"Emeli intellektiň çalt ösmegi esasy ylymlar boýunça gözlegleri güýçlendirýär" - Misir Mardanow

Tanymal alym, Azerbaýjanyň ozalky bilim ministri, Hormatly alym, şöhrat ordeni, Baku döwlet uniwersitetiniň matematika we matematika öwretmegiň usulyýet bölüminiň müdiri, ANAS-yň habarçy agzasy, professor Misir Mardanow söhbetdeşlik berdi. Azerbaýjanyň ylym we bilim taryhyna möhüm goşant goşan we köp ýyllaryň dowamynda ýurduň bilim syýasatynyň emele gelmegine goşant goşan görnükli alym, häzirki zaman ylym kynçylyklary, ýokary bilim pudagyndaky özgertmeler, sanly üýtgeşmeler, emeli intellekt döwründe matematikanyň orny we ş.m. soraglarymyza jikme-jik jogap berdi Hormatly jenap Misir, häzirki wagtda Baku döwlet uniwersitetiniň mehanika we matematika fakultetinde işleýärsiňiz. Soňky döwürde häzirki zaman kynçylyklarynyň we sanlaşdyrmagyň fonunda fakultetde haýsy özgertmeler amala aşyryldy? Häzirki döwürde ýokary okuw jaýlarynyň öňünde durýan esasy meseleleriň biri, okatmagyň, gözlegleriň we innowasiýa çäreleriniň sanly tehnologiýalar bilen netijeli birleşmegini üpjün etmekdir. Sanly özgerişlik diňe bir täze tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagyny däl, eýsem bilim prosesiniň mazmunyny, dolandyryş mehanizmlerini we ylmy işjeňligi guramagy hem öz içine alýar. Maglumat we aragatnaşyk tehnologiýalarynyň çalt ösmegi uniwersitetleriň iş modelinde möhüm üýtgeşmelere sebäp boldy, okatmagyň hilini ýokarlandyrmak, ylmy gözlegleriň netijeliligini ýokarlandyrmak we halkara hyzmatdaşlygy üçin mümkinçilikleri giňeltmek üçin amatly şertleri döretdi Şunuň bilen baglylykda, uniwersitetiň mehanika we matematika fakultetinde sanly bilim gurşawynyň emele gelmegi we emeli intellektiň we häzirki zaman tehnologiýalarynyň bilim prosesine goşulyşmagy ileri tutulýan ugurlaryň biri hökmünde kesgitlenildi. Fakultet elektron bilim çeşmelerini, sanly okuw platformalaryny, wirtual barlaghanalary we häzirki zaman programma üpjünçiligini ulanmak mümkinçiliklerini ep-esli giňeltdi. Elektron okuw materiallaryny ösdürmek, uzak aralyk we gibrid bilim modellerini ulanmak, şeýle hem sanly baha beriş mehanizmleriniň ulanylmagy okuw prosesiniň çeýeligini we elýeterliligini ýokarlandyrmaga hyzmat edýär Şol bir wagtyň özünde, häzirki zaman ylmynyň ileri tutulýan ugurlaryny göz öňünde tutup, fakultetiň okuw meýilnamalary täzelenýär we baýlaşdyrylýar. Emeli intellekt, maşyn öwrenmek, maglumatlary derňemek (Maglumat analitikasy), uly maglumatlar (Uly maglumatlar), matematiki modellemek, hasaplama matematika we amaly statistika ýaly ugurlarda bilimleriň we başarnyklaryň döremegine aýratyn üns berilýär. Bu ugurlaryň okuw meýilnamalaryna täze dersleriň girizilmegi okuwçylary häzirki zaman zähmet bazarynyň talaplaryna laýyklykda taýýarlamaga hyzmat edýär Mundan başga-da, talyplary ylmy çärelere çekmek, gözleg taslamalaryna işjeň gatnaşmagyny üpjün etmek we halkara ylmy hyzmatdaşlygyň mümkinçiliklerini giňeltmek fakultetiň strategiki ösüş ileri tutulýan ugurlaryndan biridir. Maksat diňe bir ýokary teoretiki bilimleri