Siriýanyň transport koridor taslamasy “Dört deňiz” näderejede real?

Iranakyn Gündogaryň Eýran bilen bolan konflikt we Hormuz bogazynyň ýapylmagy sebäpli sarsdyrylandygy sebäpli Siriýanyň täze administrasiýasy ýurdy global energiýa we söwda akymynyň merkezi koridory hökmünde göz öňüne getirýän ägirt uly pikirleri öňe sürýär Siriýanyň geçiş prezidenti Ahmed Şara 17-nji aprelde Antalýa diplomatik forumynda we birnäçe günden soň Kiprde EUB liderleri bilen bolan duşuşygynda öz ýurdunyň strategiki ýerinden peýdalanyp, energiýa we haryt daşamak, Pars aýlagyny Türkiýä birikdirmek we Ortaýer deňzine ygtybarly giriş mümkinçiligini bermek isleýändigini aýtdy Bu pikiri öňe sürmek üçin Siriýanyň hökümeti iki sany esasy başlangyjy öňe sürýär: Dört deňiz taslamasy we 4 + 1 meýilnamasy Iki başlangyç hem meýilnamalarda optimizme garamazdan möhüm kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýar Dokuz koridor başlangyjy diýlip hem atlandyrylýan "Dört deňiz" taslamasy, Aýlag, Ortaýer deňzi, Hazar we Gara deňizleri birleşdirýän transport we energiýa ulgamyny göz öňünde tutýar Has giň maksady, Siriýany we Türkiýäni sebit söwda we energiýa akymlarynyň merkezine öwürmek Şara meýilnamany 24-nji aprelde Kiprdäki ýygnakda hödürledi Siriýanyň Daşary işler ministri Assad Hasan Şaýbani Ankara sapary wagtynda bu meýilnamany ikitaraplaýyn strategiki hyzmatdaşlygyň täze tapgyrynyň başlangyjy hökmünde häsiýetlendirdi Saud Arabystanynyň eýeçiligindäki "Al-Majalla" habar gullugy tarapyndan alnan we ABŞ-nyň Siriýa boýunça ýörite wekili Tom Barragyň ABŞ-nyň Siriýany global energiýa akymlary üçin esasy tranzit merkezine öwürmegi teklip edendigi aýdylýar Al-Majallanyň habaryna görä, meýilnama Aýlag we Yrak nebit ýataklaryny Ortaýer deňziniň portlaryna we ol ýerden Europeewropa birleşdirýän giň bar bolan we teklip edilýän turbageçiriji toruny janlandyrmaga we giňeltmäge gönükdirilendir Habarda Kerkuk - Baniýas nebit geçirijisiniň gaýtadan dikeldilmeginiň 36 aýda takmynan 4,5 milliard dollar sarp ediljekdigi we Siriýanyň töleglerden ýylda 200 million dollar gazanmagyna garaşylýandygy habar berildi Şeýle hem habarda Müsürden Siriýa arkaly Türkiýä gidýän Arap gaz turbageçirijisini we Katar gazyny Türkiýä Iordaniýa we Siriýa we ol ýerden Europeewropa iberjek teklip edilýän Katar-Türkiýe gaz ýoly görkezildi Siriýanyň sebitdäki energiýa geçiş merkezi hökmünde özüni tanatmak ugrundaky tagallalarynyň bir bölegi hökmünde hökümet 2026-njy ýylyň martynda 4 + 1 inisiatiwasyny hödürledi Bu meýilnama, adaty deňiz ýollaryna garaşlylygy azaldýan toplumlaýyn we ygtybarly gury ýerdäki energiýa koridorlaryny döretmegi maksat edinýär Siriýanyň Ykdysadyýet ministrliginiň geňeşçisi Osama al-Kadi, "Al-Araby al-Jadeed" arap web sahypasyna beren interwýusynda "Dört deňiz" taslamasynyň sebit suw ýollaryny birleşdirjekdigini, 4 + 1 başlangyjynyň bolsa sebit ykdysadyýetini birleşdirjekdigini we Siriýany deňiz, gury ýer we demir ýol ugurlaryny öz içine alýan köp sanly toruň merkezine ýerleşdirjekdigini aýtdy Iki taslamany biri-biriniň üstüni ýetirýän hökmünde häsiýetlendiren al-Kadi, olaryň hersiniň sebitdäki durnuklylygy we ösüş maksatlaryny birek-birege güýçlendirýändigini aýtdy Bu inisiatiwa dürli usullar arkaly toplumlaýyn