Taryhy ýadygärliklerde tebigy eroziýa garşy göreş: Dünýä tejribesi we Köne şäheriň mysaly

Düýn, Kiçiç Gala köçesiniň salgysynda, 13-14-nji diňleriň çatrygynda taryhy gala diwarynyň kiçijik bir ýerinde eroziýa ýüze çykdy. Hünärmenleriň deslapky pikirine görä, eroziýanyň esasy sebäbi soňky günlerde yzygiderli ýagýan ýagyş sebäpli çyglylyk we tebigy eroziýa prosesleri "Hasabat" häzirki wagtda "Içerişer" Döwlet taryhy-binagärlik goraghanasy tarapyndan eroziýa bilen baglanyşykly çäreleriň görülýändigini habar berýär Başlangyç etapda adatdan daşary ýagdaýlary goramak we durnuklaşdyrmak çäreleri durmuşa geçirilýär. Bu çäreler zeper ýeten ýeriň mundan beýläk deformasiýasynyň öňüni almaga we gurluşyň durnuklylygyny üpjün etmäge gönükdirilendir. Indiki etapda sebitde jikme-jik tehniki we in engineeringenerçilik bahalandyryşy geçiriler we netijelere esaslanyp, Gala diwarynyň zeper ýeten bölegini ylmy taýdan dikeltmek amala aşyrylar Dikeldiş işlerine Awstriýadan çagyrylan hünärmenleriň gatnaşmagy hem bu prosese uly üns berilýändigini we halkara tejribesine esaslanýan çemeleşmäniň görkezijisidir. Bu, Galanyň diwarlaryny goramagyň diňe bir ýerli däl, eýsem hünär we dünýä standartlaryna laýyklykda alnyp barylýandygyny ýene bir gezek tassyklaýar Taryhy ýadygärliklere seredenimizde, olaryň "doňan geçmişi" däl-de, wagtynda "janly" gurluşlardygyny ýatdan çykarýarys. Şonuň üçin Köne şäheriň içki galasynyň diwarlarynda görlen bölekleýin eroziýa taryhy binagärligiň tebigy ýaşaýyş sikliniň bir bölegi hökmünde baha bermek has dogrydyr Aslynda, dünýä tejribesine seretsek, beýle ýagdaýlar seýrek däl. Mysal üçin, 2019-njy ýylda Pari indäki Notre-Dame de Pari Paris soborynda tötänleýin ýangyn 850 ýyllyk Got binasynyň üçegini we esasy diňini ýykdy. Bu wakanyň fonunda, taryhy mirasyň tutuş Europeewropada goraga mätäç bir duýgur sebitdigi belli boldy. Iň gyzykly zat, sorag edilýän waka howsala döretmedi. Munuň tersine, şol ot bilen ýer giň gerimli, ylmy esasda we ýuwaş-ýuwaşdan dikeldiş işiniň başlangyjy üçin döredildi Mundan başga-da, Germaniýanyň Drezden şäherindäki Frauenkirche buthanasy 1945-nji ýylda Ikinji jahan urşy wagtynda weýran edilipdi. 650,000-den gowrak weýran ediji bomba şäheriň üstüne gaçmagy netijesinde şäheriň temperaturasy ýokarlandy we şol döwürde ybadathanadaky temperatura 1000 gradusdan ýokarydy. Doly weýran bolan bu ybadathana onlarça ýyldan soň taryhy resminamalary we asyl daşlary ulanyp täzeden guruldy. Hatda bu taslama Europeewropadaky taryhy mirasyň “direlmeginiň” iň üstünlikli mysallaryndan biri hasaplanýar Bu hakykat, taryhy ýadygärlikleriň iň agyr weýran edilmeginiň hem soňy däldigini görkezýär. Draýzden synagynda bolşy ýaly, hatda düýbünden ýok edilen binagärlik mysaly hem köp ýyl soň ylmy resminamalar, arhiw materiallary we asyl daşlaryň saklanyp galan bölekleri esasynda täzeden gurlup bilner. Bu, "dikeldiş rekonstruksiýasy" ýörelgesiniň taryhy mirasa çemeleşmekde nähili möhümdigini görkezýär Şol logika Içerişeherdäki Galanyň diwarlarynda syn edilen eşikler bilen baglanyşykly bolup biler. Bu ýerdäki maksat weýrançylykdan soň täzeden gurmak däl-de, bar bolan gurluşy gorap saklamak we taryhy gymmatyny ýitirmän geljege geçirmekdir Şeýle hem, Giza Beýik Piramidasy dünýäniň iň gadymy we ajaýyp binagärlik ýadygärlikleriniň biri, şeýle hem tebigy täsirlere garşy iň uzak dowam eden "ýaşaýyş gurluşynyň" mysallaryndan biri hasaplanýar. Müňýyllyklaryň dowamynda Müsüriň çöl howasy bu ýadygärlige uzak wagtlap täsir etdi. Güýçli ýeller, gum