bolan hünärmenleri taýýarlamak bilen çäklenmän, häzirki zaman tehnologiýalary bilen tanyş we dünýä ylmy gurşawynda üstünlikli işläp bilýän işgärleri innowasiýa pikirleniş usuly bilen taýýarlamakdyr Netijede, ýokary tehnologiýalaryň hilini ýokarlandyrmak, ylmy potensialy güýçlendirmek we innowasiýa ösüşini üpjün etmek nukdaýnazaryndan sanly tehnologiýalary okatmak we ylmy işjeňlige goşmak möhümdir. Mehanika we matematika fakultetinde geçirilen täzelikler hut şu maksatlara hyzmat edýär we häzirki döwrüň kynçylyklaryna laýyklykda fakultetiň ösüş strategiýasynyň esasy ugurlaryndan biridir. Geçirilen çäreleriň ýakyn wagtda öz miwesini berjekdigine we fakultetiň mugallymçylyk we ylmy işlerinde has ýokary netijeleri gazanmak we halkara ylmy gurşawyna integrasiýany has-da güýçlendirmek üçin şert döredjekdigine ynanýarys Durmuş ýoluňyza ser salsaňyz - alym, mugallym we jemgyýetçilik işgäri hökmünde işiňizdäki iň möhüm wezipe we hyzmat näme? Ömrümiň dowamynda we hünär işjeňligimde öňümde goýan esasy maksatlarymyň biri, ýurdumyzyň geljekki ösüşinde möhüm rol oýnajak, ýokary intellektual potensiala eýe, milli we ahlak gymmatlyklaryna wepaly we halkara bäsdeşlik gurşawynda üstünlikli işläp bilýän bilimli ýaş nesliň döremegine goşant goşmakdy. Her jemgyýetiň durnukly ösüşi, ilkinji nobatda, adam kapitalynyň hiline, ýaşlaryň alýan bilim derejesine we raýatlyk ýagdaýyna bagly diýip hasaplaýaryn. baglydyr Iş döwrümde bilim ulgamynyň ösmegine, ylmy potensialyň güýçlenmegine we milli işgärleriň taýýarlygyny ýokarlandyrmaga aýratyn üns berdim. Häzirki döwürde bilim we ylym biri-birini doldurýan we jemgyýetiň durmuş-ykdysady ösüşini üpjün edýän esasy faktorlardyr. Milli işgärler potensialynyň ösüşi her bir döwlet üçin strategiki ähmiýete eýe. Şoňa görä-de, işimde okuw prosesi bilen birlikde gözleg endikleriniň döremegine, analitiki pikirlenmäni ösdürmäge, innowasiýa çemeleşmelerini ösdürmäge we ylmy döredijilige bolan gyzyklanmany artdyrmaga aýratyn üns berdim. Döwrebap mugallymyň esasy wezipesi diňe bir bilim bermek däl, eýsem okuwçylary garaşsyz pikirlenmäge, gözleglere we täze bilimleri döretmäge gönükdirmek diýip hasaplaýaryn Elbetde, bilim pudagynda gazanylan netijeleriň iň möhüm görkezijilerinden biri uçurymlaryň durmuşyň soňky döwürlerinde gazanjak üstünlikleri. Şu nukdaýnazardan seredeniňde, her mugallymyň iň uly üstünligi we iň gymmatly sylagy, jemgyýetde tälim berýän okuwçylarynyň üstünligi we gazanan ylmy we hünär netijeleri diýip pikir edýärin. Mugallymyň beren bilimleri we gymmatlyklary okuwçylaryň durmuş ýolunda şöhlelenende, dürli ugurlardaky üstünlikleri mugallymyň işiniň iň ajaýyp miwesine öwrülýär. Okuwçylaryňyzyň üstünliklerine buýsanmak, mugallymçylyk hünäriniň iň uly ahlak gazanjydyr Şu nukdaýnazardan seredeniňde, mugallym-okuwçy gatnaşyklary diňe bir zalyň çäginde çäklenmän, üznüksiz ylmy we ruhy mekdebi emele getirýär. Wagtyň geçmegi bilen bu mekdebiň okuwçylarynyň dürli ugurlardaky üstünlikleri bu däp-dessuryň ýaşaýandygyny we ösýändigini görkezýär Häzirki wagtda işimiň esasy