Ümsüm intellektuallar, sürgünler we gulaglar: “Türk dünýäsinde repressiýa sergisi we paneli” - QHA - Krym habar gullugy

Ahmed Çewad institutynyň ýolbaşçylygynda we Türkiýe Respublikasynyň Medeniýet we syýahatçylyk ministrliginiň Medeniýet we syýahatçylyk ministrliginiň Baş müdirliginiň we Türksoýyň goşantlary bilen guralan "Türk dünýäsindäki repressiýa sergisi we paneli" 5-nji iýunda anna güni Ankaradaky Demokratiýa muzeýinde geçirildi "1926-njy ýyldaky Baku Turkologiýa Kongresiniň 100 ýyllygy we Türkiýe döwletleriniň garaşsyzlygynyň 35 ýyllygy" üçin guralan bu çärede Sowet döwrüniň sütemleri we türk dünýäsiniň görgüleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Maksatnamanyň çäginde türk halkyna sezewar edilen syýasy basyşlar, sürgünler we intellektual gyrgynçylyklar sergilere we panellere gatnaşyjylara ýetirildi Maslahatyň açylyş çykyşynda Ankara Hajy Baýram Weli uniwersiteti (AHBVÜ) harplar fakultetine ýolbaşçylyk etdi. Ahmed Javad Institutynyň Geňeş agzasy Prof. Dr. Dr. İbrahim Dilek tarapyndan ýerine ýetirildi. Dilek, repressiýa gözlegleriniň çärýek asyra golaý taryhynyň bardygyny we bu meseläni häzirki wagtda giňden ýaýran bir çäre bilen çözmegiň köp ýyllyk akademiki we institusional tagallalaryň netijesidigini aýtdy Dilek "Türk dünýäsindäki repressiýalar, Sowet döwründe türk halklaryna zulum we yzarlamalar" atly eserine salgylanyp, işiň şol wagt daşary ýurt garyndaşlarynyň we jemgyýetleriniň prezidentiniň (YTB) prezidenti Abdullah Eren bilen bolan duşuşyklaryň netijesinde başlandygyny düşündirdi. Eren bu meseläni kabul edeninden soň, dürli ugurlardan gelen hünärmenleriň goşantlary bilen repressiýa degişli möhüm gözlegleriň we neşirleriň ýüze çykandygyny mälim eden Dilek, bu işde taýýarlanan eserleriň mowzugyň görnükliligini ýokarlandyrandygyny aýtdy Bu temanyň indi diňe kitap sahypalarynyň arasynda galmajak taryh däldigini belläp, repressiýanyň has köp tomaşaçylara ýetendigini, esasanam indiki ýyllarda guralan wakalar, akademiki okuwlar we jemgyýetçilik çäreleri sebäpli aýtdy. Mundan başga-da, MHP başlygynyň baş geňeşçisi we Ahmed Cevad institutynyň prezidenti Prof. Dr. Dilek, bu çäräniň Ruhi Ersoýyň bu meselä eýeçilik edeninden soň bolandygyny aýtdy Dilek öz çykyşynda XIX we XX asyryň adamzat taryhynyň iň agyr döwürleriniň biridigini belläp, uruşlaryň, sürgünleriň we gyrgynçylyklaryň millionlarça adama täsir edendigini aýtdy. Repressiýanyň bu betbagtçylyklardan biridigini aýdyp, Dilek köp sanly türk intellektuallarynyň, döwlet işgärleriniň, sungat işgärleriniň we ýönekeý raýatlaryň Sowet döwründe repressiýa sezewar edilendigini ýatlatdy Repressiýanyň pidalarynyň sany barada takyk maglumatyň ýokdugyny mälim eden Dilek, resmi çeşmelerde takyk maglumat bermeýändigini aýtdy, ýöne bu prosesiň dowamynda ýüzlerçe müň adamyň dürli usullar bilen jezalandyrylandygy ýa-da pidasy bolandygy çak edilýär. Dilek rehimsizlik bilen ölenleri ýatlaýandyklaryny we bolup geçen wakalaryň ýatdan çykarylmaly