Sesi hemmeler tarapyndan eşidilýän Herald - Rafael Huseýnow ýazýar

Her kim ölümiň iru-giç hökman geljekdigini bilýär, ýöne bu ölümiň hökman geljekdigini bilmek, adamyň ölümiň gelip, ony tapjakdygyna ýa-da ynanmak islemeýän ylahy paýhasdyr. Hudaý bilen ant içýärin. Adam ýaş wagty ölüm hakda gödek gürleýär, oňa pes seredýär, özüni ondan güýçli hasaplaýar 1934-nji ýylyň 30-njy dekabry. Günüň 4-i. Täze döredilen Azerbaýjan ersazyjylar birleşiginiň başlygy Mammadkazim Alakbarliniň telefony jyňňyrdýar. Goldawyny ýokarlandyrýar, şol kelleden tanyş ses gelýär. Çykyş eden Jafar Jabbarli. Jafaryň ýekşenbe güni Mammadkazim Alakbarli diýip atlandyrmagy tötänden däldir. "Prawda" gazetinde ýörite buýruk bilen çap ediljek "Baku novella" atly täze eser ýazdy. "Prawda" neşir edilmeli bu hekaýa çeper eser, ýöne Azerbaýjanyň paýtagty - Bakuwyň çalt ösüşi baradaky pikirleri görkezmeli. Şonuň üçin respublikanyň ýolbaşçylary bu makala gönüden-göni gyzyklanýar Jafar we Mammadkazim Alakbarli ilkinji gezek telefon arkaly söhbetdeşlikde ertir Merkezi komitete gitjekdikleri barada ylalaşdylar, Jafar "Prawda" üçin ýazan Baku hekaýasyny okar we ara alyp maslahatlaşar. Jafar Jabbarli ýaş - 35 ýaşynda. Mammadkazim Alakbarli ondanam kiçi. Mammadkazim Jafardan alty ýaş kiçi. Şeýle-de bolsa, bu gysga wagtyň içinde Mammadkazim Alakbarli köp zatlar etmegi başardy: Azerbaýjan Döwlet Uniwersitetiniň iň ýaş rektory wezipesini eýeledi, "Edebi gazet", "Bakinski Raboçi", "Wyşka" redaktorydy we şeýle gysga wagtyň içinde yzygiderli ýokarlanmagy Mammadka üçin uly geljege gapy açan ýalydy. Karýerasy bilen ädim-ädim ösmek bilen birlikde, bilimi hem bellendi - Azerbaýjan döwlet pedagogika institutyny gutarandan soň, ýakyn wagtda döwlet işinde has ýokary wezipelere ýetjekdigini görkezýän simwoliki görkeziji bolan Moskwadaky Gyzyl professorlyk institutynda bilim aldy Ertirki duşuşygyň wagtyny kesgitlänsoň, Mammadkazim Alakbarli Jafari 1-nji ýanwarda bary-ýogy iki günüň bardygyny tankytlaýar. Näme üçin 1-nji ýanwarda döredijilik işiňiziň 20 ýyl tamamlanjakdygyny öňünden ýatlatmadyňyzmy? Jafaryň gülküsiniň sesi telefonyň beýleki ujundan gelýär. Muny hyýalyň islendik görnüşi bilen aýdamok. Hakykatdanam şeýle boldy. Jafary ýitireninden gysga wagt soň, Mammadkazim Alakbarli eziz dosty hakda ýatlamalaryny ýazdy. Memoriesatlamalaryny şol telefon jaňyndan başlaýar. 1934-nji ýylyň 30-njy dekabrynda günortan sagat 4-de Geniň üstünden seretseň, işe gatnaşmadyk birine 35 ýaşly adamyň döredijilik işiniň 20 ýyllygynyň bellenilmegi geň galdyrýar - ne uklady, ne düýş gördi! Emma hakykatdanam, 12-13 ýaşynda Jafar Jabbarli ulularyň döredijilik ligasyna girip, hakyky ýaşyny yzda galdyrdy, ir ulaldy we sözüň göni manysynda "sakgally çaga" boldy 15-16 ýaşyndaka, diňe çagalygyny däl, hatda ýetginjekligini hem terk etdi we kämillik ýaşyna ýeten ýazyjylaryň hataryna goşulanlaryň biri hasaplandy. Wroteazan pýesalary, hekaýalary we goşgulary adyny eşitmediklere ýa-da ýüzüni görmediklere 30 ýaşynda we 40-a ýeten bolmaly diýen täsir galdyrdy Olar telefonda boldular - Mammadkazim Alakbarli gaýdyp gelýär, Jafar, kiçigöwünliligiň çägi