maksady bilim we ylym pudagynda alan bilimlerimi we tejribelerimi ýaş nesliň ösüşine gönükdirmek, häzirki döwrüň talaplaryna laýyklykda emele gelmegini goldamak we ýurdumyzyň intellektual potensialynyň güýçlenmegine goşant goşmak. Bilimli, watançylykly, döredijilikli we jogapkärli ýaşlary terbiýelemek, Azerbaýjanyň geljekdäki ösüşini, ylmy ösüşini we halkara abraýyny has-da berkitmegiň esasy kepilliklerinden biri boljakdygyna ynanýaryn Döwlet baştutanymyz Ylham Alyýew jenap Misir, emeli intellektiň ösmegi, ylym we bilim babatynda möhüm çagyryşlar berdi. Siziň pikiriňizçe, bu strategiki çemeleşme üçin ýurdumyzda esasy ylymlar pudagynda haýsy hil üýtgeşmeler zerur? Soňky ýyllarda emeli intellekt tehnologiýalarynyň çalt ösmegi we durmuşyň dürli ugurlaryna aralaşmagy esasy ylymlaryň strategiki ähmiýetini hasam artdyrdy. Häzirki zaman emeli intellekt ulgamlarynyň esasyny düzýän algoritmler, maşyn öwreniş modelleri, nerw ulgamlary we maglumatlary gaýtadan işlemek usullary matematika, fizika we informatika ýaly esasy ylymlaryň gazananlaryna gönüden-göni esaslanýar. Şol sebäpli emeli intellektiň ösüşi diňe bir tehnologiki innowasiýalary ulanmak bilen çäklenmän, eýsem esasy ylmy bilimleriň çuňlaşmagy we täze teoretiki çemeleşmeleriň emele gelmegi bilen hem baglanyşyklydyr Mundan başga-da, Prezident Ylham Alyýewiň 2025-nji ýylyň 19-njy martynda çykaran karary bilen tassyklanan "Azerbaýjan Respublikasynyň ýyllar üçin emeli intellekt strategiýasy" -da adam kapitalyny ösdürmek we ýokary hünärli işgärleri taýýarlamak ileri tutulýan ugurlaryň biri hökmünde kesgitlenildi. Bu strategiýa, emeli intellekt boýunça hünärmenleri taýýarlamak, ýokary okuw jaýlarynda häzirki zaman talaplaryna laýyk gelýän täze bilim maksatnamalaryny işläp düzmek we bu ugurdaky ylmy gözleg işlerini güýçlendirmek maksady bilen okuw we ylmy maksatnamalary giňeltmegi göz öňünde tutýar Matematikanyň emeli intellektiň teoretiki esasyny emele getirýän ylymyň esasy ugrydygyny aýdyp bileris. Çyzykly algebra, matematiki derňew, ähtimallyk teoriýasy, statistiki usullar, optimal gözegçilik we diferensial deňlemeler ýaly ugurlar häzirki zaman emeli intellekt ulgamlarynyň gurluşygynda möhüm rol oýnaýar. Fizika, çylşyrymly ulgamlary modellemek, hasaplamalary optimizirlemek we tebigy prosesleri öwrenmek nukdaýnazaryndan emeli intellektiň ösmegine möhüm goşant goşýar. Informatika, algoritmleri döretmek, programma üpjünçiligini döretmek, maglumatlary dolandyrmak we hasaplaýyş ulgamlaryny ösdürmek arkaly bu tehnologiýalaryň amaly durmuşa geçirilmegini üpjün edýär. Şeýlelik bilen, emeli intellekt dürli ylmy ugurlaryň birleşmegi netijesinde emele gelen köp ugurlydyr ugur hökmünde hereket edýär Ylmy potensialy güýçlendirmekde ýaş alymlaryň roly aýratyn uly. Scientificaş gözlegçileri ylmy işjeňlige çekmek, halkara tejribe maksatnamalaryna gatnaşmagyny höweslendirmek, grant taslamalaryna girişi giňeltmek we ylmy karýera üçin amatly şertleri döretmek esasy ylymlaryň durnukly ösüşi taýdan möhüm ähmiýete eýe Emeli intellekt ulgamynda üznüksiz we