däldigini aýtdy Repressiýanyň 100 ýyllygynyň geljek ýyl ýetiljekdigini ýatladýan Dilek, takmynan bir asyr mundan ozal bolup geçen wakalaryň häzirki wagtda türk dünýäsiniň ýadynda galýandygyny aýtdy "REPRESIYA SIBERIYA TÜRKLERINI IN INTELLECTUAL MÜMKINÇILIGINI TERJIME EDIPDI" Açylyş çykyşyndan soň panel Ankara uniwersitetiniň DTCF mugallymy bilen dowam etdi. Agza prof. Dr. Gülsüm Killi ılmylmazyň "Sibirdäki türk taýpalarynyň we jemgyýetleriniň repressiýa prosesi" atly çykyşy bilen dowam etdi. Sowet döwründäki repressiýa syýasatlaryna Sibirdäki türk jemgyýetleriniň nähili täsir edendigini ara alyp maslahatlaşan Killi ılmaz, repressiýa etabynyň esasanam az ilatly halklarda has çuňňur we dowamly netijelere eýe bolandygyny aýtdy. Sibir halkynyň medeni durmuşyna, ynanç ulgamlaryna, edebiýatyna we jemgyýetçilik ösüşine çynlakaý täsir edendigini mälim eden Killi ılmaz, 1920-nji ýyllaryň ahyryndan 1950-nji ýyllar aralygyndaky sebitdäki türk jemgyýetleri üçin iň möhüm nokatdygyny aýtdy Sowet dolandyryşynyň ilkinji ýyllarynda Sibir halkynyň medeni ösüşi üçin dürli gözlegleriň geçirilendigini düşündiren Killi ılmaz, bu döwürde elipbiýiň döredilendigini, ýazuw edebiýatynyň ösdürilip başlandygyny we ýerli intellektuallaryň taýýarlanandygyny aýtdy. Şeýle-de bolsa, ılmaz, Stalin döwründe merkezi syýasatlaryň güýçlenmegi bilen bu prosesiň tersine bolandygyny we ozal medeni ösüşiň öňdebaryjylary hökmünde görlen intellektuallaryň döwlet tarapyndan howp hökmünde kabul edilip başlandygyny aýtdy Killi ılmaz, repressiýa prosesiniň esasanam 1998-1999-njy ýyllarda güýçlenendigini aýtdy we dürli çeşmelerde dürli sanlaryň bardygyna garamazdan bu syýasatyň millionlarça adamyň täsir edendigini aýtdy. Pidasydygyny aýtdy. Killi ılmaz, resmi maglumatlara görä, 2008-nji we 2016-njy ýyllar aralygynda ýüzlerçe müň adamyň ölendigini mälim etdi we käbir gözlegleriň repressiýalardan ejir çekenleriň sanynyň 20 milliona ýetendigini görkezýändigini aýtdy Sowet administrasiýasynyň "rewolýusiýa garşy" aýyplamany has giňişleýin düşündirendigini bellän Killi ılmaz, diňe bir syýasy garşydaşlaryň däl, eýsem baý daýhanlaryň, maşgalalarynyň, uruş ýesirleriniň we döwlet tarapyndan howp hökmünde görülýän dürli jemgyýetleriň hem sütem edilýändigini düşündirdi. Käbir adamlaryň köpçülikleýin sürgün edilendigini we ýaşaýan sebitlerinden çykarylandygyny aýtdy Sowet syýasatçysy Sergeý Kirowyň 1934-nji ýylda öldürilenden soň basyşyň hasam artandygyny mälim eden Killi ılmaz, bu seneden soň kazyýet işleriniň çaltlaşdyrylandygyny we köp adamyň adalatly kazyýet hukugy bolmazdan jezalandyrylandygyny aýtdy. Killi ılmylmaz bu amallaryň, esasanam ilaty az bolan Sibiriň ilatyna agyr netijeleriň bardygyny belläp, köp sanly türk jemgyýetiniň demografiki we medeni taýdan uly ýitgi çekendigini aýtdy Killi ılmaz, Sowet Soýuzy döwründe Oirat (Oyrot) awtonom sebiti diýlip atlandyrylýan Altaý sebitinde takmynan 10 müň adamyň repressiýadan ejir çekendigini çaklaýar. Bu adamlaryň