Taryhy ýady dikeltmäge möhüm ylmy goşant - Adalat Tahirzade ýazýar

Ereerewanyň daşky gurşawy, halkymyzyň köp asyrlyk medeniýetiniň we ylym taryhynyň iň möhüm we iň zerur ugurlaryndan biridir. Şunuň bilen baglylykda, ylymlaryň kandidaty Jelal Wagif oglu Allahwerdiýewiň "ereerewanda azerbaýjan biliminiň taryhy" monografiýasy. filologiýada dosent, ýakynda Bakuwdaky "Sada" neşirýatynda (2026, 536 sahypa) neşir edilen dosent diňe bir gadymy topragymyzda milli bilimimiziň taryhyny öwrenmek bilen çäklenmän, milli-medeni barlygymyzy, taryhy geografiýamyzy we intellektual mümkinçiliklerimizi dikeltmekde möhüm ädimdir Ylmy redaktorlaryň, geňeşçileriň we kitabyň synçylarynyň sanawyna seretseňiz, eseriň hünärmenleriň barlagyndan näderejede geçendigini görüp bilersiňiz. Monografiýanyň özenini görkezýän 7 sahypalyk "Mazmun" bölümi (sah. 514-519), ilkinji gezek okyjyda we hünärmende şu pikiri döredýär: öňümizdäki iş, şablondan, umumy pikirlerden doly, her setiri arhiw resminamalaryna, ýatdan çykarylan faktlara we hakyky biografiki resminamalara esaslanýan titaniki tagallanyň önümidir Bu monografiýany soňky ýyllarda neşir edilen beýleki sebitleýin gözleglerden tapawutlandyrýan esasy tarap, awtoryň garaşýan ylmy usulyýetiniň takyklygy we gerimi. Jelal Allahwerdiýew, ýüz ýyl mundan ozal türk-musulman ruhuny başyndan aýagyna, süňküne çenli ýaşap geçen gadymy Irawan şäherinde azerbaýjanly türkleriň bilim taryhyny öwrenip, bu prosesi mekdep binalarynyň ýa-da hronologiki seneleriň yzygiderliligi hökmünde görkezmeýär, ýöne bilimi jemgyýetçilik-syýasy gurşawyň, milli metbugatyň, teatryň we jemgyýetçilik pikiriniň hereketiniň merkezi faktory hökmünde kabul edýär Eseriň döredilmegine gatnaşan eseriň gerimine düşünmek üçin atlaryň tebigatyna seretmek ýeterlikdir. Authorazyjy diňe bir patyşa Russiýasynyň resmi institutlarynyň (mysal üçin, Irwan etrap mekdebi, gimnaziýa, Irwan oglanlar gimnaziýasy) hasabatlaryny öwrenmek bilen çäklenmän, ilkinji gezek bu bilim edaralarynda mugallymçylyk edýän we ol ýerde okaýan uçurymlaryň giň toparyny döretdi. Ereerewanda Firudin Beý Koçerli, Ysmaýyl Beý Şafibaýow, Ahund Molla Mahammdabaghir Gazizade, Mirza Jabbar Mahammadzade, Mirza Mahammadveli Gamarli, Sadyk Farajow, Habib Mahammadzade ... ýaly beýik mugallymlaryň mugallymçylyk işleri täzeden dikeldildi Bu eseri döretmekde awtoryň ýüzbe-ýüz bolýan iň uly kynçylyklaryndan biri, belki-de birinjisi, ermeniwanda milli bilim ulgamymyz bilen baglanyşykly resminamalaryň ýok edilmegi ýa-da ermeni wandalizmi we belli taryhy deportasiýa netijesinde ýüze çykmagydyr. Bu uly päsgelçiligi ýeňip geçmek üçin Jelal Allahwerdiýew dürli döwlet arhiwlerinden, döwürleýin metbugat sahypalaryndan we şahsy arhiwlerden döwülen resminamalary ýygnady, gapy-gapy aýlandy we maglumat aldy we netijede ajaýyp yzygiderli ylmy maglumatlar ýygyndysyny döretmegi başardy. Kitabyň soňundaky materiallar (mysal üçin, 470-njy sahypadaky repressiýalaryň pidalarynyň sanawy ýa-da 477-nji sahypadaky hormatly mugallymlaryň sanawy) awtoryň statistiki we monografiki gözlegleriniň köp ýyllyk subutnamalarydyr Monografiýanyň gurluş yzygiderliligi ereerewanda milli bilimimiziň ewolýusiýa tapgyrlaryny doly görkezýär. Authorazyjy gözleg işlerini yzygiderli, çuňlaşdyrýar Başlangyç we rus-türk mekdepleriniň döwri. Ereerewan şäher başlangyç mekdebiniň we esasanam ereerewan Rus-Türk (Tatar) mekdebiniň döredilmegi, howandary Abbasgulu Han Irawanliniň we müdiri Haşim Beý Narimanbeýowyň işi arhiw resminamalary bilen düşündirilýär. Authorazyjy bu mekdepleriň meýilnamalaryny we olaryň okuw kitaplaryny döretmäge edýän täsirini (sah. 171) ýokary ylmy derejede seljerdi Günorta Kawkazyň bilim merkezi - Irawan mugallymlar seminariýasy. 