täsirli üstünlikleriň halkara ylmy hyzmatdaşlygyň ösmegine baglydygyny belläsim gelýär. Häzirki zaman ylmy meseleler köplenç bir ýurduň ýa-da bir ylmy merkeziň mümkinçiliklerinden ýokary bolansoň, halkara gözleg ulgamlaryny döretmek, bilelikdäki taslamalary durmuşa geçirmek we ylmy bilim alyş-çalşyny giňeltmek möhümdir. Daşary ýurtda işleýän ýokary okuw jaýlary, gözleg merkezleri, institutlar we tehnologiýa kompaniýalary bilen ylmy gatnaşyklary ýola goýmak täze bilimleri almaga we öňdebaryjy tejribäni ulanmaga mümkinçilik berýär Jenap Misir, Prezident Ylham Alyýew Azerbaýjanyň täze sanly binagärliginiň emele gelmegi bilen baglanyşykly möhüm strategiki meseleleri kesgitledi. Siziň pikiriňizçe, bu ugurda ýokary okuw jaýlaryndan we ylmy edaralardan esasy umytlar näme? Jenap Prezidentiň soňky çykyşlarynda Azerbaýjanyň täze sanly arhitekturasynyň emele gelmegi we bu ugurda strategiki maksatlaryň kesgitlenmegi bilen baglanyşykly möhüm habarlar berendigi hakykat. Bu çemeleşme, sanlylaşdyrmagyň we innowasiýa tehnologiýalarynyň ýurduň geljekki ösüş modelinde möhüm orny eýeleýändigini ýene bir gezek görkezýär Işgärleri taýýarlamak meselesiniň 11-nji fewralda Prezident Ylham Alyýewiň ýolbaşçylygyndaky "Azerbaýjanyň täze sanly arhitekturasyna" bagyşlanan konferensiýada esasy ileri tutulýan ugurlaryň biri hökmünde görkezilendigi mälimdir. Döwlet baştutany sanly tehnologiýalar we emeli intellekt pudagynda hünärmenleri taýýarlamagyň uzak möhletli we üznüksiz işdigini aýtdy. Bu nukdaýnazardan, daşary ýurtlarda okaýan talyplaryň ýurduň ýokary okuw jaýlarynda we bu ugurdaky döwlet maksatnamalarynyň çäginde taýýarlygyny güýçlendirmek aýratyn möhümdir Meniň pikirimçe, bu kynçylyklaryň hemmesini göz öňünde tutup, ýokary okuw mekdeplerinden we ylmy guramalardan esasy umytlar okuw we gözleg işlerini häzirki zaman tehnologiki talaplara uýgunlaşdyrmak, sanly başarnykly işgärleri taýýarlamak we ylmy netijeleriň amaly ulanylyş mümkinçiliklerini giňeltmek bilen baglanyşykly. Şol bir wagtyň özünde, uniwersitetler we ylmy merkezler innowasiýa gönükdirilen işlerini güýçlendirip, sanly üýtgeşmelere işjeň gatnaşmalydyrlar Häzirki döwürde ýokary okuw jaýlarynyň işi diňe bilim bermek we ýokary hünärli işgärleri taýýarlamak bilen çäklenmeli däldir. Çalt üýtgeýän dünýä ykdysadyýetinde we tehnologiki ösüşde uniwersitetler innowasiýa, gözleg we tehnologiki ösüşiň öňdebaryjy merkezleri hökmünde çykyş etmeli. Dünýä tejribesi ösen ýurtlardaky uniwersitetleriň diňe bir bilim edaralary bolman, eýsem täze pikirleriň dörän, ylmy täzelikleriň döredilen we ykdysadyýete geçirilýän strategiki platformalaryň roluny oýnaýandygyny görkezýär Zähmet bazaryndaky islegleriň sanly üýtgeşmeler we IV Senagat rewolýusiýasy şertlerinde ep-esli üýtgändigi mälimdir. Şonuň üçin ýokary okuw jaýlary bilim programmalaryny häzirki döwrüň kynçylyklaryna uýgunlaşdyrmalydyrlar we okuwçylarda diňe bir teoretiki bilimleri däl, eýsem sanly başarnyklary, innowasiýa pikirlenişini we amaly çözmek ukyplaryny hem döretmeli Ylmy edaralaryň işi diňe häzirki zaman