Samad Wurgunyň terjime döredijiligi: Medeniýetara şahyrana gepleşik

Terjime prosesi diňe bir tekstiň başga bir dile geçmegi däl, eýsem medeniýetleriň özara täsiri. Bu nukdaýnazardan halk şahyry Samad Wurgun diňe bir beýik şahyr hökmünde däl, eýsem ökde terjimeçi we edebi gatnaşyklary esaslandyryjylaryň biri hökmünde Azerbaýjan edebiýatynda möhüm rol oýnady. Onuň çeper terjime işi diňe bir dürli halklaryň edebiýatyny birek-birege ýakynlaşdyrman, eýsem medeni täsiri güýçlendirmek üçinem hyzmat edipdir. Tanymal dünýä ýazyjylarynyň eserlerini azerbaýjan diline terjime edip, okyjylara täze sungat dünýäsini açdy. Bu terjimeler diňe bir tekstleri başga dile terjime etmek bilen çäklenmän, eýsem olaryň ruhuny we estetiki ähmiýetini gorap saklamak bilen tapawutlanýar. Samad Vurgun terjime edilen eserlerinde asyl stilini, emosional kölegelerini we ideýa ýüküni ussatlyk bilen goraýan suratkeşdir Şol bir wagtyň özünde azerbaýjan edebiýatynyň milli ruhuny we reňkini gorap saklamak hemişe üns merkezinde boldy. Bu, özara täsiriň bir taraply däldigini, deňagramlydygyny görkezýär Samad Wurgunyň terjime eseri esasan rus we dünýä nusgawy edebiýatyny öz içine alýar. Hususan-da, Aleksandr Puşkiniň, Mihail Lermontowyň, Taras Şewçenkonyň, Maksim Gorki, Andon Zako Çaýupiniň, Çambul Çabaýewiň we beýleki görnükli suratkeşleriň eserlerini Azerbaýjana terjime etdi. Bu tendensiýa azerbaýjanly okyjylaryň dünýä edebiýaty bilen tanyşlygyny giňeltdi we şol bir wagtyň özünde milli edebi diliň baýlaşmagyna sebäp boldy. Bu ýazyjylaryň romantizm, realizm we gumanizm ideýalary Wurgunyň eserlerinde-de öz beýanyny tapdy. Mundan başga-da, William Şekspir ýaly dünýä dramasynyň klassyklarynyň täsirini drama eserlerinde duýup bolýar. Onuň pýesalarynda gapma-garşylyklaryň gurluşy, gahrymanlaryň psihologiki çuňlugy we dramatiki dartgynlyk döredijilik ösüşiniň netijesi hökmünde baha berilýär Beýleki tarapdan, onuň işi diňe terjime bilen çäklenmän, eýsem azerbaýjan edebiýatynyň beýleki halklara hem ornaşmagyna itergi berdi. Bu nukdaýnazardan Wurgunyň döredijiligi edebi köpri roluny oýnady Samad Wurgunyň terjime işjeňligini seljerip, nusgawy we häzirki zaman edebiýatynyň iň çylşyrymly mysallaryny azerbaýjan diliniň ruhuna ussatlyk bilen uýgunlaşdyrandygy belli bolýar. Onuň terjimeleri diňe bir sözme-söz terjime edilmän, eýsem asyl şahyrana demini milli reňk bilen birleşdirýän sungatyň mysallarydyr 1936-njy ýylda tamamlan zehinli rus şahyry Aleksandr Puşkiniň meşhur "ugewgen Onegin" goşgusyny terjimesi azerbaýjan terjime sungatynyň ajaýyp eserlerinden biri hasaplanýar. Şahyr bu eseri "rus poeziýasynyň eserini Wagifiň süýji diline öwürmek" diýip häsiýetlendirdi Samad Wurgunyň Puşkiniň “Onegin sözlemi” toplumyny azerbaýjan dilinde şol bir arkaýynlyk bilen janlandyrandygyny aýratyn bellemek gerek. Muny aşakdaky mysalda aýdyň görýäris: Livingaşaýan, pikirlenýän adam ýok Hisüreginde ýigrenç bolup bilmez Geçmişi ýüregiň bilen duý Gözleri ýaşdan dolup bilmedi Onsoň, kim bilýär, belki entek Ajaýyplyk hiç haçan, hiç wagt söz bermez; Gynanç ýüregiňize täsir eder Bular elmydama aşa Şipşir ýakymly söhbetdeşliklere lezzet berýär; Gepleýiş usuly meni geň galdyrdy Men kem-kemden öwrenişdim we haýran galdym Şonuň üçinem haladym Işdäsi ýarym zäherden doly Onuň gaharly epigrammalary Biziň hödürlän bu