arasynda çagalaryň we garry adamlaryň bardygyny mälim eden Yylmaz, basyşlaryň jemgyýetiň ähli gatlaklaryna diýen ýaly gönükdirilendigini aýtdy Repressiýa döwründe diňe bir Altaý türkleriniň däl, eýsem Gazaklaryň we sebitde ýaşaýan beýleki jemgyýetleriň hem pidasy bolandygyny bellän Killi ılmylmaz, döwrüň administrasiýasy tarapyndan "milletparazlyk", "rewolýusiýa garşy", "Japaneseaponiýa ýa-da Germaniýanyň aňtaw gullugy bilen hyzmatdaşlyk etmek", "türkizm işlerine gatnaşmak" ýa-da "halkyň duşmanlaryna ýeterlik söweşmezlik" ýaly aýyplamalar bilen sud edilendigini aýtdy Killi ılmaz, basyşlaryň ýerli dolandyryjylaryň, ruhanylaryň, mugallymlaryň, täjirleriň, sungat işgärleriniň we medeni adamlaryň hem täsir edendigini aýtdy we esasanam adaty jemgyýetçilik gurluşynda möhüm rol oýnan adamlaryň nyşana alnandygyny aýtdy. Kamlar, ýerli ýolbaşçylar we pikir liderleri dürli sebäplere görä günäkärlenýändigini mälim eden Killi ılmaz, medeniýet we sungat pudagynda işleýän köp atyň milletçi pikirleri barlygy sebäpli jezalandyrylandygyny aýtdy 1934-nji ýylda açylan we "Ynkylapçylyga garşy Oyrot Milletçiler Guramasy" kazyýet işi hökmünde tanalýan Killi ılmaz, köp adamyň Sowet administrasiýasyna garşy iş alyp barmakda, daşary ýurt habar alyş gullugy bilen aragatnaşyk gurmakda we garaşsyz döwlet döretmekde aýyplanýandygyny aýtdy. Kazyýetde diňlenýänleriň arasynda Altaý medeni durmuşynyň möhüm atlarynyň bardygyny mälim eden Killi ılmaz, repressiýalaryň pidalarynyň arasynda meşhur Altaý türk suratkeşi we türkolog Çoros-Gurkiniň hem bardygyny ýatlatdy Repressiýa etabynyň diňe bir ýerli halklara däl, eýsem sebite sürgün edilen dürli etnik toparlara-da täsir edendigini mälim eden Killi ılmaz, tatarlaryň, nemesleriň, koreýleriň, gürjüleriň, ýewreýleriň we başga-da köp adamyň dürli sebäplere görä sütem edilendigini aýtdy. Esasanam koreýleriň ýapon tarapdary bolmakda aýyplanýandygyny mälim eden Killi ılmaz, hatda ýönekeý işçileriň-de jezalandyrylan mysallarynyň bardygyny aýtdy Repressiýanyň medeni durmuşda uly weýrançylyklara sebäp bolandygyny bellän Killi ılmaz, repressiýanyň pidalarynyň arasynda edebiýatyň, okuw kitaplarynyň ýazyjylarynyň, journalistsurnalistleriň we intellektuallaryň esasy atlarynyň bardygyny aýtdy. Şol sebäpli köp sanly türk jemgyýetiniň medeni ösüşiniň kesilendigini mälim eden Killi ılmaz, repressiýalaryň diňe bir şahsyýetleri däl, eýsem halkyň köpçülikleýin ýadyny we medeni mirasyny hem nyşana alýandygyny aýtdy Repressiýalarda pida bolanlaryň käbirleriniň abraýynyň 1950-nji ýyllardan bäri dikeldilendigini mälim eden Killi ılmaz, muňa garamazdan bu adamlaryň eserleriniň köp ýyllap neşir edilip bilinmejekdigini, hatda atlaryny agzamagyň hem islenilmeýändigini aýtdy. Häzirki wagtda Sibirdäki türk jemgyýetleriniň arasynda repressiýalaryň pidalarynyň hatyrasyny ýatda saklamak üçin muzeýleriň, gözleg merkezleriniň we sanly arhiwleriň döredilendigini mälim etdi "SIBERIYADAKY TÜRKÇILIK GÖRNÜŞI STRATEGIK MÖHÜM" Killi