Tükenmeýän duýgy, söndürip bolmajak ýyldyz - Rafael Huseýnow ýazýar

Bu ýerde elmydama özüňize taryhyň demini duýup bilersiňiz - Ylymlar akademiýasynyň prezidiumynyň ýerleşýän "Ysmaýylýa" binasynda wagtal-wagtal gatnaşýan ýygnaklarymyzda mowzuklar başga, çakylykçylaryň düzümi üýtgeýär, ýöne her gezek şol uzyn ýygnaklarda köne suratlar gözümiziň öňünde hatara düzülýär, ýatdan çykmajak bir zat däl özüni ýerine ýetirýän temperaturany peseltmäň - suratlar janlanýar, taryhdan tanyş ýüzler janlanýar, sessiz filmlerdäki ýaly hereket edýär, aýdýanlary eşidilmedik hem bolsa, okan zatlarymyzdan näme diýendigini göz öňüne getirýäris 1918-nji ýylyň 2-nji fewralynda, ýakyn ýyllaryň 2-nji fewralynda bolşy ýaly, "Ysmaýyl" zaly dolulygyna bolup biler we 2-nji fewralda uly mejlisler zalyndaky zal hem sahna köp gezek dolduryldy we boşadyldy Teatr taryhymyzy, 20-nji asyryň ilkinji onýyllyklarynda Bakuwyň medeni durmuşyny, "Ysmaýylýanyň" ykbalyny bilýänler, şol günüň ýaş dramaturg Jafar Jabbarliniň durmuşynda iň bagtly pursatlaryň biridigini bilýärler. Şol gün haýyr-sahawat jemgyýetiniň - "Ysmaýyl" binasynda "açyk güller" görkezildi Abbas Mirza Şarifzade ýene-de sahna çykdy, baş rolda oýnady, Aleksandr we evaewa Olenskaýa onuň ýanyndady, azerbaýjan tomaşaçylarynyň arasynda eýýäm ýeterlik ýeňiji bolan aktýorlar bu spektaklda çykyş etdiler, olaryň her biri joşgun we joşgun bilen oýnady Diňe üç hepde geçýär. Musulman haýyr-sahawat jemgyýeti tarapyndan gurnalan ýene bir bina, ýene şol bir sahna. Şeýle-de bolsa, bu spektaklyň we aýyň başyndaky oýnuň arasyndaky tapawut, sahnadaky adamlaryň tomaşaçylaryň sesleri we hereketleri bilen tanaýan meşhur aktýorlar däl-de, talyplar bolmagydyr. Bakuwyň dürli mekdeplerinde okaýarlar. Geliň, köpüsiniň ýeterlik sahna tejribesi bar, sahnada gaýta-gaýta çykyş etdiler, hatda professional aktýorlar bilen bilelikde çykyş etdiler Şol ýyllaryň teatr agşamlary spektakllaryň adatça diňe belli bir spektakly görkezmekden ybarat däldigi bilen baglanyşyklydy. Wagtyň atmosferasyny we günüň sazyny göz öňünde tutup, aýry-aýry aktýorlar sahna çykyp, spektaklyň başynda ýa-da perdeleriň arasyndaky arakesmelerde goşgy ýerine ýetirdiler 1918-nji ýylyň 2-nji fewralyndaky çykyş hem kadadan çykmady. "Ysmaýylýada" şol teatr agşamy Tofig Fikret bilen başlandy: Çeýnen, ýeterlik, barlygymyz nadanlykdan doludyr Bereketli watanyň gursagy sebäpsiz kesildi Bilelikde, bu gün meseläňiziň çözgüdini tapmalydyrys Biz durmuşda doganlar, ganda doganlar, hormat bilen doganlar Biziň alyp barýan ýolumyz milletiň, hakykatyň ýoludyr Eý hakykat, ýaşa, eziz millet, ýaşa, bar! Şol agşam aýdym aýdylýan meşhur "Millat izhortisiniň" göçme aýatlary adamlaryň şol döwürde ýaşaýan we pikir edýän zatlary bilen gönüden-göni baglanyşyklydy, ýürekden gürlediler we bu goşgudan soň başga bir "Millet horstisi" okaldy - bu gezek Mirza Alakbar Sabir: Zähmet çekdiň, öňe gitdiň, adamlar! Indi azajyk dynç alyň, ýatyň, adamlar! Her ýerde, her ýerde her dürli iş etdiň Yslama gulluk etdiňiz we mezhepleri böldiňiz Hundredsüzlerçe degişme edip, müňlerçe söz aýtdyň Her gün märekäni ýere okladyň, adamlar! Indi azajyk dynç alyň, ýatyň, adamlar! Ruh şol bir ruhdy, isleg şol bir islegdi, gürlemek usuly başgaçady we täze dörän tolgunyşykly döwürde, täze asyrda adamlary içinden sarsdyrmak üçin şeýle sözler gerekdi Şol gün agşam Jafar Jabbarliniň özi sahna çykdy we aktýorlaryňam görip boljak ussatlygy bilen "Ana" goşgusyny okap, tomaşaçylaryň el çarpyşmalaryna eýe boldy Bu döwür ýaş Jafar Jabbarliniň şöhratynyň beýikligi boldy. 