Starlink Eýranda gadagan edilse-de nädip ýaýrady?

Sahand: "Hat-da bir adamy internete birikdirip bilýän bolsa, meniň pikirimçe bu üstünlikli we peýdasy degýär" Bu eýranly adam, daşary ýurtda BBC bilen gürleşende gaty tolgunýar Eýranda bikanun hemra internet tehnologiýasyny ýurda bikanun getiren toruň bir bölegi hökmünde suratlandyrýar Adyny üýtgeden Sahand, maşgala agzalaryndan we ýurtdaky tanyşlaryndan gorkýar "Eýran re regimeimi meni tapsa, Eýranda aragatnaşyk saklaýan adamlarymy tölemäge mejbur eder öýdýärin" Eýranda adamlar iki aýdan gowrak wagt bäri internete girip bilmeýärler Bu, dünýäde bolup geçen iň uly aragatnaşygyň biridir Häzirki senzura ABŞ we Ysraýyl 28-nji fewralda Eýrana hüjüm edende başlandy Ondan öň ýanwar aýynda geçirilen tutuş ýurt boýunça geçirilen demonstrasiýalarda sanly öçürme bolupdy we fewral aýynyň ahyrynda bolan hüjümlerden bir aý öň bölekleýin dikeldilipdi ABŞ-da ýerleşýän Adam hukuklary aktiwistleri habar gullugynyň (HRANA) maglumatlaryna görä, 6500-den gowrak demonstrant öldürilip, 53 müň adam tussag edildi Resmiler hökümetiň uruş döwründe howpsuzlyk sebäpli interneti ýapandygyny, maksady gözegçilik, içalyçylyk we kiber hüjümleriň öňüni almakdygyny aýdýarlar Sahandyň Eýrana iberen “Starlink” enjamlary senzuradan geçmegiň iň ygtybarly usullaryndan biridir Bu ak, açyk terminallar, Elon Muskyň “SpaceX” eýeçiligindäki hemra toruna birikmek arkaly ulanyjylara Eýranyň berk gözegçilik astyndaky ýerli internetden doly geçmäge mümkinçilik berýär Sahandyň pikiriçe, her terminala bir wagtda birnäçe adam birigip bilýär Ol özüniň we bu kontrabanda ulgamyndaky adamlaryň "enjamlary gaty çylşyrymly operasiýada serhetlerden ýurda bikanun getirendigini" aýdýar; ýöne jikme-jiklik bermekden saklanýar Sahand ýanwar aýyndan bäri Eýrana 12 enjam iberendigini we "has köp kontrabanda ýollaryny işjeň gözleýändigini" aýtdy Adam hukuklary guramasy Şaýat ýanwar aýynda Eýranda azyndan 50,000 Starlink terminalynyň bardygyny çaklady Aktiwistler bu sanyň köpelendigini aýdýarlar BBC ýurtda Starlink ulanylyşy barada has giňişleýin maglumat üçin SpaceX bilen habarlaşdy, ýöne jogap tapmady Geçen ýyl Eýran hökümeti “Starlink” enjamlaryny ulanmak, satyn almak ýa-da satmak üçin iki ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek barada kanun kabul etdi 10-dan gowrak enjamy paýlamak ýa-da import etmek üçin 10 ýyla çenli azatlykdan mahrum etmek jezasy berilýär “Starlink” şu güne çenli terminallary satmak we satyn almak üçin köp sanly tussag edilendigini habar berdi Döwlet bilen baglanyşykly habar beriş serişdeleri dört adamyň, ikisiniň daşary ýurt raýatydygyny, geçen aý "hemra internet enjamlaryny import etmek" aýyplamasy bilen tussag edilendigini habar berdi Käbir aýyplamalarda bikanun ýarag saklamak we duşmana maglumat ibermek aýyplamalary hem bar Muňa garamazdan, Eýranda “Starlink” terminalyna bolan isleg peselmeýär Söwdanyň käbiri NasNet atly pars dilindäki Telegram kanalynda bolup geçýär Bu kanal bilen gyzyklanýan Eýranyň daşyndaky meýletinçi BBC bilen söhbetdeşlikde bu kanal arkaly takmynan 5 müň “Starlink” terminalynyň iki ýarym ýylda satylandygyny aýtdy Eýranyň administrasiýasy ýurtdaky maglumatlaryň akymyna birnäçe ýyl bäri gözegçilik edip gelýär we döwlet habar beriş serişdeleri arkaly öz kyssalaryny wagyz edýär Muňa garamazdan, ýanwar aýynda geçirilen demonstrasiýalarda internet ýapylan ýagdaýynda-da kazyýetden daşary adam öldürmeleriň, tussag edilmeleriň we ýenjilmeleriň habarlary we wideo subutnamalary Ynsan hukuklaryny goraýjy guramalar bu maglumatlaryň köpüsiniň Starlink arkaly sosial media platformalaryna girýän adamlardan gelýändigini pikir edýärler Eýranyň häzirki internet tertibi "gatlakly ulgam" hökmünde häsiýetlendirilýär Iranianhli eýranlylar bank, transport programmalary we azyk önümleri ýaly hyzmatlary, şeýle hem döwlet habar beriş serişdelerini öz içine alýan döwlet tarapyndan dolandyrylýan ýerli tora girip bilerler Iň soňky öçürilmezden ozal eýranlylar hem global internete girip bildiler Şeýle-de bolsa, “Instagram”, “Telegram”, “YouTube” we “WhatsApp” ýaly köp saýt we hyzmatlar global internetde petiklendi we hökümet ýerli internete garanyňda global internete girmek üçin has köp töleg aldy Eýranlylaryň köpüsi ýerleşýän ýerini gizleýän we ulanyjylary uzak serwerleriň üsti bilen saýtlara birikdirýän wirtual hususy torlary (VPN) ulanmak arkaly çäklendirmelerden geçse-de, çykdajylaryň hemmesini alyp bilmeýär Indi diňe käbir döwlet işgärleri we az sanly adam, şol sanda döwlet metbugat journalistsurnalistleri, global internete çäklendirilmedik girmäge mümkinçilik berýän "ak SIM karta" diýlip atlandyrylýan baglanyşyk bar Musk, 2022-nji ýylda eýranly Eýranda “Starlink” -i işjeňleşdirendigini, Mahsa Amininiň tussaglykda ölmegi netijesinde ýüze çykan protestlerde çynlakaý internet kesilenden soň işjeňleşendigini aýtdy Şondan bäri ulanylyşy artdy, esasanam öçürilende Häkimiýetler “Starlink” terminallaryndan has köp yzarlaýarka, Sahand we onuň topary Eýrandaky ulanyjylara adynyň gizlin galmagy üçin hemra tehnologiýasy bilen birlikde VPN-leri ulanmagy maslahat berýär Şeýle-de bolsa, esasanam ykdysady çökgünlik döwründe köp adamlar munuň üçin pul sarp edip bilmeýärler Sahand, BBC-ä Starlink enjamlarynyň ogurlanmagyna gatnaşandyklaryny aýdýan üç adamyň biridir Gatnaşan operasiýasynyň (terminallary satyn almak bilen birlikde) daşary ýurtly eýranlylar we öýdäki adamlara kömek etmek isleýänler tarapyndan maliýeleşdirilendigini aýdýar Haýsydyr bir hökümetden maliýe kömegini almaýandygyny aýdýar Terminallaryň halkara jemgyýetçiligi bilen maglumat paýlaşmak üçin ulanjakdyklaryna ynanýan adamlara iberilendigini aýdýar Sahand: "peopleerde bolup geçýän zatlary