ılmylmazdan soň ýene bir gezek çykyş eden Dilek, Sibir geografiýasynyň taryhda türkleriň barlygynyň möhüm merkezlerinden biridigini we XVI asyrda Russiýanyň sebite garşy giňeldiş syýasatynyň Kazan, Astrakhan we Sibir hanlarynyň täsir edendigini aýtdy. Geçmegi bilen güýçlenendigini aýtdy Sebitiň baý tebigy baýlyklarynyň Russiýanyň Sibire gönükdirilmeginde täsirli bolandygyny bellän Dilek, döwrüň ykdysady şertlerinde esasanam duz känleriniň we iri tokaý ýerleriniň möhüm ähmiýete eýe bolandygyny aýtdy. Bu etapda ruslaryň Sibirden geçip, takmynan iki asyrda Bering bogazyna baryp ýetendiklerini mälim eden Dilek, sebitiň taryhy we geosyýasy taýdan ajaýyp ýeriniň bardygyny aýtdy Sibiriň häzirki wagtda dünýäde iň möhüm tebigy baýlyklardan birine eýedigine ünsi çeken Dilek, dünýädäki süýji suw gorlarynyň ep-esli böleginiň, şeýle hem tebigy gazyň, göwheriň, altynyň we beýleki strategiki magdanlaryň köpüsiniň bu geografiýada ýerleşýändigini aýtdy Sebitde köp etnik jemgyýetiň ýaşaýandygyny mälim eden Dilek, olaryň arasynda möhüm türk jemgyýetleriniň bardygyny mälim etdi we Sibirdäki türk halklarynyň, esasanam Altaý, Şor, Tofa we Saha (utakut) türkleriniň taryhy we medeni mirasynyň türk dünýäsiniň umumy gymmatlygydygyny aýtdy Sibirdäki türk jemgyýetleriniň taryhda dürli sütem we assimilýasiýa syýasatlaryna duçar bolandygyny bellän Dilek: "Şonuň üçin, Sibirden başlap, Sibirde türkleriň barlygyny gün tertibinde saklamak, Sibiriň türk asyrlaryny gün tertibinde saklamak we geljekki görüşler üçin türk aň-biliminiň möhümdigine ynanýaryn" -diýdi. Ol: "MAKSAT DILYE OPPOSITORLARNY ýok etmek däl-de, eýsem jemgyýetleriň ýatlamasy" Ankara Hajy Baýram Weli uniwersiteti (AHBVÜ) Hukuk fakulteti. Agza Dos. Rıdwan Değirmenci repressiýanyň adam hukuklaryna we kanuny taraplaryna baha berdi. Deirmençi öz çykyşynda repressiýalaryň diňe syýasy ýatyryş prosesi hökmünde seredilip bilinmejekdigini belläp, bolup geçen wakanyň häzirki zaman döwlet mehanizminiň döreden yzygiderli we bikanun zorlugynyň iň täsirli mysallaryndan biridigini aýtdy. Repressiýa döwründe hukuk bozulmalarynyň adam hukuklary edebiýatynda ýeterlik derejede gözden geçirilmändigini bellän Değirmenci, meseläniň köplenç diňe Sowet Soýuzynyň çägindäki güýç göreşleri ýa-da syýasy ýatyryşlar çäginde baha berilýändigini aýtdy Repressiýanyň bu dar çäkden daşarda çözülmelidigini mälim eden Değirmenci, köp intellektuallaryň, alymlaryň, suratkeşleriň we ýönekeý raýatlaryň bu işiň dowamynda kanuny kepilliklerden mahrum edilip jezalandyrylandygyny aýtdy. Şol sebäpli, bolup geçen wakalara diňe bir syýasy repressiýanyň çäginde däl-de, eýsem adam hukuklarynyň yzygiderli bozulmagy we adamzada garşy jenaýatlar hem baha berilmelidigini aýtdy Değirmenci, döwrüň tejribesiniň resmi taýdan kanuny kadalara esaslanandygyny, olaryň kanunylaşdyrmaýandygyny aýtdy we adam mertebesini we esasy hukuklaryny goramaýan kanunlaryň hakyky manyda kanun hökmünde kabul edilip bilinmejekdigini