Samad Wurgunyň eserinde şahyrana täzeleniş tapgyry

ADPU-nyň Agjabadi bölüminiň doktory Ikinji jahan urşundan soň, öňki Sowet Soýuzynyň beýleki respublikalarynda bolşy ýaly, uruş temasy henizem azerbaýjan edebiýatynda ideýalaryň we mowzuklaryň mazmuny ugrunda dowam etdi, has dogrusy, analitiki çeperçilik seljermesine girdi. 20-nji asyr Azerbaýjan edebiýatyny has giň gerimli, doly kompozisiýa we giň gerimli hekaýalar, romanlar we goşgular bilen baýlaşdyryp, täze döwür başlandy Şahyrçylyk pudagynda uruş ýyllary başlanan we belli bir däbe eýe bolan aýratyn ösüş ýoly bolan has intensiw we yzygiderli yzygiderlilikde uruş temasy işlenip düzüldi. Has çeýe we operatiw reanr hasaplanýan goşgy S.Wurgunyň "Watany habar bersin, watany eşitsin, men şu günden bäri ýaragly esger" diýen meşhur setirlerinden başlandy. Urşuň ilkinji günlerinden bäri S.Rustam, R. Rza, O. Sarivalli, M.Rahim, A. Jamil we başgalar şahyrlaryň täze eserleri bilen baýlaşyp başlady. Ahlak harby ok-däriniň roluny has köp oýnaýan we söweşijileri we umuman raýatlary herekete getirmegi we ruhlandyrmagy maksat edinýän bu goşgular wagtyň darlygy, dartgynlylygy we dinamikasy taýdan ýörite analitiki çeper derňew üçin köp mümkinçilik bolmandygy sebäpli, şygar, tribuna we daşarky ýollar bilen bellenen şahyrana aňlatma stili esasy özenidir we epiki goşgularyň döredilmegine sebäp bolýar Uruşdan soň, esasanam 1947-48-nji ýyllarda ideologiki-çeper hil üýtgemeleriniň ilkinji alamatlary poeziýada ýüze çykdy? Şahyryň ösüşi haýsy kynçylyklary başdan geçirdi we edebiýat haýsy meseleler bilen ýüzbe-ýüz boldy? 1945-55-nji ýyllar poeziýa gözlegleriniň öňki döwürlerinden haýsy anyk häsiýetlerden tapawutlandy ýa-da döredijilik bilen dowam etdirdimi? Mowzuk we ideýa mazmuny taýdan bu umumylyk we içindäki aýratyn ugurlar henizem "bütin Sowet" edebiýatynyň atmosferasynda dem alýan şol bir ideologiýa hyzmat edýär we belli we zerur atmosferadan çykyp bilmedi. Bir tarapdan, 1930-njy ýyllaryň repressiýasyndan gorkmak we bu repressiýany tamamlap diýen ýaly uruş kanunlary, beýleki tarapdan, dürli sebäplere görä söweşlerde ýesir alnan esgerleri köpçülikleýin deportasiýa etmek baradaky kararlar we ýeňişlerden soň lagerleriň demirden çykmagy we garaşýan ähli howplara garamazdan, edebiýatyň beýleki çäkleri ýaly edebiýatyň açylmagyna ýol bermedi. pikirler Häzirki wagtda, dikeldiş we gurluşyk ýyllarynyň dolulygyny görkezýän ýeňiş baýramyny şöhratlandyrmakdan başga-da, poeziýa “giň sosializm gurluşygy” döwrüniň açyk asmany we giň gözýetimlerini aýdyň aýatlary bilen aýdyňlaşdyrdy we kämahal tebigatyň we söýginiň sözlerine ýüzlenip teselli tapdy. Levelokary derejeli döwlet gurluşlary, döredijilik guramalary we olar bilen sazlaşykly dem alýan edebiýatşynaslyk, durmuşyň hakykatyny çuňňur özleşdirmek we "ebedi ussatlyga ünsi artdyrmak" faktoryny ýatdan çykarmady, şygryýet ýaly edebiýata täze