18-19 ýaş aralygyndaky bir ýigit üçin eserleriniň sahnada peýda bolmagy, şol döwrüň meşhur aktýorlary tarapyndan janlanmagy we bu çykyşlar barada oňyn synlaryň gazetlerde çap edilmegi Jafariniň edebiýatyň ýokary gözýetimlerine uçmak üçin ganatlarynyň bardygyny aňladýardy Gyşyň ahyry, senenamadaky dynç alyş entek gelmese-de, "Ysmaýylýa" ýene-de baýramçylyk, bu gezek adamlar täze spektakl görmek üçin tanyş ýere ylgaýarlar. Bu eser, Musulman aktýorlary bileleşigi tarapyndan sahna taýýarlandy. "Ulduz" atly täze pýesanyň awtory ýene-de Jafar Jabbarli. Bu eser Kawkazda we Gündogarda bolup geçýän ynjalyksyz we dartgynly wakalary görkezýär. Jafar Jabbarli ýaş wagtynda ajaýyp duýgurlyk bilen döwrüň urýan ýürek ritmlerini özüne çekdi halkyň näme isleýändigini bilýärdi, döwrüň haýsy eserleri we sözleri bilýärdi Bakuw, Azerbaýjan Nowruzyň öňüsyrasynda. Her kim baýramçylyk ýagdaýynda. Jafar Jabbarliniň täze "Ulduz" pýesasy bu baýramçylyk aýdymyny birneme çuňlaşdyrýar. Aýyň 19-synda Jafar Jabbarliniň eseri bu sahnada ýene oýnalar. Diýmek, ýetip gelýän Nowruz onuň üçin goşa ýa-da üç gezek dynç alyşa öwrüler. Şeýle-de bolsa, üç günden soň bolup geçen wakalar adamlaryň ýüregini gynanç we gahar bilen doldurýar we dynç alyşlaryna garaňkylyk getirýär. Şäherdäki ermeni wagşylygy baýramçylygy gara edýär. Indiki dynç alyşyň geçiriljek ýerinde Jafar Jabbarliniň gahrymanlary sahnadan ýene ýürekleri basyp alar - bu sahna kömre öwrüldi. Ertir üçin näçe arzuw, arzuw we niýet, oda ýakylan "Ysmaýyl" binasy bilen bilelikde kül boldy 1918-nji ýylyň marty täze betbagtçylyklaryň erbet soraglary bilen gün-günden öňe barýar. Diňe Baku däl, Azerbaýjanyň dört tarapy hem otda we ganda örtülendir. Milletimize garşy görlüp-eşidilmedik genosidler başlandy, bu gyrgynçylyk adamzadyň adyna laýyk gelmeýän aşa rehimsizlik bilen amala aşyrylýar Timeüregi wagt bilen sazlaşykly urýan Jafar Jabbarli, bu betbagtçylyklary birin-birin görkezýän haýran galdyryjy eserler döreder. Betbagtçylyklar Azerbaýjanyň hemme ýerinde boldy, iň aýylgançlary Şamakhi we Kubada boldy. Azerbaýjanyň dürli künjeklerinde, esasanam Şamahide ermeni sütemine sezewar bolanlar halas bolmak umydy bilen Bakuwda gaçybatalga tapdy. Şeýle-de bolsa, olar bu ýerde lapykeç boldular, Bakuwdaky ýagdaýyň ölümden gaçyp, nireden gelendigine garanyňda has erbetdigine şaýat boldular. Bu gynandyryjy sahnalary Jafar Jabbarli "Ahmed we Gumru" hekaýasyndaky ähli elhenç ýalaňaçlygynda görkezdi Ahmed bilen Gumru ikisi-de Şamakiden aşyk. Durmuşlaryny birleşdirmegi ýüregine düwdüler, ýürekleri bütin ömründe bagtly ýaşamak islegi bilen urýardy. Emma Ahmed, Kumru we maşgalalary hem aýdylmadyk kynçylyklara duçar bolýarlar. Indi Bakuwdaky "Ysmaýyl" binasynyň öňünde ikisi-de dilegçileriň kökünde tanalman ýüzbe-ýüz bolýarlar. Ol we bu "Men ýaralandym, maýyp, Şamahiniň ýesiri" diýip aglaýarlar Birdenem olaryň gözleri biri-birine gülýär. Egin-eşikleri ýyrtylsa-da, saçlary doňup, ýüzleri ýaraýar, daşardan näçe üýtgese-de, islendik ýagdaýda aşyk bolan iki ýaş biri-birini tanaýar, ol bu tarapa hereket edýär, bu oňa tarap hereket edýär. Emma biri-birini gujaklap bilmeýärler. Sebäbi