tupanlary, ýokary temperatura tapawudy we çyglylygyň üýtgemegi piramidanyň daşky daş ýüzlerinde könelmek we eroziýa gutulgysyzdy Daşlaryň üstünde ýalpyldawuk we mikroskopiki çatryklar, esasanam gum bölejikleriniň yzygiderli sürtülmegi netijesinde ýüze çykýar. Gije-gündiz temperatura tapawudy daş böleklerdäki giňelmegi we gysylma proseslerini çaltlaşdyrýar, wagtyň geçmegi bilen ownuk çatryklaryň döremegine sebäp bolýar. Bu amallar müňlerçe ýyllap ýadygärligiň üstki gurluşyny haýal, ýöne yzygiderli üýtgetdi Emma piramidalar tebigy täsirler bilen ýeke galmaýarlar. Häzirki döwürde ýadygärligi goramak üçin Müsüriň hökümeti we halkara hünärmenleri tarapyndan yzygiderli gözegçilik edilýär. Bu gurluş durnuklylygyna gözegçilik etmegi, zeper ýeten daş böleklerine baha bermegi we syýahatçylaryň gatnawyndan goşmaça basyşy gözegçilik etmegi öz içine alýar. Netijede, ýadygärligiň taryhy hakykylygy mümkin boldugyça uzak wagtlap durnukly ýagdaýda saklanýar Bu nukdaýnazardan, Giza piramidasy iň güýçlidigini görkezýär müňýyllyklaryň dowamynda dowam eden binalar beýle tebigy hadysalardan doly goralmaýar Şeýle çemeleşmäni müň ýyllyk taryhy bolan ýadygärliklerde, Italiýadaky Kolosseý we Hytaýyň Beýik diwary ýaly görýäris. Asyrlar boýy bu binalar tebigy könelişme we seýsmiki täsirler, şeýle hem şäher gurşawy sebäpli ýüze çykýan basyşlar bilen ýüzbe-ýüz bolup gelýär. Emma şol binalarda bir gezeklik dikeldiş işleri hiç haçan amala aşyrylmady. Beýik Hytaý diwary müňlerçe kilometre ýaýranlygy sebäpli, onuň dürli bölekleriniň ýagdaýy birmeňzeş däl, şonuň üçin käbir bölümler doly dikeldildi we jahankeşdeler üçin açyk, käbir bölekleri ençeme ýyllap äsgermezlik sebäpli tebigy könelýär. Şonuň üçin Hytaý hökümeti soňky onýyllykda ýadygärligi goramak üçin yzygiderli gorap saklamak maksatnamalaryny durmuşa geçirdi Azerbaýjanyň tejribesi bu meselede şol bir logika esaslanýar. Içerişeher we Şirwanşahlar köşgi ýaly ýadygärliklerde dikeldiş işleri birnäçe ýyl bäri meýilleşdirilen, ädimme-ädim amala aşyrylýar. Bu ýerdäki esasy maksat hiç haçan "çalt netije" däl-de, eýsem taryhy daş, binagärlik ruhuny we özboluşlylygy goramakdyr. Eroziýanyň ýüze çykýan ýerlerinde aýratyn tehniki baha berilýär. Indiki etaplarda eýýäm zeper ýeten bölekleri abatlamak we dikeltmek ileri tutulýar Bu ýerde esasy mesele bolup geçen kiçijik eroziýa däl-de, eýsem şol eroziýanyň sebäbini derňemek, ýadygärligiň umumy ýagdaýyna täsirini ölçemek we geljekde has uly zeper ýetmeginiň öňüni almak üçin meýilleşdirilen çäreler. Şunuň bilen baglylykda hünärmenlerimiz taryhy ýadygärlikleri zaýalanmazlygy üçin söweşmegiň ýerine dogry goramak we dikeltmek üçin çäreleri görýärler Iň esasy zat, bu prosesler jogapkärçiliksizlikden uzakda gözegçilik astynda bolup geçýär. Häzirki wagtda Bakuwyň merkezinde hünär gözegçiligi, ädimme-ädim gorap saklamak we halkara tejribesine esaslanýan çemeleşme netijesinde her jikme-jiklik jikme-jik gözegçilik edilýär we zerur çäreler wagtynda amala aşyrylýar. Bu, maksadyň diňe ýadygärligi goramak däl-de, eýsem asyl nusgasyny ýitirmän geljek nesillere bermekdigini görkezýär Taryhy ýadygärlikleriň ykbaly uzak möhletli ylmy çemeleşme we durnukly gorag syýasaty bilen kesgitlenýär. Bu nukdaýnazardan Içerişer diňe bir Bakuwyň däl, eýsem tutuş sebitiň medeni mirasynyň iň yzygiderli goralýan nusgalarynyň biri hökmünde taryhy barlygyny dowam etdirýär Ulanylanda saýtdaky materiallara ýüzlenmek möhümdir. Web sahypalarynda maglumat ulanylanda, giperlink bilen salgylanmak hökmanydyr