"Teatr muzeý däl, janly organizm"

Gümrah Omar, täze estetiki gözlegleri we häzirki Azerbaýjan teatr giňişliginde aktýor merkezi pikiri bilen tapawutlanýan reorsissýorlardan biridir. Onuň eseri soňky ýyllarda teatr gurşawynda emele gelen täze nesil reorsissýorlaryň ugruny kesgitleýän döredijilik ugurlarynyň biri hasaplanýar. Ol Irawan döwlet Azerbaýjan drama teatrynyň baş müdiri, "ugug" teatrynyň estetiki mekdebini gutaran suratkeş, Wagif Ibrahimoglunyň talyby we teatr mugallymy. Işinde sahna diňe bir ýerine ýetiriş meýdançasy däl, eýsem tekst, ýat we dil täzeden okalýan giňişlikdir Gumrah Omar bilen bolan bu söhbetdeşlikde teatryň, terjimeiň we edebiýatyň çatrygy barada söhbet etdik Jenap Gümrah, ereerewan döwlet teatrynyň baş müdiri bolmak size näme many berýär? Bu diňe bir borç däl, hemme zatdan öňürti uly ahlak jogapkärçiligi. Ereerewan teatry gadymy medeni merkezimiz, ýiten topraklarymyzyň galan ruhydyr. Bu ýerde baş müdir bolmak, bu ruhy goramak, Bakuwda we bütin dünýäde mertebe bilen göçürilen sungat ybadathanasyny görkezmek diýmekdir. Meniň üçin bu teatr taryhy ýady häzirki zaman sahna diline öwrülen ýerdir Zehinli we zähmetsöýer toparymyz bar, özlerini görkezmek isleýän ýaşlar. Iň esasy zat, işgärlerimiziň erkin pikirlenmegi, häzirki zaman tendensiýalaryna açyk bolmagy we hatda täze stillerde we dürli estetikada işlemek islemegi. Elbetde, bularyň hemmesi meni lider we döredijilik adamy hökmünde hasam ruhlandyrýar Teatryň repertuar syýasatynda esasy ileri tutýan zatlaryňyz näme? Taryhy ýady bolan teatrda täzelik döretmek nähili kyn? Repertuar syýasatymyzda esasy wezipämiz, milli gymmatlyk bilen adamzat gymmatlyklarynyň bitewiligini döretmekdir. Ereerewan döwlet teatry taryhy ýadygärdir, şonuň üçin repertuarda gadymy köklerimize we nusgawy eserlerimize hökman ýer berýäris. Şeýle-de bolsa, bu eserleri şablonlar bilen däl-de, ýokary estetiki hil bilen hödürlemäge synanyşýarys. Teatrda tomaşaçy geçmişini görmeli we häzirki halkyň derdini we şatlygyny duýmaly. Çuň däp-dessurlary bolan teatrda adamlar öwrenişen "nusgawy" galyplaryny ýitirmekden gorkup, hemişe garşylyk bilen garşylanyp bilýärler. Theöne teatr muzeý däl, janly organizm. Täzelik etmegiň ýoly, taryhy tersine, tersine, häzirki taryhy ýaşlaryň dilinde täzeden beýan etmekdir. Kyn, hawa, ýöne gyzykly. Geçmişiň kölegesinde gizlenjek bolmaýarys, şol köklerden güýç alyp, täze belentliklere ýetjek bolýarys Re directorissýor hökmünde ösüşiňizde iň üýtgeşik döwür haýsy boldy? Merhum Wagif Ybraýymoglunyň ilkinji resmi okuwçylaryndan biridi. Men onuň aktýorlyk kursunda okadym we talyplyk ýyllarymdan "ugug" teatrynda aktýor bolup işe başladym. Aslynda mugallymymyň başlangyjy bilen reingissýorlyk edip başladym. Ol maňa oýun oýnamagy teklip etdi, men bolsa