bar. Bize öňünden habar beren bolsaňyz, aýyň 1-sinde döredijilik işiňiziň 20 ýyllygyna bagyşlanan oturylyşyk gurardyk. Ayöne gowy, aýyň 1-i bolmaly däl. Nearakyn geljekde ýazyjy dostlarymyzy çagyryp, bu çäräni hökman geçireris Ertir duşuşarys diýip umyt edip, gürleşýärler we gülýärler. Emma Mammadkazim Alakbarli, Jafaryň janly sesini eşiden iň soňky pursatlarydygyny nädip bildi Bu telefon söhbetdeşliginden takmynan 12 sagat soň - gije sagat 4-de Mammadkazim Alakbarliniň öýünde telefon ýene jaň etdi. Şol sagatda kim oýanýar ?! Elbetde, Mammadkazim hem ukynyň süýji ýerinde Goldawy ukusyz galdyranym ýadyma düşýär, munuň Jafargiliň öýünden bolandygyny, aýalyň sesi bolandygyny, sesinden howsala düşendigini we burçdan beýleki adamlaryň sesleriniň çykýandygyny aýtdy Şol aýal Jafaryň agyr keselidigini we gyssagly lukmana mätäçdigini aýtdy Birnäçe ýyldan soň, Alakbarli şol tolgundyryjy sagady ýada saldy we giç bolsa-da, derrew lukman gözläp başlandygymy ýazdy, sebäbi telefondan we şol gaty sesden ýagdaýyň gaty biynjalykdygyny eşitdim. Çagyryşy alanymdan 10 minut hem geçmedi. Jafargiliň belgisine jaň etdim. Lukmanyň eýýäm ýolda bardygyny size habar bermek isledim Şol tarapdan jogap Mammadkazim Alakbarlini boldy geň galdyryjy: Jafar indi ýok. Nädip ynanýarsyňyz? Birnäçe sagat ozal derrew gürleşen we geljegi meýilleşdirýän adam indi ýok, ol ýönekeý adam däl, Jafar ýaly otdan doly we döretmegi halaýan adam. Şeýle gidişine, şeýle duýdansyz ölüme nädip ynanyp bilersiňiz? Jafar aradan çykanda 35 ýaşyndady, ýöne ykbalyň öwrümi bilen Mammadkazim Alakbarliniň ömri Jafaryňkydan has ir gutarar. 1938-nji ýylyň 12-nji oktýabrynda Mammadkazim Alakbarliniň ömri NKVD ýerzeminde tamamlanar. Şol gije öldürilen başga-da birnäçe azerbaýjanly intellektual bilen bilelikde. Jafaryň 35 ýaşynda aradan çykandygyna ynanmak islemedi Jafar täze ýylyň 31-nji dekabrynda irden görüp bilmedi. Irden Merkezi komitetde onuň bilen duşuşyga sabyrsyzlyk bilen garaşýardylar, şonuň üçin onuň "Baku romanyny" öz dilinde, öz sesinde eşidip bilerler. Bu gynançly habary eşidenleriň hiç biri-de ynanmak islemez. Ol muňa ynanmaz. Millete şeýle köp merjen söz berjek ýürek gözüňi ýumup dymdy Şeýle-de bolsa, 35-nji ýylda döwülen bu ýoluň soňky ýigrimi ýylynda Jafar şeýle eserleri döretdi, şeýle miras döretdi welin, bu mirasyň ýa-da yzyň ýakyn onýyllyklardan, belki-de asyrlardan geçer Istiglaliyet köçesindäki şol eziz binada taryhymyzyň ýatdan çykmajak wakalary bolup geçdi! Seýid Huseýn) gözelligi näziklik bilen suratlandyrdy: "Ysmaýyl" binasy dört ýylyň içinde tamamlandy. Onda ýazylan aýatyň batyrgaý golýazma terjimesi şeýle boldy: "Adam üçin galan zat diňe öz eseri! Elbetde, onuň zähmeti görner!" Aýatyň hakykatlary uzakdan şöhle saçýardy, hemmeleriň ünsüni özüne çekýärdi. Bu seneden soň "Ysmaýyl" binasy jemgyýetçilik durmuşyna başlady. Ilki bilen "Kamiýat-i Haýriýa" ofisi we ofisi ol ýere göçürildi. Ondan soň Bakuwda bar bolan bilim jemgyýetleriniň hemmesine ýer berildi, ýeri bolmadyk "Saadat" ruhy jemgyýeti mekdebini "Ysmaýylýa" göçürdi. "Nikat" we "Safa" bilim jemgyýetleri ofislerini we ofislerini şol ýerde ýerleşdirdiler