Emeli intellekt ýaryşy: Global güýç balansynda täze tapgyr

Häzirki zaman dünýäsiniň tertibi indi diňe tebigy baýlyklar ýa-da harby arsenal bilen däl-de, eýsem tehnologiki artykmaçlyk bilen hem ölçelýär. Emeli intellekt (AI) bu tehnologiki artykmaçlygyň özenidir. Häzirki wagtda döwletleriň arasyndaky bäsdeşlik diňe bir ykdysady girdeji däl, eýsem geljegiň sanly dolandyryş modelini kesgitlemek synanyşygydyr. YD pudagyndaky ösüş, içerki howpsuzlygy bilen birlikde halkara arenasyndaky ýurtlaryň täsirini gönüden-göni emele getirýär Liderlik başlygy: ABŞ bilen Hytaýyň ikitaraplaýynlygy Global reýtinge seretseň, dünýäniň iki ägirtiniň arasynda ýiti bäsdeşlik bar. Bu ýurtlar dürli strategiki çemeleşmeler bilen öňdäki hatarda durýar Amerikanyň Birleşen Ştatlary (ABŞ): Amerikanyň Birleşen Ştatlary häzirki wagtda bu ýaryşyň “beýni merkezi” hasaplanýar. Waşingtonyň ýolbaşçylygy birnäçe möhüm faktorlara esaslanýar: * Maýa goýum mukdary: ABŞ dünýädäki IT maýa goýumlarynyň ýarysyndan gowragyny emele getirýär. Bu täze başlangyçlaryň çalt ösmegine mümkinçilik berýär * Tehnologiki ekosistema: "Silikon jülgesi" (Silikon jülgesi) ýaly merkezler iň zehinli hünärmenleri birleşdirýär. Bu gurşaw üznüksiz täzeligi üpjün edýär * Enjamyň artykmaçlygy: AI işlemegi üçin zerur bolan iň çylşyrymly çipler we prosessorlar esasan ABŞ kompaniýalary tarapyndan döredildi Hytaý Halk Respublikasy: Hytaý ABŞ-nyň bu ýaryşda iň çynlakaý bäsdeşi we käbir ugurlarda öňdeligi eýeledi * Maglumatlar bazasy (Uly maglumatlar): AI ulgamlary öwrenmek üçin millionlarça maglumat gerek. Hytaý köp ilaty we sanly jemgyýeti sebäpli dünýäde iň baý maglumat çeşmesine eýe * Döwlet goldawy: Hytaý hökümeti YD-ny milli ileri tutulýan ugur diýip yglan etdi. 2030-njy ýyla çenli dünýäde 1-nji innowasiýa merkezine öwrülmek üçin döwlet býudjetinden milliardlarça dollar bölünip berilýär * Aceüz tanamak we howpsuzlyk: Bu ugurda hytaý tehnologiýalary dünýäde iň ösen hasaplanýar Europeewropadan we Aziýadan beýleki oýunçylar Racearyş diňe iki ýurt bilen çäklenmeýär. Beýleki ýurtlar hem öz ugurlary boýunça bäsleşige goşuldy * Beýik Britaniýa: Europeewropanyň SI merkezi hasaplanýar. Angliýa ahlak kadalarynda we gözleglerde aýratyn güýçlidir. London SI-iň adam hukuklaryna täsirini düzgünleşdirýän halkara kadalary işläp düzmekde öňdebaryjy rol oýnaýar * Germaniýa: Senagat SI-de ýöriteleşendir. Nemesler bu tehnologiýany awtoulag önümçiligine we agyr senagata has köp goşýarlar. Bu önümçilikdäki adam ýalňyşlygyny azaltmagy maksat edinýär * Ysraýyl: Kiberhowpsuzlyk boýunça dünýäde öňdebaryjy. Ysraýylyň IT çözgütleri esasan goranyş senagatyna we tor howpsuzlygyna esaslanýar * Singapur we Günorta Koreýa: Bu ýurtlar “Akylly şäher” taslamalary bilen tanalýarlar. Gündelik durmuşda, transport dolandyryşynda we saglygy goraýyşda AI-ni iň çalt ulanýan ýurtlar Countriesurtlaryň reýtingini kesgitlemegiň ölçegleri IT ýaryşynda bir ýurduň ornuny kesgitlemek üçin hünärmenler aşakdaky görkezijileri seljerýärler: 1. Zehin howuzy: ýurtda işleýän programmistleriň, maglumat inersenerleriniň we matematikleriň sany. Tehnologiýany döredýän adam, şonuň üçin okuw zerurdyr 2. Gözlegiň hili: Uniwersitetlerde neşir edilen ylmy işleriň we konferensiýa hasabatlarynyň derejesi. Bu, ýurduň ylmy mümkinçiliklerini görkezýär 3. Infrastruktura: Bulut hasaplaýyş we ýokary tizlikli maglumat merkezleriniň bolmagy. Güýçli infrastrukturasyz çylşyrymly SI modellerini işletmek mümkin däl 4. Hukuk çarçuwasy: IP-ni ulanmagy düzgünleşdirýän kanunlar. Maýa goýumçylary kanuny kemçilikleri bolan ýurtlardan gaça durýarlar, şonuň üçin aç-açan hukuk binýady zerurdyr SI ýaryşynyň geljekdäki töwekgelçilikleri we mümkinçilikleri Bu bäsdeşlik diňe bir ösüş getirmän, eýsem käbir töwekgelçilikleri hem döredýär. Tehnologiki taýdan yza galan ýurtlar geljekde "sanly koloniýa" bolmak howpy bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar. Beýleki tarapdan, AI-iň kömegi bilen ykdysadyýetiň netijeliligi ýokarlanýar, lukmançylyk diagnozlary has takyk bolýar we bilim şahsylaşdyrylýar. Häzirki wagtda Azerbaýjan hem sanly özgerişlik ýolunda. Jemgyýetçilik hyzmatlaryny elektronlaşdyrmak we bu ugurdaky işgärleri taýýarlamaga bolan ünsi ýurdumyzyň sebitdäki tehnologiki merkeze öwrülmegine esas döredýär Sözümiň ahyrynda AI ýaryşy uzak möhletli marafondyr. Bu marafonda ýeňiji partiýalar diňe bir ykdysady däl, eýsem strategiki artykmaçlyga hem eýe bolar. Countriesurtlaryň bu ýaryşdaky orny ýakyn onýyllyklarda gülläp ösmegini we howpsuzlygyny üpjün etjek esasy faktor bolar