ösüş strategiýalaryna laýyklykda diňe düýpli gözlegler bilen çäklenmeli däldir. Ylmy netijeleriň innowasiýa önümlerine, tehnologiýalara we amaly çözgütlere öwrülmegi häzirki zaman ylmynyň esasy maksatlaryndan biri hasaplanýar. Bu nukdaýnazardan gözleg institutlary we ylmy merkezler täze tehnologiýalary döretmek, olary ulanmak we täjirleşdirmek işlerine has işjeň gatnaşmalydyrlar we döwlet we hususy pudaklar bilen netijeli hyzmatdaşlyk mehanizmleri döredilmelidir Netijede, häzirki zaman uniwersitetleri we ylmy edaralary ýurduň intellektual we tehnologiki ösüşiniň esasy hereketlendiriji güýçlerinden biri hökmünde çykyş etmeli. Bilim, ylym, innowasiýa we önümçiligiň arasynda yzygiderli integrasiýa, işlerinde, ylmy netijeleriň amaly ulanylmagynda we ykdysady dolanyşyga girizilmegi üçin institusional mehanizmler döredilmelidir. Bu çemeleşme, jemgyýetiň durmuş-ykdysady ösüşinde ylmy üstünlikleriň has netijeli üýtgemegi üçin şert döredýär Şeýlelik bilen, görkezilen ugurlar boýunça yzygiderli we çylşyrymly işler ýurduň global ylmy we tehnologiki bäsdeşlik ukybynyň ýokarlanmagyna, adam kapitalynyň ösmegine we bilim ykdysadyýetiniň güýçlenmegine möhüm goşant goşup biler Matematikanyň häzirki wagtda emeli intellektiň we sanly tehnologiýalaryň esasyny düzýändigi mälimdir. Siziň pikiriňizçe, ýurdumyzyň orta bilim edaralarynda we uniwersitetlerinde matematika okadylyşyny häzirki zaman tehnologiki hakykatlara laýyklaşdyrmak üçin haýsy reformalar zerur? Ilki bilen, häzirki döwürde sanly tehnologiýalaryň çalt ösýän döwründe matematikanyň ylym we tehnologiýanyň beýleki ugurlary bilen integrasiýasyna aýratyn üns berilmelidigini bellemelidiris. Mekdeplerde we ýokary okuw jaýlarynda programmirlemek, maglumatlary derňemek, emeli intellekt, statistiki modellemek we matematiki modellemek ýaly ugurlaryň has giňişleýin girizilmegi okuwçylara häzirki zaman zähmet bazarynyň talaplaryna laýyklykda bilim we endikleri almaga mümkinçilik berer. Amaly meseleleri çözmekde matematiki bilimleriň ulanylmagy okatmagyň hilini ýokarlandyrýar we ýaşlaryň arasynda bu ylma bolan gyzyklanmany ýokarlandyrýar Bilim ulgamynyň üstünligi, ilkinji nobatda mugallymyň hünär derejesine baglydyr. Şonuň üçin matematika mugallymlarynyň yzygiderli hünär taýdan ösmegi, täze pedagogiki tehnologiýalar, sanly okuw gurallary we innowasiýa baha beriş usullary bilen tanyşmagy möhüm ähmiýete eýe. Mugallymlaryň hünär derejesini ýokarlandyrmak maksatnamalaryna, halkara okuwlara we ylmy-usulyýet seminarlaryna yzygiderli gatnaşmagy okuw prosesini döwrebaplaşdyrmaga we bilimiň hilini ýokarlandyrmaga hyzmat edýär Şol bir wagtyň özünde, okuwçylaryň we okuwçylaryň döredijilik mümkinçiliklerini ýüze çykarmak, olary özbaşdak pikirlenmäge höweslendirmek we gözleg endiklerini döretmek matematika öwretmekde ileri tutulýan ugurlardan biri bolmaly. Şeýle çemeleşme geljekde diňe bir ýokary derejeli matematikleriň däl, eýsem dürli ugurlardaky çylşyrymly meseleleri çözüp biljek innowasion pikirleniş hünärmenleriniň ösmegine möhüm goşant goşar Netijede, köp