Hiç kime boýun egmek islemeýän “Ysmaýylýanyň” ajaýyp zaly köp taryhy wakalara şaýatlyk edýär Biz azerbaýjanlylar Ysmaýylda köp bagtly we gynançly günleri geçirdik, ol ýerdäki ykbalymyz hakda köp habarlary diňledik we geljegimiz hakda köp karar berdik. Bakuwyň uzak ýerlerinden ünsi özüne çekip bilýän hrustal lampalaryň aşagynda köp gijeler geçirdik we hiç birimizem ýatdan çykarmadyk Seýid Huseýniň uzak wagtlap ýadyna düşen şol eziz günleriň biri, 1917-nji ýylyň 4-nji ýanwarynda "Ysmaýyl" filminde boldy. Şol gün şol döwrüň tanymal azerbaýjan ýazyjylary Abbas Sahhat, Seýid Huseýn, Abdulla Şaýg, Huseýn Jawid, Halil Ybraýym, Azer Buzownali we kalligrafiýa dünýäsinde meşhur bolan beýlekiler ýygnandylar. Şol tanymal adamlaryň gapdalynda eýýäm tanymal ýigit Jafar Jabbarli bardy. Bu ýygnanyşygyň taryhy manysy bardy - olar Azerbaýjanyň ilkinji redaktorlary we ýazyjylary jemgyýetini döretmek kararyna geldiler. Aslynda, şol topardaky Jafary "ýaş" diýip atlandyrsak-da, beýlekiler garry däldi, şonuň üçin ýaşlaryna görä jaň etmek dogry bolmaz. Tapawudyny duýmak üçin Huseýn Jawidiň şol wagt 35 ýaşyndadygyna düşünmek ýeterlikdir. Beýlekiler bolsa şol dag gerşinde ýokary we aşak. Her niçigem bolsa, olaryň arasynda 50-den ýokary adam ýokdy. Emma olaryň hemmesi Jabbarliden ulydy we Jafar, şübhesiz, olaryň arasynda iň ýaşydy. Şeýle-de bolsa, olar şeýle möhüm karara gelenlerinde Jafaryň ýanynda bolmagyny islediler. Bu, diňe Jafaryň goly däl, eýsem şahsyýeti hem 17-18 ýaşyndaka edebiýat dünýäsinde ykrar edilendigi we hormatlanýandygynyň aýdyň alamatydyr 1917-nji ýyl boldy, wagt tupanlydy, Birinji Jahan Urşy tutuş güýji bilen dowam edýärdi. Azerbaýjan uruşdan we toplardan näçe uzakda bolsa-da, ýangynyň gaýtalanmalary bu ýere başgaça gelýär we bu ýere-de ýetýär. Emma beýleki tarapdan, köp setirler bilen birikdirilen we oňa tabyn bolan Azerbaýjanyň ýakyn goňşusy Russiýa sim ýaly uzaldy, içerki tupanlar güýçlenýärdi. Azerbaýjanyň saýlama intellektuallarynyň şeýle gapma-garşylykly döwürde redaktorlar we ýazyjylar jemgyýetini döretmek isleýändigi sebäpsiz däldir. diýilmedi. Bu diňe bir edebi ädim däldi. Jemgyýetiň öň hatarynda bolmaly intellektuallary birleşdirip, halka ýüzlenip, gürläp we jemgyýetiň şeýle düwünli pursatda zerur pursatda başdan geçirýän agyrylaryndan habarly bolmagy üçin bir gurama islediler "Ysmaýyl" binasyna ýygnanyp, Redaktorlar we ersazyjylar jemgyýetiniň esaslandyryjy ýygnagyny geçirenden soň, baş edarasyndan "Açyg soz" gazetiniň redaksiýasy boljakdygyna karar berdiler. Şonuň üçinem Muhammet Amin Rasulzadeni şol Guramaçylyk komitetiniň başlygy edip saýladylar. Ilkinji çekişmelerinde çynlakaý sosial many bilen karar berdiler. Urşuň pidalaryna, Birinji Jahan Urşundan ejir çekenlere kömek etmek üçin olaryň hemmesiniň "Doganlaryň kömegi" atly magazineurnal çap etmek barada umumy pikiri bardy. Taslama şeýle boldy welin, olaryň her biri haýyr-sahawat ýygyndysy üçin uruş betbagtçylyklary bilen baglanyşykly makala ibererdi, ýöne kolleksiýa daşardan gelen ýazyjylary çekmek bilen hasam gowulaşar we ýygyndy neşir edilenden soň satylar we ýygnan pullar uruşdan ejir çeken adamlara