gujaklamak üçin ýarag gerek. Şeýle-de bolsa, ermeni jellatlary onuň ellerini hem kesdiler Şol beýik genosid döwründe näçe adam olara beýle zyýan ýetirdi - gözlerini çykardylar, kellelerini syrdylar, aýallaryň döşüni kesdiler we bäbeklerini eneleriniň göwresinde pyçakladylar Jafar Jabbarli bu betbagtçylyklary "Ahmed we Gumru" filminde ýanýan täsir bilen ähli agyrylary bilen görkezip bildi Şol gynançly günlerde Bakuwdaky ähli töwereklerde, jaýlarda we metjitlerde ýas dabaralary guraldy. Sebäbi ölenler, döwülenler, şular ýaly sütemlere sezewar bolanlar bäş däl, on däl, ýüzlerçe, müňlerçe adamdy. Jafar Jabbarli hem şol ýas ýygnanyşyklarynda okalmagy üçin aglady. Bu, aýry-aýry adamlaryň derdini we gynanjyny görkezýän aglama we milli betbagtçylykdy: Gülzaryň watany pese gaçdy Millet weýran boldy Dur, eziz watan! Bir tarapdan jezalandyryjy Bir gapdal aglaýar we aglaýar Dur, eý, garyp halk! Bu sögünmegi bes et Bu utançdan dynyň Dur, eý, garyp halk! 20-nji asyryň başynda, Azerbaýjanyň "garaşsyz ýazyjysy" diýlip bilinjek ýazyjy gözläninde, ilki bilen Jafar Jabbarliniň keşbi ýada düşýär. Döwür başgaça çykan bolsa, Azerbaýjan Respublikasynyň ömri has uzyn bolan bolsa, Jafar Jabbarliniň garaşsyzlyk resminamamyzda ýene näçe reňkli sahypa döredip biljekdigini görüň. Şeýle-de bolsa, 23 aý ýaşandan soň, Azerbaýjan Demokratik Respublikasy dargady. Hapa eller azatlygymyzy aldy Şol döwürde Jafar Jabbarliniň garaşsyz wepaly ýazyjydygyny - ýönekeý okyjylary, tomaşaçylary we häkimiýet başynda oturanlary hemmeler bilýärdi. Millet erkinligiň süýji tagamyny dadyp gören 23 bagtly aýdan soň, zaqqutum ýaly ajy we gynançly günler geldi Düýn garaşsyzlygy esaslandyryjylar, şol ýolda işlän we garaşsyzlygy wasp edenleriň hemmesi täze syýasatyň öňünde duşman boldular. Olaryň näçesi atyldy, sürgüne iberildi we olaryň nesilleri ýenjildi. Olaryň käbiri watanyny we ýakynlaryny terk edip, daşary ýurda gaçyp, göçüp gutulyş tapdy. Wagtlaýyn bolar diýip umyt eden emigrasiýa baky aýralyga öwrüldi Jafar Jabbarli galdy. Ol öz watanyndady, durmuş dowam etdi. Justaňy ýazan zatlary, edenleri we pikirleri hemmelere mälimdi. Şonuň üçin 1920-nji ýylyň 28-nji aprelinden 1934-nji ýylyň dekabrynyň soňky günlerine çenli islendik pursatda kesmäge taýyn kellesine gylyç asylýar. Islendik pursatda ony tussag edip, atyp ýa-da Sibire sürgün edip bilerler Garyp adamyň ýüregi şeýle ýaş wagtynda bu gorkulardan ýaryldy Şeýle-de bolsa, Jafar 1920-nji ýylyň 28-nji aprelinde ýetmezden ozal köp bagtly günleri başdan geçirdi. Bedeniňiziň her bir öýjügi bilen garaşsyzlygyň şatlygyny duýýan gadyrly günler! Şeýle bagtly günleriň biri 1918-nji ýylyň 10-njy noýabrynda bolup geçdi. Şol gün rus dilinde "Obshestvennoye sobraniye" ady bilen giňden tanalýan köpçülikleýin ýygnaklar öýi dabaraly bezeldi. Bu binada birnäçe sagadyň içinde uly baýramçylyk bolar. Garaşsyzlygymyz 1918-nji ýylyň 28-nji maýynda yglan edilse-de, bu garaşsyzlyk entek doly däldi. Paýtagt erkin däldi, Baku duşmanyň elindedi, bu ýerde söweşenler halk we garaşsyzlykdy, şonuň üçin respublikanyň ýolbaşçylary häzirlikçe Ganja şäherinde işlemäge mejbur boldy 1918-nji ýylyň 15-nji sentýabrynda Kawkaz Yslam Goşuny we batyr Azerbaýjan esgerleri Bakuwy arassalady. Paýtagtymyz azat edildi we paýtagt Ganja şäherinden Bakuda göçdi. Şol gün - 1918-nji ýylyň 15-nji sentýabry, garaşsyzlyk