syýasy we jemgyýetçilik talaplaryny goýdy Uruşdan gysga wagtyň içinde 1946-njy ýylyň maý aýynda Azerbaýjan ersazyjylar Bileleşigi tarapyndan geçirilen goşgy konferensiýasynda we bu konferensiýada "Azerbaýjan Sowet poeziýasynyň sözleri" barada çykyş eden M.Arifiň çykyşynda bu meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy. M.Arif şol hasabatyň esasynda taýýarlanan "Sözler" makalasynda "Sowet ýaşlary Europeewropany ýakyndan gördüler we gaýdyp geldiler. Köp zady gördüler we köp duýdular. Indi olaryň köpüsi şahyrlara degişli hyjuwly duýgulardan doly. Bu okyjylar hakyky we ýokary duýgulary döredýän eserleri talap edýärler. täsir edýär, pikirlerini we duýgularyny ele alýar, aňynda agdyklyk edýär, lýuks we şowhunly sözler bilen okyjyny biynjalyk etmeýän, tersine, her aýatda bir paýhas okaýar we şahyrana akyl we çeper duýgular we metaforalar bilen kämilligine ynandyrýar Ondan soň Azerbaýjanyň Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň 1948-nji ýylyň 22-nji awgustynda "Sowet halkynyň ýokary ahlagyny we ruhanylygyny görkezmek" karary berildi. meselesini öňe sürdi. Bu karardan soň S.Wurgunyň "Europeewropanyň ýatlamalary", "Leniniň kitaby", "Negronyň düýşleri", "Zamani Bagragdar", "Mugan", R.Rzanyň "Lenin", S.Rustamyň "Iki kenar", "Parahatçylyk aýdymlary", "Garagumyň ak güni", "Gafuryň ýüregi", M.Rahim ýüregi Halyl, M. Dilbazi, O. Sarivalli we ş.m. Birnäçe şahyryň goşgulary häzirki döwrüň poeziýasynyň öndürijiligini görkezýärdi Umuman aýdanyňda, bu eserleriň hemmesinde we olaryň hersinde aýratynlykda, partiýanyň karary we ylmy-edebi konferensiýalaryň möhüm we zerur teklipleriniň manysyna garamazdan, zehin derejesi we ideologiki-çeper görkezijileri netijesinde dürli derejeli poeziýanyň mysallary ýüze çykaryldy. Ilki bilen, 1950-nji ýyllara çenli daşarky alamatlarda görülýän pikir däl-de, sözler bilen döredilen patos prosesi ünsi özüne çekýär Bu tarap S.Wurgunyň birnäçe goşgusynda we goşgusynda, esasanam "Europeanewropa ýatlamalary" seriýasynda we "Mugan" goşgusynyň käbir bölümlerinde has aýdyň görülýär. Döwrüň syýasy we jemgyýetçilik talaplaryndan dörän kapitalizm-sosializm, kapitalistik-kommunistik bölünişikleri "Europeanewropa ýatlamalary" seriýasynda-da duýup boljakdygyna garamazdan, şahyr mümkin boldugyça öz şahyrana pikirlerine belli bir ýer berýär we pikirlerini umumylaşdyrylan göçme deňeşdirmeler we deňeşdirmeler arkaly beýan etmäge synanyşýar Käwagt şol bir goşgynyň dürli setirlerinde, käte şol bir seriýadaky iki goşguda we biri-biriniň yzyndan ýazylan ritoriki patoslary içki many çuňlugy bilen çalyşmak prosesi synlanýar. "Baýram" goşgusynda ýüze çykan garşylyk we negatiwlik şahyryň öňki goşgularyndaky ýalydyr. "Marksyň mazary hakda" indiki goşgusynda bu ritoriki sözler pikirleriň we manylaryň göçme manyly şahyrana beýany bilen çalşyrylýar: Eartheri we asmany gursagyna basan ene - her gül we her