aýtdy. Değirmenci, repressiýa döwründe ýerine ýetirilen köp kararyň döwrüň kanunçylygyna esaslanandygyna garamazdan, ähliumumy kanun ýörelgeleri babatynda kanunylygynyň ýokdugyny, şonuň üçin bu amallara "kanuny adalatsyzlygyň" mysaly hökmünde baha berilmelidigini aýtdy Repressiýanyň taryhy we ideologiki fonunda durup geçen Değirmenci, dürli şahsyýetleriň, medeniýetleriň we pikirleriň basylmagynyň häzirki döwürde ýüze çykan bitewi jemgyýetiň düşünilmegi bilen baglanyşyklydygyny aýtdy. Türk taryhynda köp medeniýetli döwlet däbiniň dürli jemgyýetleriň bilelikde ýaşamagyna mümkinçilik döredendigini mälim eden Değirmenci, şonuň üçin türk dünýäsiniň repressiýa meňzeş amallary manysynda kynçylyk çekýändigini aýtdy Değirmenci, adam hukuklary nukdaýnazaryndan repressiýanyň diňe käbir toparlary nyşana alýan syýasy operasiýa bolman, eýsem adam mertebesini, pikir azatlygyny we ýaşaýyş hukugyny bozýan yzygiderli sütem mehanizmidigini we şeýle wakalaryň adamzat taryhynyň köpçülikleýin ýadyna goşulmalydygyny aýtdy Repressiýa diňe tussag etmek ýa-da kazyýet işi hökmünde garalmaly däldigini bellän Değirmenci, bu ýerdäki esasy maksat jemgyýetiň öňdebaryjy kadrlaryny we intellektual toplanmagyny ýok etmek diýdi. Türk jemgyýetleriniň öňdebaryjy intellektuallarynyň, alymlarynyň, suratkeşleriniň we pikir liderleriniň yzygiderli ýok edilendigini mälim eden Değirmenci, munuň diňe bir şahsyýetleri däl, eýsem jemgyýetleriň geljegini hem maksat edinýän syýasatdygyny aýtdy SOWIET GÖRNÜŞINIEM Zenan ýeňişleri ALJIR-de ýatda saklanýar Syýasy basyş Reime pidalary ýadygärlik muzeý toplumynyň "ALJİR" müdiri Dr. "Syýasy repressiýanyň we reimeimiň pidalary üçin ALJIR ýadygärlik muzeý toplumynyň döredilmegi we taryhy ähmiýeti" atly çykyşynda Dauletkerey Kapuli Sowet döwründe Gazagystanda bolup geçen syýasy repressiýalaryň yzlary we ALJIR muzeý toplumynyň missiýasy Kapuli häzirki wagtda ALJİR şäherçesinde döwrüň yzlaryny öz içine alýan kazarmanyň bardygyny we lagerde galan aýallaryň aşa agyr şertlerde ýaşamak üçin göreşýändiklerini aýtdy. Lagerde galanlaryň gamyşdan we gamyşdan ýasalan jaýlarda ýaşaýandyklaryny we her gün agyr iş şertlerine duçar bolýandyklaryny mälim eden Kapuli, aýallaryň kanal gazmakda, oba hojalygynda we dürli hökmany işlerde işleýändigini aýtdy ALJIR-iň diňe bir zähmet lageri bolman, eýsem Sowet syýasy süteminiň nyşanlarynyň biridigine ünsi çeken Kapuli, bu ýerde saklanýan aýallaryň köpüsiniň jenaýat etmediklerine garamazdan "halkyň duşmany" diýlip yglan edilen adamlaryň ýanýoldaşlary ýa-da garyndaşlarydygy sebäpli jezalandyrylandygyny aýtdy ALJİR-yň diňe geçmiş hakda gürrüň berýän muzeý däldigini belläp, Kapuli özüniň adam hukuklary, adalat we taryhy ýady gorap saklamak baradaky düşünjäni ýokarlandyrýan merkez hökmünde hem işleýändigini aýtdy. Kapuli Sowet zulumy döwründe başdan geçiren görgülerini ýatdan çykarmaly däldigini we şeýle betbagtçylyklary geljek nesillere geçirmek taryhy jogapkärçiligiň bardygyny aýtdy Kapuli çykyşynyň