pelsepesine çuňňur pikirlenen we düşünýänler bilen hemişe 1918-nji ýylyň 28-nji maýyna deň boldy. Sebäbi 15-nji sentýabr bolmadyk bolsa, 28-nji maý sypdyrylan bolmagy mümkin we bu ähtimallyk däl-de, gün üçin güýçli subutnamalar bilen gutulgysyzlykdy 1918-nji ýylyň 10-njy noýabrynda köpçülikleýin ýygnaklaryň binasynda geçirilen dabara şol günleriň baş serkerdesi - Nuru Paşa bagyşlandy) Halasgär Kawkaz Yslam Goşunyna ýolbaşçylyk eden Nuru Paşa, ýaş azerbaýjanlylaryň arasyndan bu goşunda söweşmek üçin batyr söweşijileri taýýarlady, Ganja bilen Kawkaz Yslam Goşuny bilen söweşmek üçin Ganjany terk etdi we ýeňiş bilen Bakuga geldi, 17-nji noýabrda Bakuwdan çykmalydy. Şeýle-de bolsa, azerbaýjan halky Kawkaz Yslam Goşunyna, batyr serkerdesi Nuru Paşa minnetdarlyk bildirdi we bu minnetdarlygy bildirmelidir. Bu dabara bu minnetdarlygy bildirmek maksady bilen döredildi. Azerbaýjanyň iň görnükli şahsyýetleri bolan Kawkaz Yslam Goşunynyň işgärleri 400-den gowrak adam jemgyýetçilik ýygnaklarynyň binasynda bardy Fatali Han Hoyski) - Premýer-ministr ilki Nuru Paşany garşy aldy we ähli tarapdan ýaşyndan uly bolan 28 ýaşly generalyň halas ediş işine ýokary baha berdi Mejlisiň tolgunmasy artdy, kawkaz yslam goşunynyň edermenligi we Nuru Paşanyň ussatlygy baradaky çykyşlar eşidildi, goşgular okaldy we birden türk paşa girdi. Bu diňe geýimi bilen general hökmünde tanalýan esger däl, suratlaryny görenler tarapyndan tanalýan Anwar Paşa-da däldi. Ol giren badyna gaty ses bilen gygyrdy: "Eý, gahryman türk çagalary!" Bir salymdan Nuru Paşa we beýleki adamlar bulaşdylar: bu, ýöne şeýlemi? Aslynda bu hakykatdanam Anwar Paşa, ýöne hakyky Anwar Paşa däl-de, Jafar Jabbarliniň "Edirneni basyp almak" pýesasyndaky Anwar Paşa. Muktadir aktýory Abbas Mirza Şerifzadeh şol oýundan Anwar Paşanyň monologyny okaýardy, Paşanyň köýnegi ýerdedi, ýöne Abbas Mirza makiýa up etdi, daşardan Anwar Paşa meňzeýärdi, döreden gahrymany hakda soraglar aldy, çykyşynyň häsiýetli aýratynlyklaryny kabul etdi we setirlerini edil gaýtalady. Hatda Nuru Paşa-da öz doganynyň öňünde durandyr öýdüpdir Bu pursatda köpçülikleýin ýygnak binasyndaky hemmeler şatlykdan doldy. Emma Nuru Paşa iň bagtlydy. Ol hemişe meýdanda bolan esger, söweşiji bolupdyr. Esger ýa-da söweşiji, näçe ussat bolsa-da, adatça az süýji sözleri eşidýär. Todayöne bu gün tüýs ýürekden minnetdarlyk, mähirli sözler suw ýaly döküldi. Elbetde, bu süýji sözleri eşidip, şeýle duýgur garaýşy göreniňden bagtly bolmak mümkin däldi Indiki çykyşy üçin bir ýigit öňe çykýar. Munuň Jafar Jabbardygy mälim edildi. Jafar Kawkaz Yslam Goşunynyň edermenligine we Nuru Paşanyň ussatlygyna haýran galandan soň, biziň hem işleýändigimize düşündi bergide galmaýarys Azerbaýjanyň sahnasynda ýazan we ençeme gezek oýnan "Edirneni ýeňmek" barada gürleýär we bu pýesanyň gahrymany, bir salym öň gören baş gahrymanyňyz Anwar Paşa, ýöne bu oýunda adyňyz gönüden-göni agzalmasa-da, aslynda bu oýunda, Ramiziň "Edirne ýeňilmegi" filmindäki Ramiziň keşbi Nuru Paşa esgerdi, soňky birnäçe aýyň içinde söweş meýdanynda ýa-da söweşlere taýýarlyk görýän esgerler bilen bile bolupdy. "Edirneni basyp almak" pýesasyndan habarsyzdygy aýdyňdy. Şeýle-de bolsa, bu ýygnakda özüniň, söweşijileriniň we dogany Anwar Paşanyň edýän tagallalaryna ýokary baha berildi. Nuru Paşa Bişkin, gaty garry däl, durmuşyň ähli taraplary