"Emeli intellekt geljegiň açarydyr we gelejek eýýäm başlandy"

Emeli intellektiň (AI) häzirki durmuşda ähmiýeti yzygiderli artýar. Senagatlary üýtgedýär, netijeliligi ýokarlandyrýar we howanyň üýtgemegi we saglygy goraýyş elýeterliligi ýaly global kynçylyklary çözmäge kömek edýär. Şol sebäpli ýurtlar YD tehnologiýalaryny ösdürmek üçin çynlakaý bäsleşýärler Azerbaýjan Döwlet Ykdysadyýet Uniwersitetiniň (UNEC) rektory, professor Adalat Myradow ABŞ-nyň häzirki zaman IT-iň beshigi hasaplanýandygyny aýtdy. Google, Microsoft we IBM ýaly tehnologiýa ägirtleri AI gözleglerine köp maýa goýýarlar. Silikon jülgesi başlangyççylar, gözlegçiler we telekeçiler üçin esasy merkeze öwrüldi. ABŞ-da SI ösüşiniň esasy artykmaçlyklaryndan biri uniwersitetler bilen hususy pudagyň arasyndaky ýakyn hyzmatdaşlykdyr. Şeýle hem, döwlet AI-iň strategiki ähmiýetini ykrar edýär we dürli başlangyçlary amala aşyrýar: "Hytaý çaltlyk bilen AI pudagynda esasy oýunçylaryň birine öwrülýär. Hytaý hökümeti AI-ni milli ileri tutulýan ugur diýip yglan etdi we 2030-njy ýyla çenli dünýä lideri bolmagy maksat edinýär. Bu ugurda milliardlarça dollar maýa goýulýar." Baýdu "," Alibaba "we" Tencent "ýaly kompaniýalar bu maglumatlary ulanýan köp sanly AI ulgamyny ösdürýärler. Amerikanyň Birleşen Ştatlary we Hytaý bilen deňeşdirilende, esasy üns IT-ni ösdürmäge we raýatlaryň hukuklaryny goramaga gönükdirilendir. Diňe uly kompaniýalar däl, eýsem başlangyç guramalary hem IT-iň ösmeginde möhüm rol oýnaýarlar Rektoryň pikiriçe, maglumat alyşmak we bilelikdäki gözlegler möhüm rol oýnaýar. Şol bir wagtyň özünde, maglumatlaryň gizlinligi we algoritmiki ikitaraplaýynlygy öz içine alýan etiki meseleleri çözmek möhümdir. IP ýaryşy dowam edýärkä halkara hyzmatdaşlygynyň ähmiýeti artýar. Şeýle hem, bu ýaryş diňe bir tehnologiýa ýaryşy däl, eýsem geljegi emele getirmek barada. Emeli intellekt geljegiň açarydyr we bu gelejek eýýäm başlandy: "Häzirki wagtda ABŞ we Hytaý liderler, emma beýleki ýurtlar hem çalt ösýär. Azerbaýjan soňky döwürde emeli intellektiň ösüşi ugrunda möhüm we yzygiderli ädimler ädýär. Prezident Ylham Alyýew 2025-nji ýylyň 19-njy martynda "Azerbaýjan Respublikasynyň ýyllary üçin emeli intellekt strategiýasy" -ny tassyklady we 2026-njy ýylyň 11-nji fewralynda "Azerbaýjanyň täze sanly binagärçiligi" atly bitewi hereket meýilnamasyna bagyşlanan ýygnak institusional sungat binýadynyň instituty esaslandyrýar. Bularyň hemmesi, täze we strategiki ugurda Azerbaýjanyň öz garaýşynyň bardygyny görkezýär. Esasy mesele, serişdeleri toplamak we üýtgeşmelere jogap bermek. Bu nukdaýnazardan, Azerbaýjanyň global bäsleşige goşulmak üçin ädýän ädimleri haýran galdyryjy. Gysga wagtyň içinde oňyn netijelere ýetmegiň zerurlygyny göz öňünde tutup, akylly bilim dünýä gün tertibinde. Şu nukdaýnazardan häzirki wagtda dünýäniň öňdebaryjy ýokary bilim merkezleri täze tehnologiki hakykatlara we bütin dünýä boýunça üýtgedilýär; täze ýokary bilim merkezleri döreýär. Bu, häzirki wagtda ýokary bilimiň täze ýolbaşçylarynyň ýüze çykmagy üçin amatly taryhy tapgyrdygyny görkezýär. Häzirki wagtda täze "gämi duralgalarynyň" emele gelýändigine we Azerbaýjanyň bu ugurda potensial we hakyky mümkinçilikleriniň bardygyna ynanýarys. Bu pursatyň durmuşa geçirilmeginiň iki esasy faktora, ýagny bu täzelikleri gysga wagtda başlamaga we üýtgeşmeleriň tizligine baglydygyna ynanýarys. " Adalat Myradow, emeli intellektiň dünýäni göz öňüne getirip bilmejek derejede