ahyrynda ALJİR-yň Gazagystanyň taryhy ýadyny gorap saklaýan iň möhüm edaralardan biridigini aýtdy we muzeýiň adam hukuklary we adalat düşünjeleriniň ähmiýetini ýada salmak bilen bir hatarda syýasy sütemiň pidalarynyň hatyrasyny ýatda saklaýan bilim we gözleg merkezi bolup hyzmat edýändigini aýtdy ULEMA KLASY ÜÇIN REPRESIYA UZBEKISTANDA düşündirildi Özbegistan Ministrler Geňeşi, Syýasy repressiýalaryň pidalary üçin ýadygärlik muzeýiniň müdiri, prof. Dr. "Häzirki Özbegistanda Sowet döwründe syýasy basyşlara sezewar bolan intellektuallaryň ýadyny ýitirmek üçin geçirilen işler" atly çykyşynda Bahtiýor Hasanow, Sowet Soýuzynyň pidalary bolan intellektuallaryň ýadyna düşmek üçin alyp barýan işleri barada gürrüň berdi Özbegistan Ministrler Geňeşiniň syýasy repressiýalarynyň pidalary bolan Memorial muzeýiniň müdiriniň orunbasary Murod Zikrullaýew Sowet döwrüniň Özbegistandaky Ulema synpyna syýasy basyşlar (1900-nji ýyllar) atly çykyşynda Sowet administrasiýasynyň dini alymlara we adaty dini bilim edaralaryna edýän basyş syýasatlaryny ara alyp maslahatlaşdy Zikrullaýew 1917-nji ýyldaky ynkylapdan soň Sowet administrasiýasynyň dini gurluşlary döwletiň gözegçiligine geçirmäge synanyşandygyny we ulama synpynyň esasanam 1920-nji we 1930-njy ýyllarda yzygiderli sütem edilýändigini aýtdy. Bu döwürde köp din alymlarynyň "garşy rewolýusiýa", "milletparazlyk" we "anti-Sowet işlerine gatnaşmak" ýaly aýyplamalar bilen tussag edilendigini, sürgün edilendigini ýa-da jezalandyrylandygyny aýtdy Zikrullaýew öz çykyşynda Mýan Büzrük Salihow we Nasyrhan Töre ýaly döwrüň görnükli dini alymlarynyň başdan geçiren nägilelikleri barada durup geçdi we bu sanlaryň Özbegistanyň dini we medeni durmuşynda möhüm rol oýnandygyna garamazdan Sowet Soýuzynyň sütem syýasatlarynyň nyşanyna öwrülendigini aýtdy KARLAG HATY, indiki nesillere geçirilýär Syýasy repressiýalaryň pidalary üçin Dolinka obasynyň ýadygärlik muzeýiniň müdiri Güldana Beýsengaliýewa "Taryhy eserler: Karlagyň janly ýatlamasy" ady bilen eden çykyşynda Sowet Soýuzy döwrüniň iň uly zähmet lager ulgamlaryndan biri bolan Karlagyň taryhy mirasyny gorap saklamak we geljekki nesillere geçirmek üçin edilen işler barada gürrüň berdi Muzeýde sergilenen eserleriň syýasy sütemiň pidalarynyň gündelik durmuşyny we başdan geçirýän kynçylyklaryny açyp görkezýändigini bellän Baýsengaliýewa, her bir obýektiň aýry-aýry hekaýalary öz içine alýandygyny we bu ugurda Karlagyň ýatlamasyny emele getirýändigini aýtdy. Baýsengaliýewa Karlagyň janly ýadyny emele getirýän taryhy eserleriň arasynda repressiýanyň pidasy bolan Amanbeý Kaspagbaýew we Kaýýum Muhamedhanow ýaly atlara degişli resminamalaryň we materiallaryň bardygyny aýtdy ERSOY-yň TÜRK DÜNLD UN BIRLEŞIGI WE TARYH HATY Maslahatyň jemleýji çykyşlarynda MHP başlygynyň baş geňeşçisi we Ahmed Cevad institutynyň prezidenti prof. Dr. Ruhi Ersoý çykyş etdi. Türk dünýäsinde repressiýa okuwlaryna goşant goşan akademikler köp ýyl bäri işleýärler. Ersoý