bilen tanyş adamdy, söz ýok, şeýle hem minnetdarlyk bilen kabul edilen adamyň hereketleri, milletiň ykbaly bilen baglanyşykly wakalar sungat eserine öwrülen bolsa, sahnada peýda bolsa, asla ýatdan çykarylmajakdygyna we geljekde ýatda galjakdygyna gowy düşünýärdi Jafar Jabbarli çykyşyny gutarandan soň, beren maglumatlarynyň täsirine düşen Nuru Paşa ony gujaklady we şol pursatda özüne täsir etmedik Jafar, resmi düzgünleri ýatdan çykaran ýaly, Nuru Paşany öz öýüne çagyrdy. Belki-de, beýle tolgunmadyk bolsa, her sözüniň we hereketiniň ýerini bilýän Jafar has salkyn kellesi bilen hereket ederdi we beýle şahsy çakylygy aýtmazdy. Beýleki ähli taraplardan başga-da, Jafar Jabbarliniň öýi aslynda köp otagly koma bolupdy we şol garyp kwartirada beýle ýokary derejeli myhmany kabul etmek ýerlikli däldi Aýry-aýry ýatlamalar hem tassyklaýar (bir wagtlar Sona bilen Teatr muzeýinde işlän we başgalaryna aýdylmaýan Sowet eşikleri baradaky "ýapyk" ýatlamalaryny diňlän Turan Jawid), Jafar partiýanyň özüni tutandygyny boýun aldy, bu çakylygy hemmeleriň öňünde aýtmak gaty ýerliksizdi we özi hem, çagyrylan myhmany hem oňaýsyz ýagdaýda goýdy. Ol sözüň birden agzymdan çykandygyny, soň bolsa ökünip, ýüregimde kemsidip başlandygyny aýtdy, bu söz näme? Men adamy kyn ýagdaýa saldym, sebäbi teklibi halkyň öňünde etdim - näme diýse-de, özümi ondanam beter kynçylyklara saldym - Nuru Paşa iň ajaýyp köşkleri gören adam. Men doýaryn Şeýle-de bolsa, söz agzyndan çykdy, muny her kim eşitdi we atalaryň "ýalňyş bir nagyş" diýýän zady Nuru Paşanyň Azerbaýjanda galmagyna bary-ýogy bir hepde galdy. Bu dabaraly hoşlaşyk we minnetdarlyk dabarasy 10-njy noýabrda geçirildi we paşa aýyň 17-sinde öz egindeşleri bilen Bakuwdan gitmeli boldy. Şeýle-de bolsa, Jafar wada beripdi we bir ofiseriň sözüniň kasam derejesinde bolýan wagtydy Bakuwyň Nagorno etrabyna, häzirki wagtda hemmelere mälim bolan Jafar Jabbarliniň öýüne gelýär (Dogry, täze nesliň ýaşaýjylary şol jaýyň ýerleşýän ýerini bilmezler. Bir wagtlar üýşmeleňli bina ýykylmasa-da, uzak wagtlap gulplandy we Jafar Jabbarliniň öý-muzeýindäki ähli zatlar şol ýerden aýryldy). Içeri girende, kwartirada mebelleriň ýoklugyny we içindäki zatlaryň çyglylygyny görýär, ýöne eýesiniň gaharyny getirmegini islemeýär, özüni iň kaşaň kwartiradaky ýaly alyp barýar Soňra Jafar Jawid jenap Jafar Jawide özüniň we myhmansöýerligi bilen garyp kwartirany hormatlaýan Nuru Paşanyň, Nuru Paşanyň Ganjadan Bakuda halas ediş ýolundaky başdan geçirmeler hakda gürleşendiklerini, Mişkinaz hanumy, Turan hanumyň bolsa Mişkinaz hanumy hakda gürrüň berendigini aýtdy Nuru Paşa çaýyny içýär we gidýär, ertesi gün iberen adamlary ýene bu jaýyň gapysyny kakýarlar. Paşanyň bir üýşmeleň sowgat iberendigini görýärler. Jafar Jabbarliniň öý muzeýine baryp görenleriň hemmesi ýadyna düşýär. Nikel ölçegli düşek, aýaklary geýinýän we diwarda sagat asylan bir ýer bardy. Bu görnüşi tamamlaýan beýleki öý goşlary. Bularyň hemmesi Nuru Paşadan Jafar Jabbarlä sowgat boldy. Getirilen zatlaryň hemmesini tertiplediler, otaglaryň keýpi derrew üýtgedi. Muzeý ýapylandan soň seýrek duş gelýän bu ýadygärliklere näme bolandygyny ýa-da saklansa, ondan soň näme boljakdygyny bilemok. Thoseöne bu suratlaryň hemmesiniň köne habarlarda galmagy gowy zat 1920-nji ýylyň 28-nji aprelinde wagt geldi, köp adamlar, köp gymmatlyklar, köp