onuň işini etmegi öz üstüme aldym. Bir, iki ... we şeýdip şu güne çenli dowam etdi. Indi yza seredenimde, hojaýynymyň dogry karara gelendigini görýärin. Goý, onuň jany bagtly bolsun. Ahlak we döredijilik jogapkärçiligini meniň egnime ýükledi; Şeýle hem bu ýükümi höwes bilen götermegi talap edýärin. Bu gün maňa görkezilen uly ynamy we hormat goýumy ýaşlarymyza geçirmäge synanyşýaryn. Bu bir hili ahlak borjy. Elbetde, onuň ornuny tutmak mümkin däl, ýöne bu zynjyryň baglanyşyklaryny bozmazlyga synanyşýarys. Hut şu isleg meni pedagogiki işjeňlige çekmäge iterdi. Munuň biziň üçin nähili boljakdygyny göreliň diýip umyt edýäris "Ugug" teatrynda işlemek size näme berdi? Bu tejribe häzirki re directorissýor pikiriňizde nähili ýaşaýar? "Ugug" teatrynyň meniň üçin aýratyn ýeri bar. "Ugug" pikir we estetika nukdaýnazaryndan däp-dessurlaryň mekany, ýöne Y. Grotowskiniň "Däp-dessur teatry" bilen bulaşdyrmak dogry bolmaz. Sebäbi bu ýerde professional teatr gurallary görnüşde ulanylsa-da, mazmuny we mazmuny boýunça hakyky “däp-dessur” bar. Bu niýet haýsydyr bir synanyşykda gazanylmasa, galan zat diňe gyzykly we häzirki zaman tomaşa. Bu, elbetde, bizi guradýar, sebäbi maksadymyz diňe bir oýun taýýarlamak däl. Käwagt, obýektiw ýa-da subýektiw sebäplere görä, isleýän dessurymyzy doly durmuşa geçirip bilmeris. Munuň esasy sebäbi, käwagt duýmanam "oýun oýnamak" ýaryşyna goşulýarys "Ugug" estetikasy bilen nusgawy teatryň arasynda haýsy esasy tapawutlary görýärsiňiz? Şol ýerde alan pikirlenmek endigiňiz şu günki güne çenli galýar? "Ugug" teatry bilen nusgawy teatryň arasynda görnüşde düýpli tapawut ýok. Her kim ikisiniň aňlatma meýilnamasy hünär ölçegleri bilen kesgitlenýär we şahsy döredijilik estetikasy bilen hödürlenýär. Emma aslynda bu iki modelde düýpli tapawutlar bar. Klassiki teatrda re directorissýoryň pikiri we jemgyýete ýetirýän habary aýgytly; ähli maksatlar şu maksada hyzmat edýär. "Ugug" teatrynda, döredijilik şahsyýetiniň ruhy we ruhy dünýäsiniň (belki ony diňe re directorissýor diýmek ýeterlik däl) aýratyn bir ýerde ýüze çykmagy hakda gürleşýäris Re directorissýor bolmak ýa-da re directorissýor taýýarlamak has kynmy? Ikisem deň derejede jogapkärçilik çekýärler. Re directorissýor bolmak, içki dünýäsini, pelsepesini we agyrysyny başgalara ýetirmek ukyby bolsa, re directorissýor bolmak başga biriniň dünýäsini açmak we oňa ýol görkezmekdir. Diňe bir hünäri öwretmek bilen çäklenmän, şahsyýeti emele getirýär. Adam bolmak näçe kyn bolsa, adamy ösdürip ýetişdirmek hasam kyn. Sebäbi hudo .nigiň hamyry şahsyýetden ýuwulýar. "Şahsyýetden" başga, eýýäm ykbal meselesi bolan "hudo .nik" we "zehin" bolmagyň ýollary bar - kim bagtly bolar, kim bolmaz, wagt görkezer Youngaş aktýorlar we reorsissýorlar sizi iň köp aladalandyrýar? Meni