114-nji sahypadan başlaýan bu bölüm monografiýanyň iň gymmatly bölümlerinden biridir. Ahund Molla Muhammedbagir Gazizade, Hamid Beý Şahtakhtli, Mirza Jabbar Muhammedzade ýaly şahsyýetleriň seminariýadaky işleri diňe bir mugallymçylyk taryhy hökmünde däl, eýsem Günorta Kawkazda dünýewi bilimiň emele geliş derejesinde hem baha berildi Milli orta bilimiň iň ýokary nokady. Ereerewan Mirza Fatali Ahundzade türk orta mekdebiniň döredilmegi (sah. 199), müdirleri (Sadig Farajow, Mammad Mammadow we ş.m.) we uçurymlar ereerewanyň intellektual elitasynyň pasportyny açýarlar. Bu bölümde berlen maglumatlar geljekki gözlegçiler üçin gymmatly çeşme bolup hyzmat edýär Monografiýanyň iň uly ylmy üstünliklerinden biri, biziň pikirimizçe, köpçülikleýin ylmy dolanyşykda dogry yşyklandyrylmadyk bu möhüm ugurlary öňe sürýär Ereerewanyň bilimli aýallary. 286-njy sahypadan başlap hödürlenen bu bölümde Tarlan Soltanowa, Fatma Gadimowa, Bulbul Kazimowa we Hakikat Abbasowa ýaly onlarça bilimli aýallaryň işleri seljerildi. Bu, aýallaryň azat ediş we bilim hereketiniň ereerewan türkleriniň gurşawynda näderejede güýçlidigini subut edýän düşünjeli çemeleşme Higherokary we orta bilim. Bu kitapda Irawan türk pedagogika mekdebi (300-nji sah.) We Irawan türk (azerbaýjan) oba hojalyk tehniki kolleji (358-nji sah.) Bilen birlikde, iň uly ylmy täzelikleriň biri bolan Irawan döwlet Darulfun (Uniwersitet) işgärler fakultetiniň türk bölüminiň (383-nji sah.) Işleri öwrenilýär. Bu hakykat, ereerewanda türk-musulmanlaryň ýokary bilim talaplaryny we mümkinçiliklerini görkezýän iň ynandyryjy faktor Pedagogika instituty we ylmy-gözleg işleri. 1960-njy we 1980-nji ýyllarda ereerewan döwlet pedagogika institutynyň Azerbaýjan bölüminiň giňişleýin ýaýramagy we gözleg işleriniň seljermesi (425-nji sah.) Eseriň ylmy gerimini hasam giňeldýär. Bölüm müdirleriniň (Zaman Waliýew, Akbar Irawanli, Knyaz Mirzaýew) we onlarça mugallym işgärleriniň terjimehal maglumatlary aslynda akademiýanyň taryhydyr Hakyky we obýektiw taryhçy wezipesini ýerine ýetirýän Jelal Allahwerdiýew diňe bir bilim taryhymyzyň aýdyň sahypalaryny däl, eýsem resminamalaryň dili arkaly başdan geçiren betbagtçylyklaryny hem gürrüň berýär. Kitapdaky "Günbatar Azerbaýjanda milli bilimimize garşy wandalizm hereketleri" (460 sah.) Bölümi bilim derejesinde tutuş bir halkyň medeni genosidiniň keşbini görkezýär Hususan-da, “ereerewanda ýyllar boýy repressiýa edilen azerbaýjanly intellektuallaryň, okuwçylaryň we okuwçylaryň sanawy” (470-njy sah.) Monografiýanyň ylmy-taryhy ähmiýetini iň ýokary derejesine çykarýar. Sanawyň "doly däldigini" bellemek bilen, awtor ylmy bitewiligi saklaýar we geljekki nesilleri bu gözlegleri dowam etdirmäge çagyrýar. Yearsyllaryň göçürilmegi wagtynda Hanlar etrabyna göçürilen Irawan Türk Pedagogiki Tehniki Kollejiniň okuwçylarynyň sanawy (sah. 352) bilime deportasiýa taryhynyň agyr zarbasynyň anyk resminamasydyr Doktor Jelal Allahwerdiýewiň "ereerewanda azerbaýjan biliminiň taryhy" monografiýasy diňe bir ýa-da iki ýyllyk iş däl, awtoryň onlarça ýyllap uly raýat yhlasy bilen ýygnan, ulgamlaşdyran we döreden düýpli gözlegleriniň netijesidir. Kitapda 215 reňkli we ýokary hilli suratyň bardygyny aýtmak we olary aýratyn surat albomy hökmünde neşir etmek ereerewanda milli bilim taryhymyzyň yşyklandyrylmagyna örän gymmatly goşant bolar. Bu eser, ýokary akademiki dili, baý fakt materiallary, ýatdan çykarylan ýüzlerçe intellektuallarymyzyň (diňe mugallymlar däl, eýsem meşhur uçurymlar) atlaryny täzeden ýazmak sebäpli aýratyn ähmiýete eýe Bu kitap taryhçylar, mugallymlar we Günbatar Azerbaýjanyň medeni mirasyny öwrenýän her bir gözlegçi üçin iş stoly çeşmesi boljak ylmy ýadygärlikdir. Bu uly tagalla her dürli ýokary ylmy gymmatlyga mynasypdyr