gönükdiriler. Şonuň üçin "Doganlyk kömek" ýygyndysynyň neşir edilmegini yza süýşürmek islemediler. Olaryň niýeti, fewral aýynda doganlyk kömegi okyjylaryň elinde bolmakdy. Şeýle-de bolsa, 1917-nji ýylyň Baýdak aýynda ynkylap tolkuny, dürli bidüzgünçilikler Russiýany sarsdyrdy, jemgyýetçilik we syýasy durmuşda yzly-yzyna bolup geçen wakalar bolup geçdi, bu bolsa "Doganlyk kömegi" neşiriniň belli bir derejede yza süýşürilmegine sebäp boldy. Redaktorlar we ýazyjylar jemgyýetiniň ilkinji neşiri "Doganlyk kömek", Firidun Beý Koçerli), Muhammet Amin Rasulzadeh, Huseýn Jawid, Abdurrahim Beý Hagwerdiýew, Abbas Sahhat, Omar Faig Nemanzadeh, Taghi Şahbazi Simurgun, Mämmet Said Saud edildi we oňa Jafar Jabbarli gol çekdi. Şeýle täsirli ýazyjylaryň arasynda bolan Jafar Jabbarli, şol döwürde göçme manyda we göçme manyda beýleki täsirli gol çekenlere talypdy, ol hem talypdy, hem-de Bakuw senagat mekdebinde okaýardy. Theygyndydaky ýazgylaryň arasynda Jafar Jabbarliniň "Tupanly gyş gijesi aýagy gaty kesýär" goşgusy iň täsirli eserleriň biri boldy Şemal çölde öwüsýär Jahan zülam-i gynanç perdesi bilen örtülendir Işe we ýygnaga garaňkylyk düşdi Uzakda, obanyň eteginde kiçi jaý Hawa, weýran edilen weýran edilen mawzoleý Zhulam-i Nikbatyň içinden iňňildeýän ses gelýär Adamdan has garaguş ýaly görünýän inçekeselli ýaş aýal we sary ýaňaklary gark bolan syrkaw çaga, sesi öýden has gabyr ýaly garaňkylykdan çykanda aglaýar we "çörek-çörek" diýýär Bu goşgynyň her setirinde urşuň elhençligi, ähli agyrylary bilen ýiti ýüzi duýulýardy. Bu mowzuk bu ýetginjek üçin täze däl. Döredijiligi Azerbaýjan Jabbar okuwynda aýratyn bir basgançak bolan gymmatly alymymyz Asif Rustamli, gymmatly gözlegleri bilen Jafaryň şahsyýeti we durmuş ýoly barada näbellilikleri ýüze çykaran, hemmämizi has aýdyň görmäge mejbur etdi, beýleki tarapdan, birnäçe onýyllyklaryň dowamynda geçirilen ýatdan çykarylan we ýatdan çykarylan eseri, şol bir wagtyň özünde-de 27-nji ýanwarda kesgitlenen ýazyjynyň, ýitirilen we ýatdan çykarylan eseriniň 27-nji ýanwaryny kesgitledi. Jabbarli şol bir agyrynyň başga bir çeper beýany bolan "Dilegçi" atly goşgy ýazdy. Gyşyň sowuk güni bir kakasy çagasyny gujaklady. Şol kakasy kyn günlerde deňagramlylygyny ýitiren ýüzlerçe we müňlerçe adamyň biridir. Çagasyndan açlyk çekmezligi üçin ýalbarmaga mejbur bolýar Bu bulutly peýza .y we bu agyryny döredýän wakalar, günüň özi. Şeýle-de bolsa, Jafar Jabbarli bu goşguda umyt döredýär. Erbet günüň ömri has gysga bolar, ýaşamak üçin has köp gün geler, adamlarda zalymlygyň we zalymlygyň buzy döwüler diýip hasaplaýar Gapydan gapy aýlanyp, ýekeje adamy-da görmedim Düşünip, maňa bir çörek berersiň Ukla! Ertir adamlar bagtly oýanarlar Men baryp, eýesiniň jomartlygyndan kömek soraýaryn Thisöne bu goşgy 1300 ýyllyk nägilelik edebiýatymyzyň bir bölegi. Jafar, şeýle hem, ýaşlaryň dilewarlara öwrülen halk betbagtçylygynyň sebäbi bolan gan döküşikli weýrançylykly söweşlere garşy gozgalaňçynyň we protestçiniň sesini çykarýar: Adam näme? Bu dünýä syr mugt Dünýä näme? Ganyny içýän ajaýyp syýahatçy Bu durmuş hemişe adamlar üçin betbagtlyk dälmi? Emma adamzat bu hakda