möhüm intellektual we ylmy bilimleri görkezendigini mälim etdi we bu gözlegleriň netijesinde türk dünýäsiniň umumy ýadyndaky agyrynyň has aýdyň görünýändigini aýtdy Türk dünýäsiniň agzybirligi ideýasynyň taryhyň dowamynda möhüm tapgyrlardan geçendigini we şu güne ýetendigini mälim eden Ersoý, umumy taryh, medeniýet we ýat baradaky düşünjäni täze nesillere geçirmegiň möhümdigini aýtdy. Bu işde akademiki gözlegleriň möhüm rol oýnaýandygyny bellän Ersoý, türk dünýäsiniň umumy meseleleriniň ylmy esasda çözülmelidigini aýtdy Çäräniň guralyşyna goşant goşan alymlara we edara wekillerine minnetdarlyk bildirip, Ersoý serginiň taýýarlanmagyna, eserleriň satyn alynmagyna we ylmy programmanyň döredilmegine gatnaşanlaryň möhüm goşant goşandygyny aýtdy. Bu maksatnama gatnaşýan muzeý müdirleriniň, gözlegçileriň we hünärmenleriň, esasanam türk dünýäsiniň dürli ýurtlaryndan bu çärä halkara derejesini goşandygyny mälim eden Ersoý, Özbegistandan, Gazagystandan we beýleki Türkiýe döwletlerinden gatnaşyjylaryň paýlarynyň möhümdigini aýtdy Maksatnamanyň çäginde hödürlenen kagyzlary, sergi materiallaryny we çäräniň dowamynda öndürilen gözlegleri kitaba jemlemek üçin taýynlyk görüljekdigini düşündirýän Ersoý, maksadyň panelde ara alnyp maslahatlaşylan temalary has giň köpçülige ýetirmekdigini aýtdy Ersoý, Repressiýanyň pidalarynyň hatyrasyny ýatda saklamakdan başga-da, türk dünýäsiniň janly adam hazynalaryny gorap saklamagyň möhümdigini belläp, medeniýet, sungat we ylym ugurlarynda işleýänlere goldaw berilmelidigini aýtdy. Türk dünýäsiniň umumy taryhyny we medeni gymmatlyklaryny geljekde alyp barjak gözlegleriň ähmiýetine ünsi çeken Ersoý, bu ugurda pudagara hyzmatdaşlygy ýokarlandyrmagyň zerurdygyny aýtdy Çykyşynyň ahyrynda Ersoý çärä goşant goşan ähli edaralara, spikerlere we gatnaşyjylara hormat goýýandygyny aýtdy Panel topar suraty bilen tamamlandy TÜRK DÜNLD .NINIUM UMUMY DÜZGÜNLERI, sergide ýaşamak üçin geldi Beýleki tarapdan, “Türk dünýäsindäki repressiýa sergisi” diňe gelýänlere wizual materiallary hödürleýän sergi bolmakdan çykdy. Sergide repressiýalaryň pidalaryna degişli maglumat panelleri, döwri görkezýän modeller, kyssa tekstleri we arhiw materiallary bar. Giňişleýin sergide Krym tatarlary we Meshetian türkleri ýaly adamlaryň Sowet zulmundan ejir çeken zulumlary aýan edildi Sergide Sowet döwrüniň sütem mehanizmlerini görkezýän Gulag lageriniň modelleri, syýasy zuluma sezewar bolan türk dünýäsiniň intellektuallary barada maglumat panelleri we şol döwrüň wizual materiallary bar Sergide, Krym tatarlarynyň esasy intellektuallaryndan biri bolan türkolog Bekir Sıtky Çobanzade ýaly zuluma sezewar bolan türk dünýäsiniň intellektuallaryna aýratyn burç berildi Şol bir wagtyň özünde, Türk döwletleriniň guramasy (TDT) barada giňişleýin maglumat berildi. Bu ýere gelenler dürli türk jemgyýetleriniň başdan geçiren betbagtçylyklaryny we umumy taryhy ýadyny interaktiw we bitewi bir hekaýa arkaly başdan geçirmäge mümkinçilik aldylar