ýyllap Azerbaýjanyň bilim ministri bolup işleýän adam hökmünde orta mekdep okuwçylaryna, esasanam ýaş matematika alymlaryna özlerini has-da ösdürmek we ylym pudagynda üstünlik gazanmak üçin haýsy teklipleri bermek isleýärsiňiz? Globallaşan dünýäde ýokary derejede daşary ýurt dillerini, esasanam iňlis dilini özleşdirmek, ylmy işiň aýrylmaz bölegine öwrüldi. Daşary ýurt dillerini bilmek halkara ylmy edebiýatlara, abraýly ylmy joururnallara we häzirki zaman gözleg netijelerine elýeterliligi üpjün edýär. Bu, ýaş gözlegçilerine ylmy dünýägaraýyşlaryny giňeltmäge, täze pikirler bilen tanyşmaga we ylmy işlerini halkara ülňülerine laýyklykda ýola goýmaga mümkinçilik berýär. Şeýle hem, häzirki zaman maglumat we aragatnaşyk tehnologiýalaryny, emeli intellekt gurallaryny we sanly ylmy platformalary netijeli ulanmak gözleg işiniň hilini we öndürijiligini ýokarlandyrýan möhüm faktorlardyr Elbetde, häzirki zaman ylmynyň ösüşini halkara hyzmatdaşlygy bolmazdan göz öňüne getirip bolmaz. Şunuň bilen baglylykda, daşary ýurtlarda işleýän alymlar bilen ylmy gatnaşyklary ýola goýmak, halkara konferensiýalara, simpoziumlara we seminarlara işjeň gatnaşmak we dürli ylmy taslamalaryň çäginde bilelikdäki gözlegleri geçirmek möhümdir. Şeýle hyzmatdaşlyk ylmy tejribe alyşmaga we täze gözleg ugurlaryny kesgitlemäge mümkinçilik berýär. Mundan başga-da, halkara ylmy gurşawda işlemek ýaşlaryň hünär derejesini ýokarlandyrýar, ylmy netijelerini has giň köpçülige ýetirmek üçin şert döredýär we ýurduň ylmy potensialyny güýçlendirmekde möhüm goşant goşýar Hususan-da, ýaşlar ylym pudagynda uly üstünlikleriň gysga wagtyň içinde gazanylmaýandygyny ýatdan çykarmaly däldirler. Her bir üstünligiň aňyrsynda uzak ýyllap işlemek, yzygiderli gözlegler, kynçylyklary ýeňip geçmek we maksada ynamly hereket etmek bar. Şonuň üçin maksada okgunlylyk, tutanýerlilik, jogapkärçilik we zähmetden gaça durmazlyk ylmy işiň esasy ýörelgeleri hasaplanmalydyr. Bilimlerini we başarnyklaryny yzygiderli ösdürýän, täzeliklere açyk we ylmy işjeňlige çynlakaý ýaşlaryň bardygyna ynanýaryn geljekde biziň ýurdumyzyň we dünýä ylmynyň ösüşine bahasyna ýetip bolmajak goşant goşarlar Dogry ugry saýlamak we güýçli ylmy gurşawda emele gelmek ýaşlar üçin ylmy üstünlik gazanmak üçin aýratyn möhümdir. Tejribeli alymlaryň ýolbaşçylygynda işlemek, ylmy çekişmelere işjeň gatnaşmak we dürli gözleg taslamalaryna goşulmak olaryň teoretiki bilimlerini we amaly gözleg ukyplaryny güýçlendirýär Anotherene bir möhüm zat, ýaşlar diňe bir dar hünärmenligiň çäginde däl-de, dersara çemeleşme bilen bilim we endik edinýärler. Häzirki zaman ylmynyň ösüş meýilleri dürli ugurlaryň kesişmegi has oňyn üstünliklere ýetmäge mümkinçilik berýändigini görkezýär. Şonuň üçin matematika, informatika, fizika we beýleki esasy ylymlaryň arasyndaky baglanyşyklara düşünýän we bu bilimleri birleşdirip bilýän ýaşlar geljekde has innowasiýa we bäsdeşlik çärelerini amala aşyryp bilerler ANAS Prezidiumynyň Jemgyýetçilik gatnaşyklary, metbugat we maglumat bölüminiň elektron maglumat bölüminiň başlygy