şöhratly sahypalar wagtyň harabalygy astynda ýok edildi, düýn buýsanç bilen aýdylýan köp söhbetdeşlik, köp owadan ýatlamalar gadagan edildi we ümsümlikde jaýlandy Şol düşek, köýnek, 20-nji ýyllaryň dowamynda diwar sagady, Jafarin ýaşamagyny dowam etdiren 30-njy ýyllaryň birinji ýarymynda şol kwartirada bardy, bir gezek kimiň sowgatlary bilen öwünen bolsa, kimiň sowgat edendigini, üstesine-de, özüniň bu kwartira gelendigini ýatlamak ýalňyşlykdy. Emma muny gizlemäň, bu hakda gürleşmäň, bolup geçmedik ýaly özüňizi goýuň. Ol bilmeli zatlarynyň hemmesini eýýäm bilýärdi. Günde ýüz gezek bu täze gurluşa wepaly, sen onuň esgeri diýýärsiň. Sowet hökümeti bu kasamlara garanyňda gizlin faýllaryna has köp ynanýardy Jafar Jabbarli düýn üç reňkli baýdagymyzyň galdyrylmagyna bagyşlanan goşgusyna buýsanýan bolsa we ilkinji bolup, şu gün bu goşgy Jafar Jabbarli üçin gorky we ölüm jezasydy. Düýn "Edirneni basyp almak" oňa şöhrat getiren eser bolsa, bu gün onuň barlygyny ýapmak gerekdi. Respublikanyň Mejlisi - Mejlis-i Mabusan gullugynda bolmak bilen, garaşsyzlyk döwründe ýazan zatlary düýn durmuşyň söýgüli bir bölegi bolupdy, emma şu gün bu goşulmalaryň her biri aýyplama boldy Şonuň üçin Jafar Jabbarliniň bolşewikleri gelen gününden başlap janyny berýänçä hemişe kynçylyk çekýärdi. Jafar Jabbarliniň ömrüniň soňky 14 ýyly şeýle geçdi. Sowet döwrüniň şübheli döwründe, hiç kim bilen gürleşmek töwekgelçilikli bolanda we iň ýakynlaryna-da syrlary açmak maslahat berilmeýän mahaly, Jafar sözler ýüregine degende kämahal çydap bilmeýärdi we dostlaryna içerden yzygiderli dişlenýän agyrylara ynanýandyklaryny aýtdy. Başga sözler bilen aýdylanda, Jafar Jabbarliniň tussag edilmegi, atylmagy, sürgün edilmegi we ähli döredijiliginiň ýok edilmegi baradaky pikirler meniň pikirimçe, döwri göz öňünde tutup "logiki taýdan bolup biler", ýöne Jafaryň Afrasiýab we Şamsini Badalbeýli bilen paýlaşan we Mämmet Ali bilen paýlaşan sözleri). Belki, başgalaryna aýdypdyr, ýöne bu ýatdan çykmajak zatlar hakda hut özüm eşitdim Emma durmuş dowam etdi. Jafar ýaşady, işledi, belki-de tersine, gije-gündiz ýadawsyz işledi, sebäbi iş onuň üçin durmuşy aňladýardy 1920-1930-njy ýyllarda teatr meýdançasynda onlarça we ýüzlerçe adam işledi. Olaryň hemmesi sahna we sungata bagyşlanýar. Olaryň arasynda köp ýagty we agyr ýük göterýänler bar. Thatöne şol döwür hakda oýlananymyzda, ony hyýal masştabyna salanyňyzda, gurban edenleriň hemmesi bir tarapa, durmuşy bilen hemmesine deňdir, ýöne bilelikde edip bilmejek köp täzelikleri eden Jafar hem masştabyň beýleki tarapynda Bu diňe çep we sag döwürleri öwrenenimden soň gelen netijäm däl. Bu wakany başdan geçiren we durmuşynyň mazmunyna öwrülen ussat Gulam Mammadli ýaly bir şaýadym we kazy bardy Theöne teatr öz ýerinde bolup, kino medeni durmuşymyzda janlanyp başlady. Againene-de birinji hatarda duran Jafar Jabbarli 1920-nji ýyllaryň başynda täze döwre laýyk gelýän we Gündogar we Günbatar çemeleşmeleri we mekdepleri birleşdirýän Azerbaýjan ylmy dünýä indi. Geljekki akademiýamyzyň esasyny düzýän Azerbaýjan gözleg we bilim jemgyýeti döredildi. Researcherserli gözlegçiler, şeýle hem daşary ýurtlardan çagyrylan alymlar, biri-birinden güýçli, janly klassikler birleşip, täze Azerbaýjan ylmynyň emlägini gurdular Jafar Jabbarliniň golýazmalaryna göz aýlaýaryn we bu ugurda-da yzynyň bardygyny