ulgamy getirmegi göz öňünde tutýar Al-Kadi tarapyndan getirilenleri öz içine alýan optimizm çaklamalar, 4 + 1 taslamasynyň umumy bahasynyň 50 milliard dollardan aşakda boljakdygyny görkezýär Olaryň özüne çekijiligine we daş-töweregindäki optimizme garamazdan, bu taslamalar kyn hakykata duçar bolýar Olaryň durmuşa ukyplylygy, Siriýanyň syýasy we institusional gowşaklyklaryny ýeňip geçmäge, köp ýyllyk konflikt sebäpli weýran bolan infrastrukturany täzeden gurmaga we esasy maliýe, howpsuzlyk we geosyýasy çäklendirmeleri çözmäge baglydyr Türkiýe we Eastakyn Gündogarda ýöriteleşen isturnalist Sarkis Kassarjian “Euronews” -a şeýle teklipleriň täze däldigini we Siriýada Saud Arabystany, Ysraýyl we Türkiýe ýaly ýurtlaryň infrastrukturasynyň, durnuklylygynyň we geografiki artykmaçlygynyň ýokdugyny aýtdy Kassarjian howpsuzlygyň we dolandyryşdaky gowşak goralanlyklaryň esasy päsgelçilikler bolup galýandygyny, Siriýanyň syýasy we institusional gowşaklyklarynyň täzeden gurulmagy we ösüşi üçin esasy päsgelçilik bolup durýandygyny aýtdy Siriýanyň nebit inereneri Ghassan al-Rai “Euronews” -a 2011-nji ýylda raýat urşy başlamazdan ozal işleýän Siriýa turbageçiriji ulgamynyň bölekleriniň abatlanyp ýa-da giňeldilip bilinjekdigini aýtdy Şeýle-de bolsa, islendik galkynyşyň maliýeleşdirilmegine we howpsuzlyk şertlerine bagly boljakdygyny aýtdy Şeýle hem, ençeme ýyllap dowam eden çaknyşyklardan soň ökde işçi güýjüniň ýetmezçiligini belläp geçdi Siriýanyň içerki çäklendirmelerinden başga-da, iri serhetaşa demir ýol, ýol we turbageçiriji ulgamlar Gurluşygy sebit dinamikasyny üýtgetmek arkaly has çylşyrymly maliýe we syýasy päsgelçiliklere duçar bolar Siriýaly ykdysatçy Salman al-Hakim Liwanyň “Annahar” gazetine beren interwýusynda esasy kynçylyk maliýeleşdirmekdigini aýtdy; Ol hiç bir döwletiň diňe çykdajylary ýapyp bilmejekdigini aýtdy Siriýaly ykdysatçy Ziýad Arbaş, marşrutlary gurmak we gowulandyrmak üçin çykdajylaryň 10-15 milliard dollardan geçjekdigini çaklady, bu sebitleýin utgaşdyrylyşy we howpsuz şertleri talap edýär, esasanam Siriýadaky çaknyşyklara sezewar bolan sebitlerde Gaz turbageçirijisiniň teklibine salgylanyp, Arbaş ýokary çykdajylara, ýoluň uzynlygyna we Arap-Türk hyzmatdaşlygynyň zerurlygyna ünsi çekdi Şeýle hem, häzirki wagtda Europeewropany üpjün edýän rus, azerbaýjan we al Algerir gazyndan güýçli bäsdeşlige ünsi çekdi Siriýanyň garaýşy, ýurdy tutuşlygyna aýlanyp geçýän alternatiw söwda koridorlaryny hödürleýän garşydaş başlangyçlardan güýçli bäsdeşlik bilen ýüzbe-ýüz bolýar Bularyň içinde iň möhümi teklip edilýän Hindistan - Eastakyn Gündogar - Europeewropa ykdysady koridory (IMEC) 2023-nji ýylyň sentýabr aýynda Hindistanda geçirilen G20 sammitinde açylan IMEC, kämilleşdirilen ulag, sanly we energiýa infrastrukturasy arkaly Hindistany, Eastakyn Gündogary we Europeewropany birleşdirmegi maksat edinýär Hindistan, Saud Arabystany, BAE, ABŞ we Europeanewropanyň esasy hyzmatdaşlary tarapyndan goldanan bu başlangyç Hytaýyň guşak we ýol başlangyjy üçin alternatiwa hökmünde hödürlenýär Teklip edilýän koridor deňiz ýoluny Hindistandan BAE-e Saud Arabystany we Iordaniýa arkaly Ysraýylyň Haýfa portuna çenli demir ýol bilen birleşdirýär; Bu ýerden harytlar Europeewropa iberiler