ýaprak üçin ýüregini açdy. Ningyldyrym çakmagy gylyjyny atanda, aňy garaňkylyga öwrüldi Bu dört setirli eserdäki ähli aýatlar dürli häsiýetli tymsallardan we metaforalardan ybarat bolansoň, umuman goşguda aýratyn özüne çekiji bolýar. Şeýle şahyrana aýatlar şol seriýanyň beýleki mysallarynda kem-kemden köpelýär we belli bir ulgam döredýär Oder derýasy kümüş guşak ýaly birleşdirilen Wroklawyň jesedine; Gök ýapraklaryň akmagy ýaly aýdymlar ýaly Öz sesine haýran galýar Agaçlara kölege salýar Bu arassa suwuň aýnasynda heartürek gözlerim, suwuň üstündäki şatlygymyň ýürek gyzdyryjy manysyna haýran galýar - Müň ýyldyzly agşam! S.Wurgunyň döredijiliginiň öwrülişik tapgyry bolan "Europeanewropa ýatlamalary" bilen özboluşly şahyrana gözleg döwri başlaýar. Reanryň aýratynlygy, görnüşiň aňsatlygy we metaforiki aňlatma bu öwrümi häsiýetlendirýän esasy aýratynlyklardyr. Analitik çeperçilik derňew usuly bilen beýan edilen içki ýagdaýlar, S.Wurgunyň "Köprä höwes" goşgusynda şol döwürde Günorta temasynda ýazylan eserleriň arasynda dogabitdi zehin derejesi we şahyrana derejesiniň çäksizligi bilen has aýdyň görünýär. Şahyr bu eserinde şeýle bir gynandyryjy we höwesli çeper keşbi döredýär welin, okyjy uzak wagtlap täsirinden gaçyp bilmeýär: Kim bilýär, kimden bäri bilýär, Adam bu daş köprüden geçmeýär. Gözleri syýahat edýän ýaly, ýöne ne gelýän, ne-de gidýän Goşgyny tamamlaýan we tamamlaýan bu aýatlar, "Araz jülgesinde otlynyň durmagy" atly duýgur şahyryň gaty täsirli görnüşde gören ýüregini bulaşdyrýan sahnany görkezýär we uruşdan soňky azerbaýjan poeziýasynda bolup geçen ideologiki-çeper hil üýtgemeleriniň esasy tarapyny, içki ýollaryny we analitiki çeper seljeriş usulynyň häsiýetini kesgitleýär. Edebiýatşynas G.Baýramow S.Wurgunyň sungatynyň bu tarapyny şeýle häsiýetlendirýär: "S.Wurgunyň poeziýasyndaky durmuşyň şahyrana, intellektual we çeper düşünjesi ganatly pikirleri, güýçli hyjuwlary, döwrüň ösen meýillerine, progressiw ideallara duýgudaşlygy we duýgudaşlygy hasam güýçlendirýär." Şeýle içerki adaty şahyrana derňew usuly, S.Wurgunyň biraz soň ýazjak "Şahyr, nädip garradyňyz" we "gatdan çykarylan ýekeje gabyr" ýaly poeziýamyzyň altyn gaznasyna girýän täze möhüm poeziýa usulyna geçmek üçin taýýarlyk tapgyry bolup hyzmat edýär 1945-50-nji ýyllaryň poeziýasyndaky ideologiki-çeperçilik hiliniň üýtgemegi barada aýdylanda, goşgynyň içki elementi hökmünde ikinji esasy tarap hökmünde Döredilip başlanan pikiri beýan etmegiň takyklygy, ritoriki patoslary şahyrana jikme-jiklikler bilen çalyşmak prosesi barada aýratyn bellemeli we "Köprä ymtylmak" goşgusy bu ugurlary görkezýän ilkinji mysallardan biridir. Şeýle-de bolsa, bu tarap poeziýamyzda birden emele gelmändigi sebäpli, onuň işi ritoriki ýollar bilen paralel uzak wagtlap dowam etdi. Köp halatlarda bu parallellik dürli eserlerde we böleklerde, bir eseriň aýatlarynda we sözlerinde