görýärin. Sopuçylygyň taryhy baradaky gözleg golýazmalarynyň arasynda galýar. Professional gündogarşynas hökmünde ol özenine gelýär, özenine eýerýär we sopuçylygyň gymmatly öwrenilmegine sebäp bolýar. Ol bu mowzuga näçe bagly bolsa-da, türmede oturan aýlarynda-da Merkezi komitetiň türmesinden Sona iberen hatlarynda Muhammet Fuad Köprülüniň bu ugurdaky iň çuňňur gözleg işleriniň biri bolan "Türk edebiýatynda ilkinji sopylar" kitabyny soraýar 20-nji asyryň ilkinji onýyllyklarynda, Azerbaýjanyň ösmegini we täzelenmegini görkezýän haýsydyr bir sebite üns berseňiz, Jafar Jabbarliniň umumy bähbidine goşant goşan ajaýyp yzlaryny taparsyňyz Bu yzlary näçe köp seljersek, olaryň ýüregine näçe köp girsek, şonça-da Jafar Jabbarliniň teatra beýle bir ýakyn däldigine, özüni dramaturgiýa bagyşlamadyk we poeziýada has köp ýazan bolsa we edebiýatşynaslyga sarp eden güýjüni ylma gönükdiren bolsa, onda bu ugurlarda ilkinji, deňeşdirip bolmajak, deňeşdirip bolmajak bir zat bolardy. Eden zady - edenini, haýsy derejede gowy ýerine ýetirendigi äşgärdir - bu hem äşgärdir. Anotherene 10 ýyl, 20 ýyl, 30 ýyl, 40 ýyl ýaşamak (eger iş diňe saglyga bagly bolsa we saglyk ýeterlik bolsa, ömründen 40 ýyl uzak ýaşasa, bu entegem ony 75 ýaşynda eder. Näme? 85 we 90-njy ýyllarda ýazan we döreden adam uzakda däl, öz-özünden. (Azerbaýjanda gördük we görmäge dowam edýäris) öndürijilikli bolsa, diňe öz keşbinde näçe goşmaça baýlygyň dörediljekdigini görüň. Jafarsa munuň manysyny aňlatmaýardy. Çaga doguran zatlaryndan peýdalanyp, onlarça we ýüzlerçe adam ulaldy we bilim aldy, olaryň hersi aýratyn bir şaha öwrüldi Saglygy oňa rugsat bermedi, durmuşy ir bozuldy. Moreene birnäçe ýyl ýaşap we döredip bilmedi. Uzak ýa-da gysga ömür sürmegiň köp syrlarynyň arasynda nesil we gan faktory hem bar. Jafaryň üç doganynyň entek çagalygynda ölendigi, beýlekileriň bolsa uzak ýaşamaýandygy maşgaladaky genleriň uzak ömri taýdan kän bir laýyk däldigini görkezýär. Emma, ​​ýüzbe-ýüz bolalyň, gen hem sagdyn, bu Hudaýyň işidir we Jafara Azraýiliň 100 ýyl ýakynlaşmajak möhletini kesgitledi. Sowet hökümeti Jafaryň ýaşamagy üçin bu guduz ideologiýany we ýyrtyjy guramany gaýgyrmazmy ?! Hiç wagt pikir etme! şu wagta çenli urmadylar, aýlanmadylar, tutmadylar we goýberdiler. Şeýle-de bolsa, syýasy repressiýa iň ýokary derejä ýeten şol ýyllarda, geçmişi we dünýägaraýşy Sowet Soýuzynyň çäklerinden daşlaşanlardan birini-de ýatdan çykarmadylar we olaryň hemmesini weýran ediji, kemsidiji, janyna degýän degirmenlerde ýerleşdirdiler Jabbarliniň gitmegi, näçe dil ýetirse-de, öz wagtynda ölüm Eserleri, golýazmalar, kitaphanalar, suratlar, hatlar we 37-nji ýylda tussag edilenleriň arasynda bolan bolsa, başyndan geçenlerden has köp kynçylyk çekerdi Stalin döwründen soň aklananlaryň sanawynda Jafaryň adyna duş gelmegimiz we sahnada çap edilen we ýerine ýetirilen pýesalary täze döwürde hökümeti kanagatlandyrar we ýene-de goýberiler. Emma bu amalda ýitirilenler bir ýoldan ýitip gitdiler Jafar Jabbarliniň hakyky beýikligini hiç wagt görüp bilmeris Wagtynda gitdi (jany meni bagyşlasyn), 37-den öňe gitdi, ömrüniň hasabyna ýazan zatlary üçin sowut geýip gitdi. 