pikir etmeýär, heyah? Ygtybarlylyk, Jafar Jabbarli ýaly ajaýyplara hemişelik hil häsiýetidir. Şeýle adamlar haýsy tarapa ýüz tutsalar-da, ozal edilen zatlaryň çäginde bolup bilmeýärler, has giň gözýetimlere çalyşýarlar. Olaryň edýän tagallalary, adatça, netijesiz galmaýar. Käbir diwarlary, käbir päsgelçilikleri döwseler, käbir täze penjireleri açmagy başarsa, kimdir biriniň kabul edýändigine ýa-da ýokdugyna garamazdan, elbetde käbir täzelikleriň başlangyjy bolýar 1917-nji ýylda Jafar Jabbarli Bakuw senagat tehniki uniwersitetinde okaýan talypdy. Döwür gazana meňzeýärdi. Her gün, her pursatda jemgyýetçilik we syýasy durmuşda üýtgeşmeler we üýtgeşmeler bolup geçýärdi, rewolýusiýanyň howasy hemme ýerde duýulýardy. Şeýle-de bolsa, rewolýusiýanyň howasy diňe daşarda däl, Jafar Jabbarliniň içinde-de bardy. Jemgyýetde oýanmak - kitaplara we sapaklara baglanan, bilimini artdyran we dünýägaraýşyny giňelden ýaşlardan nädip aýlanyp biler! Bu döwürde Bakuwdaky talyplar hereketi günsaýyn güýçlenip başlady. Bakuw senagat mekdebi bu hereketiň ýolbaşçylaryndan biridi. Şol okuwçylaryň arasynda iň köp saýlanan iki adam - Mirzabala Mammadzade) we kärdeşi Jafar Jabbarli bardy. Bu iki ýaşy birleşdirýän köp duýgy bardy. Ilki bilen ikisinde-de galam bardy. Ilkinji ruçka synaglaryny jemgyýete hödürlediler we minnetdarlyk bilen kabul edildi. Şeýle-de bolsa, olary birleşdiren beýleki aç-açan we möhüm häsiýetler, düşünişmezlik we düzgünsizlikdi. Miröne Mirzabala Mammadzade bilen Jafar Jabbarlini birleşdirýän iň möhüm häsiýet, şahsyýet däl-de, yzygiderli we maksada gönükdirilen pikirlenmekdir. Kellä gelen islendik açyk pikiri ýol we ssenariýa öwürmäge synanyşdylar Bakuwdaky talyplar hereketi günsaýyn ösüp, ganatlaryny ýaýyp, töweregini giňeldýän döwürde ähli okuwçylary ýygnamak we aýratyn birleşik döretmek islegi bardy. 1917-nji ýylyň 13-nji aprelinde şeýle birleşigi döretmegi başardylar. Aktiwistler "Ittifaq-i Mutallimin" - "Talyplar bileleşigi" atly jemgyýeti ýygnaýarlar we döredýärler. Olar ýaly ýaş, ýöne eýýäm mugallym Mirhasan Wazirowy "Ittifaq-i Mutallimin" -iň başlygy edip saýlaýarlar. Çalt urgyly, döwrüň özi ýaly sabyrsyz ýaşlar indiki duşuşygyny gaty yza süýşürmeýärler. 1917-nji ýylyň 16-njy aprelinde ýene ýygnandylar. Maksatlary, Bakuwda, Azerbaýjanda başlanan bu talyplar hereketiniň has giňelip, Azerbaýjanyň we Kawkazyň ähli ýerini öz içine almagydy. Gözlediler, pikirdeşleriň we hünärmenleriň mümkin bolan diapazonyny kesgitlediler, Kawkazyň dürli şäherlerinde azerbaýjanly talyplaryň uzyn sanawyny düzdüler, hersine hat iberip, şol "Mugallymlar bileleşiginiň" agzasy bolmaga çagyrdylar. Gysga wagtyň içinde 500-den gowrak ýaş "Ittifaq-i mutallimin" hataryna goşuldy. Bu ösýän, guramaçylykly bir hereketi, oňa ýol görkezjek we öwredýän merkez bilen milli-syýasy häsiýetli hereketi aňladýardy. Jafar Jabbarli we Mirzabala Mammadzade bagyşlanan eserlerinde ýadawsyz alymymyz Asif Rustamli taryhymyzyň bu garaňky bölegini açmagy başardy we ilkinji gezek halka durmuşynyň we göreşleriniň şöhratly sahypalaryny, şeýle hem milli taryhymyzyň buýsançly bölegi baradaky maglumatlary jikme-jik hödürledi Bu ylham beriji taryhlaryň hemmesine esaslanyp, bellemek isleýän möhüm bir zadym, täze taryhymyzy ýazanymyzda köne köne çemeleşmelerden ýüz öwürmelidiris. Şeýle zatlaryň biri, düýn Azerbaýjanda ýaşlar hereketi baradaky netijelerimiz. 