Starlink: Söz azatlygy ýa-da kiber howp?

2015-nji ýylyň 16-njy ýanwarynda Sietldaky ýapyk çärede “SpaceX” -iň esaslandyryjysy Elon Musk Eartheriň islendik ýerinde adamlara kosmosdan internete girmäge mümkinçilik berýän hemra toruny yglan etdi. Şol wagt bu meýilnama köpler üçin ylmy fantastika ýaly bolup görünmegi mümkin. Şeýle-de bolsa, bary-ýogy 10 ýylda 155 ýurtda 10 million ulanyjy bilen bu fantastika hakykata öwrüldi. Hatda Özbegistanyň goňşulary Gazagystan, Gyrgyzystan we Täjigistan hem bu tora kem-kemden birikýär. Emma näme üçin “Starlink” Özbegistanda elýeterli däl? “Starlink” “SpaceX” hemra internet ulgamy. Adaty internet ulgamlary ýerasty kabellere ýa-da ykjam diňlere bil baglaýarlar. “Starlink” bolsa interneti göni kosmosdan geçirýär Köne hemra internet ulgamlaryndan onuň esasy tapawudy beýiklikdir. Adaty geostasionar hemralar Eartherden 35,786 kilometr belentlikde orbitada, “Starlink” hemralary Eartheriň pes orbitasynda bary-ýogy 550 kilometr işleýär. Netijede, signalyň gijä galmagy adaty öý interneti bilen deňeşdirilende 20-40 millisekuntdyr. Ulanyjylar ýokarda aýlanýan hemralara birikýän we internete girýän kiçijik antenna gurýarlar Taslama 2015-nji ýylyň ýanwar aýynda yglan edildi. Ilkinji synag hemralary 2018-nji ýylda orbitada uçuryldy. 2019-njy ýylyň maý aýynda birbada 60 hemra kosmosa uçuryldy. 2020-nji ýyldan başlap, ilkinji ulanyjylar hyzmaty beta re iniminde synagdan geçirip başladylar 2026-njy ýylyň Baýdak aýyna çenli “Starlink” -iň 155 ýurtda 10 million abonenti we orbitada 10 000-den gowrak işjeň hemra bardy. Göçürip almak tizligi adatça 50-den 220 Mbit / s aralygynda bolýar. Diňe 2025-nji ýylda 42 täze ýurtda “Starlink” satuwa çykaryldy. Häzirki wagtda hatda Ukrainadaky söweşde harby aragatnaşyk guralyna öwrüldi Merkezi Aziýada “Starlink” Taslama resmi taýdan uzak wagtlap işlemese-de, Merkezi Aziýanyň birnäçe ýurdy eýýäm “Starlink” ulgamyna birikdi. Gazagystan sebitde ilkinji bolup bu ädim ätdi. 2023-nji ýylyň ahyrynda hökümet synag taslamasynyň çäginde oba mekdeplerinde “Starlink” terminallaryny synagdan geçirdi. 2024-nji ýylyň ortalaryna, elýeterli internet programmasy boýunça 1700-den gowrak mekdep birikdirildi 2025-nji ýylyň 12-nji iýunynda Gazagystanyň Sanly Ösüş ministrligi “Starlink” bilen resmi şertnama baglaşdy we bu şertnama ýerli howpsuzlyk we aragatnaşyk talaplaryny berjaý etmegi öz üstüne aldy. 2025-nji ýylyň 13-nji awgustynda bu hyzmat ähli ulanyjylar üçin resmi taýdan açyldy "Starlink şu wagta çenli Gazagystanda synag re modeiminde işleýärdi we diňe mekdepleri internet bilen üpjün edýärdi. Resmi taýdan köpçülige elýeterli däldi. Indi ahyrsoňy bir şertnama baglaşdyk: kompaniýa maglumat howpsuzlygy we aragatnaşyk pudagyndaky kanunlarymyzyň ähli talaplaryny ýerine ýetirmäge razy boldy. Bu ýyl ähli zerur çäreleri durmuşa geçireris we raýatlarymyz, Sanly Sanly Sanly hem-de Sanly internet bilen birleşeris. Aerokosmos senagaty Täjigistan sebitde tora birikdirilen ikinji ýurt boldy. “Starlink” -den ozal ilatyň diňe 41,6 göterimi internedi ulanýardy. Territoryurduň çäginiň 93 göterimi daglyk bolansoň, kabel goýmak kyn boldy. Mobileurtda ykjam internetiň ortaça tizligi 10 Mbit / s-den pesdi we tutuş ýurt boýunça bary-ýogy 6000 töweregi abonent bardy. 2025-nji ýylyň oktýabr aýynda Duşanbe halkara maýa goýum forumynda Starlink bilen şertnama baglaşylandan soň, hyzmat 2026-njy ýylyň 5-nji fewralynda Täjigistanda resmi taýdan başlandy “Tojiktelekom” -yň baş müdiri Bahtowar Abdusattorzoda bu şertnamanyň, esasan, mekdepler, hassahanalar we oba dolandyryşlary ýaly kyn sebitlerde döwlet we jemgyýetçilik guramalaryny birleşdirmäge gönükdirilendigini aýtdy “Starlink” has aňsat internete girmek bilen birlikde Täjigistana has köp maglumat azatlygyny getirdi. 