1937-38-nji ýyllarda diri galan bolsa, "halkyň duşmany" diýlenleriň biri bolan bolsa, näme ýazan bolsa ýa-da sahnada bolsa, ilki ýazylardy - seretmezdiler, bu hakda eşiderdiler we bir zatlar tapardylar, başgaça ýazardylar. Nesiller Jafary tanamaýan we ýazanlaryny bilmän ulalardylar Taňrynyň we Alyhezretiň wagt karary şeýle bir bolup geçdi we kämahal bize näçe adalatsyz görünse-de, iň amatly ssenariýalar, iň amatly ýagdaýlar Rebbiň Özi tarapyndan ýazylan ýaly. Diňe aşak düşýär we her gezek näme üçin düşündirýändigini düşündirýäris we netijeleri penjireden görüp bilýän zatlarymyza esaslanýar. Elmydama penjiräni birneme giňeldip, synamaga synanyşalyň 1980-nji ýyllaryň ahyrynda, bu resminamalar henizem halk üçin ýapyk bolanda, Mejlis-i Mabusanyň ilkinji hakyky başlygy Hasan Beý Agaýew hakda bir kitabyň üstünde işleýärdim we Halk respublikasy döwründe ilkinji mejlisimiziň mejlisleriniň ýazgylaryny gözden geçirýärdim Meni haýran galdyran gözellik, çykyş eden deputatlaryň hersiniň sözleriniň gurluşy boýunça proporsional, takyk we gönümel, logiki taýdan düşnükli we diliň düzgünleri bilen ölçelmegi boldy. Şeýle-de bolsa, bu ýazgylarda owadan "gürleýän" parlament agzalarynyň käbiriniň rus dilini öwrenendigini we gündelik durmuşda, belki-de, öý derejesinde köne azerbaýjan dilinde gürleşjekdiklerini bilýärdim, ýöne beýle höküm çykarmak üçin ene dilinde bilim we orfografiýa bolmalydy Şübhelerim dogrydy. Köp wagt geçenden soň, Seýid Huseýniň çykyşlary diňläninden soň parlament hasabatyny ýazan stenograflardan biridigini, Jafar Jabbarliniň beýlekidigini bildim Bularyň ikisi-de jadygöýiň jadyly taýagy ýaly ussatlyk bilen ruçka bilen azerbaýjan çeper sözüni dolandyryp biler Bu işi şeýle bir özleşdirdiler welin, Azerbaýjan geňeş bolansoňam, Seýid Huseýn ýa-da Jafar Jabbarli "size zerur däl, olar üçin işlediňiz" diýilmedi. Salgy şol bir salgy, bina şol bir bina. Tapawut, Istiglaliyet köçesiniň adynyň Mejlis-i Mabusan bolmazdan ozal kommunist adyna üýtgedilmegi, häzirki Şura Azerbaýjanyň Merkezi Executiveerine ýetiriji komiteti şol ýerde ýerleşýärdi. Täze hökümet, Seýid Huseýni we Jafar Jabbarlini duşman hasaplamady, olara şol bir işi tabşyrdy, olar ýene-de gysga ýazgylar ýazdylar we işleri öňki ýalydy. arassa we dogruçyl ýerine ýetirdiler. Oňa öňki hökümete ideologiki hyzmat hökmünde däl-de, eýsem hünärmenleriň borjunyň ýerine ýetirilmegi hökmünde garadylar (1920-nji ýyllarda, hatda 1930-njy ýyllaryň başyna çenli şeýle aram ýagdaýda durmak ýagdaýlary bardy. Şeýle-de bolsa, 1936-njy ýylda NKVD diwarlarynyň daşynda, göze görünmeýän, intrigalar gaýnadyldy, köpçülikleýin tussag edilmeler üçin möhüm materiallar bardy. ýeňil ýürekliligi "halkyň duşmany" diýip bellediler; Lightagtylyk hemme ýerde ýagty. Jafar Jabbarli şeýle bir ajaýypdy welin, bir zat etmek mümkin bolmadyk ýagdaýynda-da, meşhurlygy bilen kimdigini görkezmek üçin - hatda stenografiýa ýaly ýönekeý bir işde-de düýp manysyny üýtgetmän, "Men geldim!" soragyny berip bildi we wagt hatda taryhy etmegi başarandygyny subut edýär Men gülleri bezän ölmez ýaprak Heartsüreklerde aýlanyp ýören sessiz duýgy Men elmydama şöhle saçjak söndürilmedik ýyldyz Smileylgyrmakdan ýylgyrmak üçin uçýan oýnaýan gijesi Bu aýdymy Jafar Jabbarliniň gahrymany aýdýar, aslynda gürleýän, ýüregini açýan we hakykaty aýdýan adam! Elbetde, iň hemişelik ýapraklaryň biri! Elbetde, ýürekden-ýürek ýöremegi dowam etdirýän ýatdan çykmajak duýgydyr! Elbetde, parlaýan ýyldyz! Elbetde, iň wagtlaýyn watan we millet elmydama halkyň ýüreginde aýdym aýdýan bülbül ýalydyr!