1917-nji ýylyň 13-nji aprelinde Azerbaýjanda "Mugallymlar bileleşiginiň" döredilmegi salgylanma nokadyna öwrülmelidir. Bir gurama bar, dabara düşnükli, çäreler düşnükli, ýolbaşçylar aç-açan we onuň hatarynda ýüzlerçe agza bar. Edil şonuň ýaly, Azerbaýjan ersazyjylar birleşiginiň taryhyny 1934-nji ýylyň iýun aýyndan däl-de, eýsem 1917-nji ýylyň 4-nji ýanwaryndan - Bakuwda redaktorlar we ýazyjylar jemgyýetiniň döredilmeginden başlasak, bu hem taryhy, hem adalatly bolar Hakyky esaslar, jedelsiz esaslar bar bolsa, näme üçin olary milletiň taryhynyň ajaýyp başlangyçlaryny has çuňlaşdyrmak üçin ulanmaýarys? 1917-nji ýylyň 5-nji maýynda, Bakuwyň Azerbaýjanyň durmuşynda ýene bir gün ajaýyp waka bolup geçýär. Againene-de "Ysmaýylýada", ýene-de "Jamiýat-i Haýriýa" ýerleşýän binada. Bu gezek "Ysmaýylýa" ýüzlerçe okuwçy ýygnandy. Onlarça ýaş mugallym. "Mugallymlar birleşiginiň", Youthaşlar bileleşiginiň ilkinji gurultaýyny geçirmek üçin ýygnandylar. Düzgünnamalaryny we düzgünlerini ýazdylar. Mirza Bala Mammadzade we Jafar Jabbarli şol düzgünnamany ýazmakda we taýýarlamakda iň işjeň gatnaşyjylardan ikisi. Gurultaýda hödürlän we ara alyp maslahatlaşan resminamalarynda esasy setir, ýaşlaryň we okuwçylaryň işjeňligi jemgyýetiň häzirki durmuşynda ýokarlanmalydyr, jemgyýetiň öňdebaryjy güýji bolmak üçin özleri üçin köp işlemeli, çuňňur bilim almaly we esasy ugry erkinlik ugrundaky göreş bolmaly Jafar Jabbarli hem şol günlerde goşgy ýazypdyr. Ykbal we wagt muny Azerbaýjanyň halky Jafar Jabbarliniň ojagyndaky söweşleri barada soň bilmezligi üçin etdi. 1920-nji, 1930-njy we 1940-njy ýyllardaky syýasy repressiýalar geldi. Adamlaryň nesillerini ýok etdiler. Adamlaryň içindäki erkinlik duýgusyny basmaga synanyşdylar. Elbetde, bu ýoluň wepaly we gaýratly syýahatçysy Jafar Jabbarliniň göreşleri we bu göreşiň beýan eden goşgulary soňky ýyllarda ýüze çykyp bilmedi. Şonuň üçinem aýratyn arhiwlerde galdy. Olaryň köpüsi ýitdi. Lostöne ýitirmeýänler bar. Iň bärkisi halkymyza ýetmeli we belli bolmaly. Geliň, Jafar Jabbarli bu garaşsyzlygyň gelmegi üçin öz döwründe nähili göreşdi, bu gün bizi begendirdi, döredilmegi, geljekde ýaşamagy we şol göreşler bilen haýsy ýaşyndadygyny göreliň Şol bir wagtyň özünde, Jafar Jabbarliniň 17, 18, 19 ýaşyndaka ýazan goşgularyny okanyňda, bu çaganyň (bu ýaşdaky ýetginjekleri çaga hasaplamaýarysmy? Esasanam uly syýasata ýakynlaşanda, bu ýaş adam üçin çagalyk döwri diýmekdir) dünýä syýasatynyň şeýle kyn meselelerine degip, Jab ýaly dünýägaraýyşy ýaly görse, Jab ýaly dünýägaraýyşly bir adam ýaly görünýär. uzak ýaşap, dünýäniň her ýüzüne urandan soň 17-18 ýaş Againene-de, zähmetsöýer alymymyz Asif Rustamliniň Jafar Jabbarliniň golýazmalarynyň arasynda onlarça ýyl bäri näbelli we neşir edilmän tapylan we açylan merjenlerden biridir. Köne gözlegçileriň, hatda Mammad Arifiň özi hem arhiwinde şu we şuňa meňzeş çap edilmedik Jabbarli