üýtgedýändigini we eýýäm gündelik durmuşymyzyň bir bölegine öwrülendigini aýtdy. AI ösmegi bilen, ony ulanmagy düzgünleşdirýän düzgünlere zerurlyk artýar. Sameöne şol bir wagtyň özünde SI-iň düzgünleşdirilmegi gaty üýtgeşik netijelere getirip biler. Şonuň üçin artykmaçlyklary köpeltmek we şol bir wagtyň özünde töwekgelçilikleri azaltmak möhümdir. Emma bu düzgünleri kim kesgitleýär? Dünýäniň dürli ýurtlary IP düzgünleşdirmesine başgaça çemeleşýärler. Käbirleri giň çarçuwalary döredýärler, beýlekiler henizem öz strategiýalaryny düzýärler: "Unionewropa Bileleşigi IP düzgünleşdirmekde öňdebaryjy hasaplanýar. 2021-nji ýylyň aprelinde Europeanewropa Komissiýasy emeli intellekt kanunyny teklip etdi. Bu akt, IS programmalaryny töwekgelçilik derejesine görä (minimaldan kabul edip bolmajak derejede) toparlara bölýär we ýokary töwekgelçilikli ulgamlar üçin esasanam saglygy goraýyş we hukuk goraýjy pudaklarda berk düzgünleri kesgitleýär. Maksat SI-iň howpsuzlygyny, esasy hukuklara hormat goýmagyny we Europeanewropa gymmatlyklaryna laýyk hereket etmegini üpjün etmekden ybarat. Bu, IS ulgamlarynyň aç-açan we jogapkärçilikli bolmalydygyny aňladýar. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda SI üçin ýekeje federal kanun ýok. Muňa derek dürli federal agentlikler we ştatlar öz düzgünlerini ýerine ýetirýärler. Mysal üçin, Kaliforniýada gizlinlik kanunlary bar, beýleki ştatlar bolsa awtomatiki transport ýaly ugurlarda AI-ni nädip düzgünleşdirmelidigini öwrenýärler. ABŞ hökümeti innowasiýany öňe sürmek bilen bir hatarda howpsuzlygy we ygtybarlylygy goramaga gönükdirilen ýörelgeleri öňe sürýär. Hytaý IT pudagynda çalt ösýär we bu tehnologiýa köp maýa goýýar. 2017-nji ýylda kabul edilen "Indiki nesil emeli intellektiň ösüşi meýilnamasy" bilen Hytaý 2030-njy ýyla çenli AI-de global lider bolmagy maksat edinýär. Chinaöne Hytaýyň çemeleşmesi başga. Döwlet AI-ä berk gözegçilik edýär we köplenç gözegçilik we maglumat ýygnamak maksady bilen tehnologiýany ulanýar. Bu şahsy durmuşyň eldegrilmesizligi barada çynlakaý soraglary döredýär. " UNEC-iň rektorynyň pikiriçe, SI-ni kadalaşdyrmak aňsat däl. Esasy meseleleriň biri, onuň örän çalt ösmegi we şonuň üçin kanunçylyk köplenç tehnologiýany saklamakda kynçylyk çekýär. Anotherene bir mesele, etiki çemeleşmelerdäki düşünişmezlik. Dürli ýurtlaryň we jemgyýetleriň dürli gymmatlyklary bar, bu bolsa ähliumumy düzgünleri döretmegi kynlaşdyrýar. Mundan başga-da, hökümetleriň, kompaniýalaryň we alymlaryň hyzmatdaşlygy möhümdir. Netijeli kadalaşdyrmak tehnologiýa çuňňur düşünmegi talap edýär: "CI düzgünleşdirmesi has köp global hyzmatdaşlygy talap edýär. SI serhetleriň ýokdugyny bilýändigi sebäpli, ýurtlaryň umumy standartlary döretmegi gutulgysyz bolup görünýär. Bu howanyň üýtgemegi ýa-da halkara söwdasy baradaky şertnamalara meňzeş çarçuwalara sebäp bolup biler. Şol bir wagtyň özünde jemgyýetiň roly ýokarlanar. Adamlaryň habardarlygy we çekişmä gatnaşmagy has adalatly we has täsirli syýasatlary düzmäge kömek eder. "AI üçin düzgünleri kim kesgitleýär?" soraga jogap bermek ýönekeý däl - bu köptaraply we üznüksiz ösýän proses. Maksat howpsuzlygy we ahlak ýörelgelerini saklamak bilen innowasiýany ösdürmekdir. AI durmuşymyzy düýpgöter üýtgedip bilýän ýaly, ýöne onuň nähili emele geljekdigi adamlaryň elinde. SI-iň adamzada peýdaly ugurda ösmegini üpjün edip bolar. Gysgaça aýdylanda, ýol ýaňy başlaýar we dogry çemeleşmek bilen AI-ni hemmeler üçin güýje öwürmek mümkin "