paýlaşmak üçin adamlar internete mätäç" -diýdi "Biz bu terminallaryň hakykatdanam özgerişleri döretmegine mätäçleriň elinde bolmalydygyna ynanýarys." Adynyň efirde tutulmagyny islemedik sanly hukuk topary BBC-ä beren habaryna görä terminallara eýe bolandygy üçin azyndan 100 adamyň tussag edilendigini çaklaýar Sahand, enjama girendigi ýa-da eýeçiligi üçin tussag edilen adamlary hem tanaýandygyny aýdýar. Emma olaryň hiç biri-de enjamy ondan satyn almady Adyny üýtgeden amerikaly-eýranly minasmin, maşgalasynyň bir erkek agzasynyň Eýranda tussag edilendigini we “Starlink” terminaly bolanlygy üçin içalyçylykda aýyplanýandygyny aýtdy BBC Eýranyň Londondaky ilçihanasy bilen habarlaşyp, näme üçin diňe az sanly adamyň Eýranda internete girmegine rugsat berilýändigini we Starlink-i ulanmagyň jezasynyň beýle agyrdygyny sorady, ýöne jogap berilmedi Şeýle-de bolsa, Eýran hökümeti elektrik togunyň kesilmegine käbir kärhanalara agyr täsir edendigini boýun aldy; Januaryanwar aýynda bir ministr internetiň öçmeginiň ykdysadyýete her gün azyndan 50 trillion rial (35 million dollar, 1,5 milliard TL) çykdajy edýändigini aýtdy Recentlyakynda saýlanan kärhanalara global internete çäklendirilen mümkinçilik berýän "Internet Pro" atly programma başlady Eýranda bir kompaniýanyň işgäri BBC bilen söhbetdeşlikde inisiatiwanyň çäginde olara ygtyýar berilendigini düşündirdi Hökümetiň metbugat sekretary Fatemeh Mohajerani, maksat "krizis döwründe işewür aragatnaşygy saklamak" diýdi Şeýle hem, hökümetiň "aragatnaşygyň adalatsyzlygyna düýbünden garşydygyny" we ýagdaý kadaly ýagdaýa gelende "internetiň ýagdaýynyň hem üýtgejekdigini" aýtdy: "Aragatnaşyk aragatnaşygynyň kesilmegi adam hukuklarynyň aç-açan bozulmagydyr we hiç haçan aklap bolmaz" 3-nji maýda Bütindünýä metbugat azatlygy gününiň öňüsyrasynda "Access Now" sanly hukuk toparynyň sebit syýasaty we wagyz-nesihat müdiri Marwa Fatafta BBC Bütindünýä gullugyna aýtdy Fatafta internetiň öçürilmeginiň 'täze kadalara' öwrülýändigini duýdurdy “Access Now” -yň habaryna görä, 2025-nji ýylda 52 ýurtda 313 sany öçürme bolar, bu 2016-njy ýylda ýazgylary saklap başlandan bäri dünýäde iň ýokary Adam hukuklary boýunça Abdorrahman Boroumand merkeziniň ýerine ýetiriji direktory Roýa Boroumand, Eýrandaky maglumat boşlugynyň “döwlete öz kyssasyny ýaýratmagyna, ýagny demonstrantlary zorlukly aktýorlar ýa-da daşary ýurt agentleri hökmünde görkezmegine rugsat berdi, şol bir wagtyň özünde pidalary we ölüm jezasyna höküm edilenleri dymdyrýar" -diýdi Bu Sahand üçin gaty möhüm itergi "Eýran re regimeimi öçürilende öldürip biljekdigini subut etdi" -diýdi "Eýranlylaryň ýerdäki ýagdaýyň hakyky keşbini ýetirmegi gaty möhümdir" Neşe gaçakçylygyna kömek etmek isleýänleriň "töwekgelçiligi bilýändiklerini" aýdýar. "Öne" bu bir göreş, biz haýsydyr bir ädim ätmeli we kömek etmeli ýaly duýýarys "-diýdi