goşgularynyň golýazmalaryny görendigini we okandygyny ýatdan çykarmaýaryn. Jafar Jabbarliniň garaşsyzlygy we Sowet döwründe döwrüň şertleri sebäpli döredijiligi bilen baglanyşykly faktlary we mysallary açmak mümkin bolmasa-da. Asif Rustamli gün gelende etdi, meniň pikirimçe "sag bol!" her parçany sitata edenimizde dillerimizde we ruçkalarymyzda bolmaly däldir. Biziň hemmämiz direlden, direlden we ortaça baýlygymyz bolan täze güne mynasyp ýaşaýyş berenlere bergimiz bar Şol topardan "Durmuş we göreş" goşgusynda ýaş we garry Jabbarli sag we çep tarapdaky hakykatlary paş edýär, hakykylygyny gizleýän reňkli perdeleri ýyrtyp, Günbatar we Europeewropa kän bir bil baglamaly däldigiňizi aýdýar. Medeniýetden ýokary dem alýarlar. Bize bagt getirmegi wada berýärler. Şeýle-de bolsa, bularyň hemmesiniň aňyrsynda gyzyklanma we belli bir girdeji gazanmak niýeti bar Jafar 17-18 ýaşyndaka bu hakykatlary poeziýa öwürdi. Jafaryň goşgularynyň hiç birini ýönekeý rifmalar hasaplamaly däl. Olaryň her biri ynkylap howasy bilen dolduryldy. Bu ýaşda ruçka alyp, goşgy ýazýan ýaşlaryň köpüsiniň mowzugy söýgi, söýginiň görgüleri. Jafar Jabbarliniň goşgulary söýgi goşgularydyr. Pureöne arassa gan ýaly, Jafaryň aýatlary ýurda we erkinlige bolan söýgi bilen dolduryldy. Şol goşgularyň birine "Durmuş we göreş" diýilýärdi. Ol ýazypdyr: Nirede? Nirede? Adalaty we rehimi nirede görýärsiň? Europeewropa adalatyň beshigi? Tarahhum adalat adyndan haýwan dälmi? Biraz bizar edenokmy? Dil durmuş, el elhençlikdir Dili, elindäki zynjyr bilen erkin Bu medeniýetmi? Şeýdip, ýigrenýänler Bu wagşy, bu ikiýüzlülik, ýok, ynanma, çek! Git, medeniýet - gulçulyk diýmekdir Oňa pena bermäň, gaçybatalga berenleriň hemmesi öldi! Jafar Jabbarli ilkibaşdan uly göwrümli pikirlenmek bilen häsiýetlendirilýär. Karýerasynyň başyndan bäri diňe şahsy goşgular we hekaýalar ýazmak bilen kanagatlanmandygynyň sebäbi ýok. Ilkibaşdan has uly ölçeg alyp, has uly meýdança gözledi. Pikirleriniň geriminiň hasam artmagyny isledi. Şonuň üçinem ol 12-13 ýaşynda spektakl ýazýardy. Taryhyň özi, Jafar Jabbarliniň bu döwürde ilkinji dramatiki eserlerini ýazyp, neşir edendigine geň galanlara jogap berdi. Heýdar oglu Ismaýil) şa tagtyna çykanda, Khandemir (1475 / 6-1535 / 6) "Habib us-siýar" -da "Ruh bedene girende Töwrize girende" 14 ýaşynda, ajaýyp ýeňişlerini başlanda 14 ýaşyndady. Şeýle-de bolsa, 14 ýaşynda ol eýýäm şa, döwlet işgäri we general, öz ýaşyndan birnäçe esse uly pikir edýän liderdi. Taryhda şeýle mysal bar bolsa, Jafar Jabbarli täze döwürde başga bir mysaldyr. Bu döwür, şol döwürdäki wakalaryň adamlary içinden herekete getiren, höweslendirýän we has uly zatlara çagyrýan döwürdi. Ol hem gurnaýardy! 