2016-njy ýyldan başlap, häkimiýetler ähli internet üpjün edijilerinden döwletiň gözegçiligindäki Bitewi elektron aragatnaşyk kommutasiýa merkeziniň üsti bilen halkara trafigini ugrukdyrmagy talap edip, maglumatlaryň geçirilmegine giňişleýin gözegçilik etmäge mümkinçilik berdiler. Dartgynlylyk we nägilelik döwründe hökümet möhüm habar web sahypalaryny, garaşsyz habar beriş serişdelerini we sosial media platformalaryny yzygiderli petikledi. 2023-nji ýylda “Freedom House” halkara guramasy global demokratiýa baha berişinde ýurda 100-den bary-ýogy 5 bal berdi Ahyrynda Gyrgyzystan şu ýylyň 25-nji maýynda “Starlink” internet ulgamyna resmi taýdan birikdi. Aprel aýynda hökümet ähli rugsady yglan etdi amallary tamamlandy. “Starlink” enjamlar toplumynyň bahasy 36,270 som boldy Merkezi Aziýa döwletleriniň arasynda diňe Türkmenistan we Özbegistan toruň daşynda galýar. Türkmenistanyň meselesi düşnükli, sebäbi hökümetiň ýapyk syýasaty ony köp sanly halkara ulgamlaryndan daşlaşdyrýar. Emma Özbegistan barada näme aýdyp bilersiňiz? “Starlink” näme üçin Özbegistanda elýeterli däl? Aslynda hemme zadyň has ir bolmagyna garaşylýar. Amerikaly milliarder Elon Musk tarapyndan döredilen “SpaceX” 2022-nji ýylda Özbegistanda uly taslamalary durmuşa geçirmäge taýýardygyny mälim etdi. 2022-nji ýylyň maý aýynda Özbek delegasiýasynyň işgärleri Starlink wekilleri bilen duşuşyp, olary ýurda girmäge çagyrdylar. “Starlink” -iň öz hyzmatyny 2023-nji ýylda Özbegistanda açmagyna garaşylýar. Özbegistan, hatda Gazagystandan ozal hem “Starlink” -e birikdirilip bilner. Şeýle-de bolsa, uçuş 2025-nji ýyla yza süýşürildi 2025-nji ýylyň awgust aýynda bu gezek 2026-njy ýyla çenli yza süýşürildi. Iki tarapyň hem talaplary we käbir tehniki sebäpler sebäpli Özbegistan henizem “Starlink” ulgamyna birikmedi Iň uly meseleleriň biri ýerüsti stansiýalardyr. “Starlink” -iň işlemegi üçin orbitadaky hemralar ýeterlik däl. Signaly esasy internet magistrallaryna birikdirmek üçin Eartherdäki şlýuz stansiýalary hem zerurdyr. Gazagystan bu meseläni gyzykly görnüşde çözýär: Täjigistana we Gyrgyzystana öz derweze stansiýalary arkaly “Starlink” hyzmatyny hödürlemegi meýilleşdirýär. Başgaça aýdylanda, Täjigistan bu duýduryşy Gazagystanyň stansiýalary arkaly alýar. Özbegistan üçin bu mesele entek çözülmedi we Daşkent bu meselede Gazagystana garaşly bolmak islemeýär Döwlet eýeçiligindäki Özbektelekom ähli setli internet birikmeleriniň 98 göterimine gözegçilik edýär. Bu açyk monopoliýa. “Starlink” ýurtda esasy üpjün ediji bolsa, ulanyjylaryň maglumatlary Amerikanyň hususy tehnologiýa kompaniýasy tarapyndan ýygnalyp bilner Starlink-iň resmi gizlinlik syýasaty kompaniýanyň ulanyjylaryň atlaryny, salgylaryny, e-poçta salgylaryny we bank kartoçkalarynyň maglumatlaryny ýygnap biljekdigini aýdýar. Mundan başga-da, geolokasiýa we IP adresler ýaly tehniki maglumatlar SpaceX maglumat bazalarynda saklanýar. Kompaniýa ulanyjylaryň haýsy web sahypalaryna girýändigi ýa-da aragatnaşyk mazmuny barada maglumat saklamaýandygyny öňe sürse-de, anyk düzgünleşdirijiniň ýoklugy soraglary döredýär Şeýle-de bolsa, tora birikmäge köpçüligiň gyzyklanmasy ýokary. 2026-njy ýylyň aprelinde Samarkand sebitindäki Jartepa serhet geçelgesinde geçirilen barlagda goňşy ýurtdan gelýän awtoulagyň magistralynda gizlenen Starlink terminaly tapyldy. Emma Özbegistanda degişli rugsatsyz hemra enjamlaryny getirmek düýbünden gadagan Özbegistan “Starlink” -e birikse-de, ilatyň köp bölegi hemra internetini ulanyp bilmez. Beýleki ýurtlarda “Starlink” terminalynyň bahasy 200-500 dollar, aýlyk abuna tölegi bolsa 110 dollar töweregi. Özbegistanda ortaça aýlyk hakyny göz öňünde tutsak, bu baha gaty ýokary. Täjigistanda subsidiýalaryň terminallaryň bahasyny 30 göterim arzanlatmagyna garaşylýar. Emma Özbegistana hakykatdanam şeýle gymmat internet gerekmi? Gysgaça aýdylanda, Özbegistanda “Starlink” -iň ýoklugy diňe bir tehniki ýa-da maliýe meselesi däl, eýsem syýasy kelle agyrydyr. Maglumat howpsuzlygy, geosyýasy bäsdeşlik we başga-da birnäçe faktor özbekleri “Starlink” ulgamyndan daşlaşdyrmagyny dowam etdirýär