ýüze çykýar, biri beýlekisinden öňe geçýär, ýöne ol düýbünden ýok edilmeýär we bu tebigy zat. Wagtyň talaplary sebäpli, döwrüň aýratyn talaplary ne ideýa, ne-de bu pikiriň çeper beýan edilmegine täsir etmeýär, şygryýetde öwgi we öwgi ruhy henizem agdyklyk edýär. S.Wurgunyň "Leniniň kitaby", "Zanjiniň düýşleri", "Mugan" goşgularynda mowzugyň ugry, ideýa mazmunynyň mazmuny we häsiýeti käwagt çeper pikirlenişiň talaplaryna, käte bolsa şahyrana beýan edilmegine laýyk gelmeli. "Leniniň kitaby" we "Bakuwyň dessany" goşgularynda mowzugyň aýratyn talaplary zerur hasap edilmeýär, sebäbi öwgi we aýdym aýtmak usulynyň içki manysyna laýyklykda duýdansyz aňlatma serişdelerinden birden daşlaşmak mümkin däl ýa-da zerur däl. Şeýle-de bolsa, başlangyç we çeper tagallalar iki goşgynyň ilkinji setirlerinden başlap başlaýar: Näme üçin şu agşam poeziýadan we sungatdan daşdadygymy hem bilemok. Pikirler kerweni gözlerimden geçýär, ýöne men ýazylmadyk kagyz ýaly Göçme bulut ýaly aýlanýaryn, aňymyň asmany nagyşlar. Belki, meni ylhamlandyrýan ylhamdyr? Whyöne näme üçin çaga ýeke özi gürlemedi? Soňra, baplar üýtgänsoň, aňlatma serişdeleri hem mazmunyna görä üýtgeýär: Emma bu ajaýyp kitap doly däl, soňky sahypasy henizem boş. Beýik eposy, Rewolýusiýany halas eder! Ynkylap! Diňe rewolýusiýa! Againene-de doglan ýaly, şol gün irden arzuwlarymy terk etdim. Lenine hormat bilen baş egip, öňümde beýik dünýä durdy Şahyryň çeper talaplary hasaplanýan we köp halatlarda temanyň çäginden çykýan şeýle meňzeşlik, bilelikde ýaşamak, aýatlardan we sözlerden doly "Zanjiniň düýşleri" we "Mugan" goşgularynda esasy orny eýeleýär. Bu tebigy proses, 1945-55-nji ýyllaryň poeziýasynyň ösüşini we ýüze çykan anyk meselelerini has aýdyň görkezýär. Esasy mesele, öwgi we aýdym aýtmak usuly bilen döredilen päsgelçilikleri atlandyrmak üçin dramatiki aňlatma usuly, çeper pikirleniş, filosofiki şahyrana umumylaşdyryş faktorlary bilen döredilen mümkinçiliklerden peýdalanmak we gepleşik we jikme-jiklikler arkaly pikiriň anyk aňlatma stiline ýetmek başlangyçlarydyr. Şeýle-de bolsa, S.Wurgunyň "Komsomol goşgusy" filmindäki döwrüň, belli bir taryhy we jemgyýetçilik döwrüniň bu meselelerini eýýäm çözüp başlandygyny äsgermezlik etmek dogry bolmaz we 1945-55-nji ýyllardaky edebi atmosfera ony bar bolan bu mümkinçilikleri açmaga itergi berdi. Gürrüň edýän iki goşgusymyzda bu faktorlaryň anyk mysallaryny eýýäm synlaýarys Edebiýatşynas Masud Alioglu "Negronyň düýşleri" goşgusy barada aýdyp, 60-njy ýyllaryň başynda poeziýada wakalaryň ýerini üýtgetmek we başga bir gurşawa geçirmek arkaly ýüze çykjak milli we ahlak meselelerini beýan etmegiň usulyna ünsi çekdi. Ol 1961-nji ýylda ýazypdy: "Şahyr ýönekeý adamlaryň eýýäm bütin dünýäde ösendigini görkezmek isleýär. Hakykat we adalatyň güýçli demi astynda hakyky erkinlik we hukuk deňligini isleýärler. Utanç we pitne gorkunç düýşi ereýär ...". Bu aňlatma usuly şahyr tarapyndan "Ölüm oturgyjy", "Banket", "Suratkeşiň soňky eseri" we ş.m. eserlerinde hem ulanylyp bilner S.Wurgunyň bu goşgulary dramatiki beýan ediş stili bilen şahyryň ylhamynyň häsiýetini görkezýär we käwagt biri-biri bilen duşuşyp biri-birini doldurýar. Esasan azatlyk ruhuny wasp etmeklige bagyşlanan we Amerikaly garaýagyzlaryň adaty wekiliniň mysalynda jemleýän "Negronyň düýşleri" goşgusy şahyryň "Ölüm oturgyjy" eseri ýaly anyk we dramatiki ýagdaýyň beýany bilen başlaýar: Ol oturgyja egildi. Ol gürlemedi, biraz dymdy, Gara gaşlaryndan geçdi we bir salym pikirlendi; "Zal haýran galýar", düýbünden dymýar. Gara negro oturgyçda, müň göz ony ýerden synlaýar Şeýle-de bolsa, mazmuny we agramy üýtgeýän indiki bölümde şahyryň aňlatma usuly birden üýtgeýär üýtgeýär, dramatiki ýagdaý baş gahrymanyň içki monolog häsiýetli çykyşy bilen çalşyrylýar: Käwagt höwesim sebäpli syýahat edýärin. Güllerden öz çotgam bilen reňk ýygnamaly diýýärin. Men watanymy gezýärin; Güýz düşmedi we agaçlaryň ýapraklary sary öwrülmedi Soň bu içerki monolog iň ýokary derejesine ýetende, mazmuny, görnüşi we agramy emosional bolýar we awtoryň öjükdirmeginiň dramatiki häsiýeti bilen çalşylýar. Bu eser, ideýa ugry, şahyrana aňlatmagyň takyklygy we ritoriki patosyň içki-ruhy häsiýeti nukdaýnazaryndan eýýäm durmuşa geçirilmeli 1945-55-nji ýyllardaky edebi prosesiň şahyrana önümidir. Şol döwrüň edebi mysaly hökmünde yzarlanan we häsiýetlendirilen "Muğan" goşgusy awtoryň ylhamynyň artykmaçlygy bilen tapawutlansa-da, dramatiki ýagdaýyň we gepleşikleriň düýp manysy sebäpli umumy ösüşiň indiki tapgyryny emele getirýär Umuman aýdanymyzda, poeziýamyzyň ösüş meýilleri nukdaýnazaryndan S.Wurgunyň eserlerinde, esasanam goşgularynda ideýanyň mazmuny we görnüşi bilen ýönekeýden çylşyrymlylyga geçýän ösüş problemalary bar. Bu, umuman, birmeňzeş, bitewi döredijiligiň içinde poeziýamyzyň ösüş meselelerini öz içine alýan ýörite edebi tapgyrdyr. Şahyr islendik goşgy döredeninde çeper keşbiniň garaşsyzlygyny gorap saklaýana meňzeýär we şol bir wagtyň özünde indiki goşgusyna - "Komsomol goşgusyndan" "Mugana" we "Mugan" -dan "Aýgun" -a çenli taýýarlyk işini başdan geçirýär Theeri gelende aýtsak, bu eser hakda "Mugan" goşgusynyň ilkinji gezek neşir edilen döwrüniň metbugatynda ýazylan makalalarda, poeziýamyzyň ösmeginde oýnaýan roluna dogry baha berýän pikirlerden başga-da, käwagt obýektiw we gapma-garşylykly pikirleriň hem bardygyny belläp geçeliň: "Mugan hakda aýdylanda, ýazyjy Mugan hakda gysga bir sapar ýazan bolsa, geçmişine laýyk däldi. garaşylyşy ýaly giňişleýin we giň " Döwrüň edebi tankytlarynda henizem dowam edýän, "Muğan" goşgusynyň ýokary şahyrana we ideýa ugruny we dolulygyny üpjün edýän iň ýokary derejeli nokatlaryň "Muğan" -yň uzak we soňky geçmişine bagyşlanan sahypalarda ýüze çykýandygy baradaky netijä gysga jogap bermek