl, eýsem ahlak borjydy. ýüze çykýar. Bu düşüniş, sungatyň / teatryň şaýatlyk etmek bilen çäklenmeýändigini, ýöne tarap tutmalydygyny aýdyň görkezýär. Modernhli gapma-garşylyklara garamazdan, modernizm sungatyň / teatryň taryhdaky jogapkärçiligini kabul edýär we nygtaýar. Şeýle hem, "bitaraplygyň" bigünä estetiki saýlaw däl-de, eýsem syýasy gaçmakdygyny aýdýar Neoliberalizm, beýleki tarapdan, sungaty / teatry jemgyýetçilik manysyndan we işinden üzňeleşdirmek üçin kapitalistik tertipiň ähli enjamlary bilen "bitaraplygyny" mekirlik bilen sanýar. Şeýdip, sungatyň tarapyny tutjak bolýar Neoliberal post-modern döwürde sungatyň / teatryň "bölekleýinligi" aç-açan sütem bilen däl-de, eýsem plýuralizm, otnositellik we "hemme zat sungat" sözleri bilen zyýansyzlandyrylýar. Neoliberal post-modern çykyş bilen, ortalyk, düşünişmezlik we bazarlaşma sungat / teatrda ýaýrady. Şeýlelik bilen, sungat / teatr bazaryň, şahsyýetleriň we arzanlygyň sergisinde bolup geçýär. Indi jemgyýetiň sungaty / teatry ýok ... "Şahsyýetiň sungaty / teatry" bar. Şol sebäpli sungat hem, suratkeş hem jemgyýetden üzňe. "Ideologiki" hökmünde ýazgarylýar, tarap tutmak ýa-da ideologiýa bolmak utançly ýaly. Bir zat diýýän ýaly dymmak, näbellilik ýa-da jümleler "erkinlik" hökmünde görkezilýär. Neoliberal post-modern döwürde bitaraplyga düşünmek, hatda manipulýatiw illýuziýa bilen bitarap tankydy estetikileşdirýär, görünmeýär, gizleýär we ownuk bururuaz gumanizmiň aglamagyny çäklendirip, tertip çäginde çäklendirýär. Bar bolan tertibi bozmaýan zyýansyz faktlara degmek hem ussatlyk hasaplaýar Bu gün düýnki ýaly sungat we teatr bu soraga jogap bermeli; "Haýsy tarapda?" Ol ýa kapitalistik neoliberal düzgüniň çäginde dymyp, oňa uýgunlaşar, ýa-da kapitalistik neoliberal tertibe garşy çykar we sosializmiň we azatlyklaryň tarapdary bolar ... Munuň üçin töleg tölemäge taýyn. Sebäbi taryh zalymlar bilen ezilenleriň, ekspluatatorlaryň we ekspluatirlenenleriň arasyndaky gapma-garşylykdyr. Ajaýyp saýlaw döwründe sungat hem saýlamaly Şeýle-de bolsa, gynansak-da, häzirki zaman neoliberal döwürde sungat / teatr jemgyýetçilik we taryhy jogapkärçilikden gaça durmak bilen bitarap bolmaga synanyşýar. Bu köplenç agdyklyk edýän tarapyň tarapyny tutýar Şu nukdaýnazardan seredeniňde, neoliberal post-modern döwürde esasy meselämizi, sungatyň / teatryň we adamlaryň ornuny çözmek gutulgysyz bolýar. Bu döwürde sungat / teatr gönüden-göni basyş bilen däl-de, bazara, sarp ediş şertlerine we populizme görä bir zat aýtmazlyk ýa-da bir zat aýtmazlyk bilen gurulmaga synanyşýar Bu döwürde hudo .nik hakykaty bolşy ýaly aýtmaýar ... Has dogrusy, ulgamy üýtgedýän görnüşde hakykaty üýtgedýär, dolandyrýar we gizleýär. Buýrugy we ulgamyň hökümdarlaryny tankytlamagyň ýa-da garşy çykmagyň ýerine, hudo .nige sungat we zehinini bazara çykarmak mümkinçiligi berilýär, şonuň üçin adamlar ony halaýarlar we alkyşlaýarlar, höweslendirilýär we sylaglanýar. Şeýlelik bilen, hudo .nik gadyryny duýýar we tertip bilen sazlaşykly durmuşda ýaşaýar. Maliýeleşdirilýän sungat we teatr "bitarap" bolmaga mejbur bolýarlar ... şeýlelik bilen jemgyýetçilik we syýasy meselelerden daşlaşýarlar. Bu amalda adamlar bölek-bölek şahsyýetleri, wagtlaýyn duýgulary we görkezmek, ünsi çekmek we halanmak üçin yzygiderli tagalla edýän şahsyýetlere öwrülýärler. Öň hem belläp geçişim ýaly, neoliberal post-modern düşüniş sungat / teatry dymdyrmaýar, ony ortaça, manysyz edýär we bazar sarp ediş şertlerinde netijesiz we işlemeýär. Adamlary, döwrebap döwrebap gurşawda, köp sanly saýlawda saýlamaga mümkinçilik bermeýär. Pikiriňizi bulaşdyrýar we bulaşyklyga öwürýär Häzirki wagtda sungatyň we teatryň jogap bermeli hakyky soragy; Bu "asyl nusgasy" däl-de, "kime hyzmat edýändigi" Kapitalistik neoliberal tertipde üns bermeli ýene bir mesele illýuziýa we aldaw. Sebäbi häzirki tertip muny açyk görkezmeýär. Adamlara ýalňyş erkinlik duýgusy bermek bilen aldaýar we şeýlelik bilen islän zadyny kabul edýär Kapitalistik neoliberal post-modern tertip bitaraplygy erkinlik hökmünde bezär, bezär, gaplaýar we bitaraplygy görkezýär. Şeýlelik bilen, sungat we teatr adamlary bar bolan tertip bilen sazlaşdyrmagy maksat edinýär. Sungatyň we teatryň bu korrumpirlenen tertipde ýene bir tarapyny saýlamaga batyrgaý bolmalydygyna düşünmelidiris. Edil şonuň ýaly-da, adam öz durmuşynda söz aýtmak islegine düşünmeli. Diňe şeýdip sungat diňe bir bezeg bolmakdan ýüz öwürýär we teatr diňe güýmenje ýa-da emosional erkinlige öwrülýär. Şeýlelik bilen, olaryň ikisi-de tertibe garşy çykyp, goşulyşyp, üýtgeşmeleri we üýtgeşmeleri döredip bilerler