1917-nji ýyla çenli Abbas Mirza Şerifzadeh ýüzlerçe gezek sahnada çykyş etdi. Şeýle hem, oýunlara re directedissýorlyk edip, başgalaryň re directedissýorlyk eden oýunlarynda baş rollarda oýnapdyr. Şeýle-de bolsa, munuň ýeterlik däldigini, teatr işini yzarlamak, öňegidişlige ýetmek, büdremekden ätiýaçlandyrmak üçin bir ýerde ýygnanyp, guramaçylyk etmelidigini we işleri has rahat ýerine ýetirip biljekdigini, güýçleri birleşdirýän özeniň, aýratyn bir edaranyň zerurdygyny duýdy 1917-nji ýylyň güýzünde Abbas Mirza Şerifzade "Baku musulman aktýorlar bileleşigini" döretdi. Aýry-aýry jemgyýetleriň we birleşikleriň döredilmegi moda bolansoň, edaralaryň köpüsiniň adyndan "bileleşik" sözi belli bir simwoliki many berýär. "Jemgyýet" sözi olary kanagatlandyrmady, aýdýarsyňyz, sebäbi olar birleşmegi aňladýardy. Döwrüň özi birleşmek, has berk birleşiklerde duşuşmak barada alada edýärdi "Baku musulman aktýorlar bileleşigi" döredilen badyna Jafar Jabbarli ilkinji eseri ol ýerde ilkinji bolup hödürledi. Jafar Jabbarli "Nasreddin şa" -ny 1 ýyl ozal - 1916-njy ýylda ýazypdy. Şeýle-de bolsa, "Nasreddin şa" we "Pale güller" -den öň, 1917-nji ýylda "Baku musulman aktýorlar birleşiginiň" güýji bilen sahna çykmagyny isleýär. "Edirneniň ýeňilmegi" ýazdy we bu oýun günüň wakalary bilen gönüden-göni baglanyşyklydy. Günüň dowamynda bolup geçýän zatlaryň görünýän we jenaýat tarapy bardy. "Edirneni basyp almak" ikisine-de mümkin boldugyça görkezdi. Bu eserde bir gün, ertir görmek we gelejek üçin arzuwlar bardy. Emma bu oýunda tutuş halk üçin we täze nesil üçin garaşsyzlyk sapaklary boldy we azatlyk göreşi çagyryldy. Dramaş dramaturg bu pikirleri beýan etmekde gijä galmaýar, perde açylan badyna başlaýar we soňky sahna çenli dowam edýär. Birinji jahan urşy henizem dowam edýärdi we ahyryna golaýlap gelýän bu söweş dünýäni ölçäp we hasyl alyp boljakdygyny wada berýär, aýry-aýry ýurtlar üçin garaşsyzlyk ýetip bolmajak bolsa we Azerbaýjan üçin birnäçe ýyl mundan ozal bu ugurda yhlas etseler, garaşsyzlyk gözýetimde ýylgyrýar Pikirlerinde garaşsyzlygyň ýüregine ýeten Jafar Jabbarli sahnadan Azerbaýjan halkyna ýüzlenip: "Eý, gahryman türkleriň batyr çagalary! Eý, erkin Aziýanyň gyzgyn, batyr çagalary, gündogar gününiň ýyly gursagynda terbiýelenýänler, bu ýerde garynjalaryň durmuşy ýaly aýak astyna düşmegimizi has gowy hasaplaýarysmy? Biz hiç kimden ölüme garaşmaýarys. Bir millet ýaragyna garşy durmasa, ahyrsoňy ýykylar. Türk milletiniň ýüreginde oýanan galkynyş ony dymdyrmaz, olar bizi ýenjip bilerler Bu sözleri baş gahryman Anvar Beý aýtdy we Abbas Mirza Şerifzade deňsiz-taýsyz ussatlyk bilen şol oýunda Azerbaýjanyň hormatyna aýdylýan batyr general - Anwar Paşanyň keşbini döretdi. "Edirneni ýeňmek" filminde Sidgi Ruhulla) Abulhasan Anapli), Rza Darabli, Huseýnaga Hajibababaýow, Ahmed Gamarli, Aleksandr Olenskaýa - Azerbaýjan sahnasynyň esasy aktýorlarynyň köpüsi oýnady. Spektakl uly duýgudaşlyk bilen kabul edildi we bu mähirli gatnaşyk şol döwrüň gazetlerinde ýazylypdy "Edirneni ýeňmek" sahna çykdy, bu geliş bilen ýaş Jafar tarapyndan basylyp alnan ýürekleriň we aňlaryň sany birden ep-esli artdy, ýöne täze oýnuň Jabbarliniň durmuşynda galdyrjak ýatdan çykmajak yzlary henizem öňde Bu 1917-nji ýylyň güýzünde, garaşsyzlyk getirjek 1918-nji ýylyň maý aýyna çenli ýarym ýyl galypdy we garaşsyzlygymyzyň gelmegi we halk bilen bile bolmagy üçin açyk we gizlin göreşlere gatnaşan az sanly adam bolmasa-da, meýdançada garaşsyzlygyň esasy habarçysy ýaş Jafar Jabbarli bolup, onuň sesi hemmeler tarapyndan eşidilýärdi. Bu hukugy kim ýatdan çykarar ?!