mümkin. "Aýgün" epiki-dramatiki elementleri "Muğan" goşgusynda eýýäm bar we "Aýgün" mowzugy, mazmuny we käbir görnüşleri bilen "Muğan" goşgusynyň dowamy ýaly bolup görünýär. "Muğan" -da ilkinji binýady goýlan şäher, "Aýgün" -de gök öwüsýän tutuş bir etrapça öwrülýär, tutuş okuw meýdançasy S.Wurgunyň öňki goşgularynda aýratyn ýagdaýlarda göze ilýän dramatiki elementler, anyk jikme-jiklikler uruşdan soňky döwürde esasanam "Muğan" we esasanam "Aýgün" goşgularynda yzygiderli döredijilik ugry hökmünde kesgitlenýär. Elbetde, bu ösüş, ähli nusgawy şahyrlarda bolşy ýaly, S.Wurgunyň eserinde belli bir ideologiki we çeperçilik meselesi bilen ýüzbe-ýüz bolup, diňe bir milli poeziýa däl, eýsem öňki Bileleşigiň poeziýasyna-da aýratyn kynçylyklar döredýär. Pikirleri beýan etmegiň anyk usulyna ymtylmakdan başga-da, şygryýetde uzak wagtlap höküm süren ritoriki we ritoriki ýollardan ýuwaş-ýuwaşdan daşlaşmak, öwgi we aýdym aýtmakdaky patosdan dynmagyň ýollary, ulaltmagy we ulaltmagy hakyky, tebigy şahyrana wakalar we jikme-jiklikler bilen çalyşmak, gönüden-göni düşündirişlerde göçme pikirleniş ýagdaýlaryna geçmegiň amatly çeperçilik serişdelerini gözlemek we S Şeýlelik bilen, 1950-nji ýyllarda poeziýadaky mazmuny we aňlatma takyklygyny, ritoriki ýollary many we pikir çuňlugy bilen çalyşmak prosesi güýçlenip, bu edebi tendensiýany göterýänleriň sany köpelip başlady. Eýýäm "köne ýazyjylar" hökmünde tanalýan we edebiýatda belli bir tejribe mekdebini geçen şahyrlarymyz ýörite we aýratyn stilistik ugurlarda birleşip, bilelikde işlediler. Bu ugurda käbir şahyrlar şahsy sözleýiş serişdelerinde "ýol" üýtgetmelerini, şol döwrüň aýratyn çeper talaplaryny öz mümkinçilikleri bilen kanagatlandyrmaga mejbur boldular. Şeýlelik bilen, poeziýanyň umumy suraty aýratyn we aýratyn aýratynlyklar bilen baýlaşdyryldy we mazmunyň we aňlatmagyň gerimi giňeldi Bütin Bileleşik masştabynda bolşy ýaly, poeziýada uruş temasy bir bir tarapdan parahatçylyk temasy bilen köpçülikleýin çalşyrylyp başlandy, beýleki tarapdan kolonial döwletde ýaşaýan halklaryň azatlygy ugrundaky göreşi wasp edýän eserler döredildi. Taryhy we milli meseleleriň çeper çözgüdi henizem zerur şertlere we mümkinçiliklere garaşýar we bu mesele esasan edebiýata giren edebiýat nesline ynanyldy Şahyryň pikirlenişiniň, manysynyň we aňladylyşynyň takyklygy, ritoriki ýollardan içerki ýollara öwrülmek tapgyry henizem dowam edýär, göçme manyda şahyrana pikirleniş usulyna geçmek üçin taýýarlyk prosesi henizem taýýarlyk döwrüni dowam etdirýärdi. Bu taýýarlyk döwrüniň aýratyn alamatlary esasan S.Wurgunyň we R.Rzanyň döredijiliginiň käbir mysallarynda, aýatlarynda we setirlerinde ýüze çykdy. S.Wurgunyň "Baku eposy", "Leniniň kitaby", "Mugan", S.Wurgun tarapyndan uruşdan soň ýazylan "Aýgun" we R.Rzanyň ýaňy tamamlan "Lenin" goşgusy, şunuň ýaly göçme pikirleniş tendensiýasyny belli bir derejede duýup bolýar