iň biynjalyk edýän zat, manysyz meselelere wagt ýitirmekdir. Gynansagam, häzirki döwürde ýaşlaryň arasynda döredijilik ady bilen dürli manipulýasiýa bilen meşgullanmak üçin güýçli tendensiýa bar. Döredijiligiň düýbünde ýerleşýän şol ýokary ruhy zerurlygyň çeper çözgüde, sungat eserine öwrülmegi däl-de, eýsem özüni tanatmak meselesi öňe çykýar. Sungat yhlaslylygy talap edýär, ýöne indi sungata garanyňda "hudo .nik keşbini" döretmäge has köp gyzyklanma bar. Diňe bir ýaşlar üçin däl-de, eýsem umumy tendensiýa bolandygyny hem belläsim gelýär - adamlar madda däl-de, has köp görünýär Okuwçylaryňyza "ýatda saklamaly" aýratyn bir prinsip barmy? Hawa, bu hemişe gaýtalaýan we "ýatdan çykarma" diýýän esasy prinsipim: abraýly bolmak we hakyky döredijilik bilen meşgullanmak. Tejribe gazanylan, tehniki mesele - köp zähmet bilen her kim gowy hünärmen bolup biler. Şeýle-de bolsa, adamda mertebe we içki döredijilige zerurlyk ýok bolsa, ähli hünär işjeňliginiň adam ýa-da çeperçilik nukdaýnazaryndan manysy ýok. Sungat mertebäniň aýnasydyr Häzirki wagtda Azerbaýjan teatrynyň esasy meselesi näme? Azerbaýjan teatrynyň problemalary çylşyrymly. Bu ýerde, ilki bilen, pikirlenmek we çeper-estetiki tagam meselesini agzap geçmeli. Konserwatiwlige we köne nagyşlara aşa köp goşulmak bize öňe gitmäge mümkinçilik bermeýär. Beýleki tarapdan, sahna oýnunyň maksady köplenç gowy kesgitlenmeýär. Teatryň "Men hemmelerden has akylly" diýmegi tomaşaçylar bilen tomaşaçylaryň arasynda päsgelçilik döredýär. Mundan başga-da, tehniki tarap, täze tehnologiýalaryň gytçylygy häzirki hakykat we biz bu boşlugy doldurmalydyrys Teatr tomaşaçylary ýa-da tomaşaçylaryň teatryny üýtgetmelimi? Teatryň tomaşaçylary üýtgetmek üçin "ebedi we baky" wezipesi ýok. Teatr has köp adamy täzelemeli, özi bilen aragatnaşyk gurmak üçin möhüm gural bolmaly. Sahna adamy gorkuzmaly däldir, tersine, özüne ynam we içki güýç döretmeli. Teatr muny başarmasa, wagtlaýyn güýmenje ýa-da intellektual "tok-şou" bolýar. Belki birneme gödek görünýär, ýöne hakykat - teatr diňe bir leksiýa zaly däl-de, ruhy arassalaýan ýerdir Siziň üçin oýun tekstden ýa-da tekstiň daşyndaky bir ýerden başlaýarmy? Meniň üçin oýun tekstiň içinde iň gizlin we örän möhüm manydan başlaýar. Tekst tohum ýaly: eger şol tohumy tapmadyk bolsak, näme ösdüreris? Karl ungungyň sözleri bilen aýdanyňda, hemme zat arhetip bilen başlaýar. Arhetipsiz medeniýet, arhetipsiz sungat mümkin däl. Döredijiligiň gysylan energiýa çeşmesi, ähli manylar we habarlar onuň ýüze çykmagydyr. Bu energiýa sahnada baý görnüş, täsirli mazmun we däp-dessurlar bilen gurşalan bolsa, ondan manysyz we mistiki duýgulary alyp bilsek, hakyky sungat ol ýerde ýüze çykdy. Teatryň wezipesi tekstiň harplaryny däl-de, aşagyndaky gadymy ruhy janlandyrmakdyr Re directorissýor hökmünde tekst bilen işlän wagtyňyz ilki näme eşidýärsiňiz: awtoryň sesi, döwrüň demi ýa-da sahnanyň mümkinçilikleri? Ahyrynda täze sintez döredip bilerin diýip, işe yzygiderli gözleg, derňew tapgyry bilen başlaýaryn. Ynha, ilkinji "eşiden" we iň möhüm nokady hasaplaýan zadym, awtoryň döredijilik paradigmasy. Awtoryň gurmak isleýän dünýäsine, pikir ulgamyna düşünmesek, şol tekst bilen näme edip bileris? Awtoryň ruhuny tapmak esasy zat. Bu döwrüň demi we sahnanyň mümkinçilikleri manysyna uýgunlaşdyrylmaly zat, has "häzirki" we tehniki meseleler. Esasy zat, şol tohumy, awtoryň paradigmasyny dogry gurşawda ekmek Siziň pikiriňizçe häzirki zaman sahnasynda nusgawy tekstler terjime edilmelimi ýa-da terjime edilmelimi? Meniň pikirimçe, nusgawy tekst ne häzirki zaman sahnasynda ne terjime edilmeli, ne-de kör görnüşde düşündirilmeli. Nusgawy tekstler re directorissýoryň çeper düşünjesine laýyklykda uýgunlaşdyrylmalydyr. Teatr doňan ýadygärlik däl. Hereöne bu ýerde bir möhüm şert bar: re directorissýor tarapyndan hödürlenen düşünje awtoryň niýetleri we maksatlary bilen doly laýyk bolmaly. Awtory inkär etmek üçin däl-de, pikirlerini häzirki tomaşaçylara has netijeli ýetirmek üçin täze görnüşleri gözleýäris. Bu sazlaşyk bar bolsa, klassikler häzirki zaman sahnasynda täzeden döreýärler Edebi tekst sahna çykanda näme ýitirýär ýa-da iň köp gazanýar? Edebi tekst sahna çykanda, ilki bilen statikligini we sözüň diktaturasyny ýitirýär. Okyjynyň göz öňüne getirýän şol müňlerçe dürli warianty eýýäm re directorissýoryň görüş we ruhy göwrümi bilen çäklenýär. Emma girdeji ýitgiden has uly. Edebi tekst, manysy boýunça edebiýatyň mysaly bolup, sahnada geljekdäki çykyşyň edebi esasyny emele getirýän "edebi bahana". Spektakl edebi mysal däl-de, garaşsyz sahna eseri bolansoň, sungatyň doly hukukly agzasyna öwrülýär. Authorazyjynyň wersiýasyny aslynda saklamaga synanyşmak, hakykatdanam re directorissýoryň awtorlyk we döredijilik erkini talap edýär. Gynansagam, bu çemeleşmäni teatrlarda köplenç görýäris we bu gaty höweslendiriji görnüş däl. Re directorissýor diňe bir "ses" bermeli däl, ony sahnanyň diline terjime etmeli we öz eserini döretmeli Teatr şu gün size has köp soragmy ýa-da jogapmy? Teatr meniň üçin hiç haçan taýýar jogaplaryň ýeri bolmandy. Munuň tersine, teatr iň uly we iň dogruçyl sorag. Teatr tomaşaçylara taýyn jogap beren bolsa, bu sungat däl-de, leksiýa ýa-da öwüt bolardy. Meniň maksadym, tomaşaçy bilen ýüzbe-ýüz bolmak, içki dünýäsi we şol gadymy arhetipler we oňa sorag bermek. Sahnada bir sorag berýäris, tomaşaçylar bu soraga jogaplary öz kalbynda, öz durmuşynda gözleýärler. Jogap tapmak tomaşaçylaryň işi, biziň işimiz bu soragy iň güýçli we estetiki görnüşde bermek. Sungat soragyň dörän ýerinden başlaýar