çeper mysalymyzda Samad Wurgun adamyň içki gapma-garşylyklaryny we intellektual gülkünçligi azerbaýjan diliniň şahyrana kadalaryna ussatlyk bilen uýgunlaşdyrdy, şonuň üçin tekst asyl filosofiki çuňlugyny gorap, janly söhbetdeşligiň täsirini berer. Terjimeçi gahrymanyň çylşyrymly häsiýetini we daşky gurşawa bolan garaýyşdaky ajy hakykatlary ýokary duýgy äheňi bilen okyja ýetirmegi başardy. Halk şahyry eserde Tatýana keşbiniň içki dünýäsini suratlandyrmak bilen azerbaýjan okyjysyna mahsus bolan liriki äheňleri hem ulanypdyr Samad Wurgunyň terjime işi Azerbaýjanyň edebi diliniň ösmeginde möhüm tapgyr boldy. Dili terjime edilen eserleriň ruhuny saklamaga mümkinçilik berýän ýönekeý, akymly we şahyrana. Mundan başga-da, terjimeleri mekdeplerde we ýokary okuw jaýlarynda giňden ulanyldy we ýaş nesliň estetiki tagamynyň kemala gelmegine täsir etdi Şahyryň başga bir gyzykly terjimesi Maksim Gorkiniň "Gyz we ölüm". Käbir parçalarda rifmasyz saklanmagy, asyl görnüşine wepalylygy görkezýär: Ajy patyşa gahardan titreýärdi Soň bolsa yzyna öwrülip, hyzmatkärlere: "Gyzy tut, zyndana taşla Thisa-da bu sagady geýiň! " Onuň oňaýsyz ýüzüni sypalady Patyşanyň wepaly hyzmatkärleri ol ýene gyzdy Birden gyzy şeýtan ýaly tutdy Aç ölümiň eline berdiler Bu terjimede Samad Wurgun ýiti dil dartgynlylygyny we ýerli dilde häsiýetli açyk reňkli gahrymanlaryň psihologiki ýagdaýyny beýan etdi we okyjyda sütem bilen bigünäligiň arasyndaky düşünişmezligi çuňňur oýardy. Şahyryň hyzmatkärler we patyşa üçin "ýapyşyk", "şeýtana meňzeş" we "agyryly" ýaly saýlan täsirli sözleri, tekstdäki gahar atmosferasyny şahyrana suwuklyk bilen birleşdirip, şekiliň görüş täsirini ýokarlandyrýar 1954-nji ýylda alban şahyry Andon Zako Çaýupin tarapyndan biziň dilimize terjime edilen "Watan" goşgusynyň terjimesi hem şuňa meňzeýär: Dünýä uly bolsa-da, meniň ýurdum meniň ýurdum Men ol ýerde doguldym, şol ýerde ýaşaýaryn Gezelen ýerim ýok Ol ýerdäki her bir daş maňa tanyş Men ol ýerde söýgi we ylham duýdum Men ol ýerdäki ene-atamy gowy görýärdim Obalar we obalar şol ýerde ýaşaýardy Atalarymyz şol ýerde jaýlanýar Men ol ýerde söýgülimi gowy görýärdim Kellämiň şöhraty meniň ene dilimdir Men ol ýerde dostlugyň gadyryny öwrendim Men ol ýerde agladym, şol ýerde gülüpdim Men ol ýerde bütin dünýäni görýärin Mazarymy bir gün gazsynlar Bu mysalda Samad Wurgun alban şahyrynyň watanyna bolan islegini azerbaýjan okyjysynyň ýüregine şeýle bir dilde terjime etdi welin, goşgynyň terjime täsiri ýok we milli poeziýamyzyň aýrylmaz bölegi hasaplanýar. Terjimede "ata-ene", "el-oba", "ene dili" ýaly milli-ruhy gymmatlyklary öňe sürmek, awtoryň esasy setiri asyl nusgasynda saklamak we dilimiziň çeper pikirlenişine laýyklykda döretmek ukybyny görkezýär Mundan başga-da, goşgynyň ritmiki gurluşy we ýönekeý, ýöne täsirli rifma ulgamy Samad Wurgunyň ruçkasynyň suwuklygyny görkezýär, bu watana wepalylyk pelsepesiniň her bir okyjy üçin derrew düşnükli we ýatdan çykmajakdygyny üpjün edýär Samad Wurgunyň eserlerinde daşary ýurt edebiýaty bilen baglanyşyk köptaraply we çuň. Ol diňe bir milli poeziýanyň beýik wekili hökmünde däl, eýsem dünýä edebiýatynyň ideýalaryny we estetiki ýörelgelerini Azerbaýjan edebiýatyna getiren suratkeş hökmünde hem tanalýar Samad Wurgun daşary ýurt edebiýatyndan terjimelerden başga-da, azerbaýjan şahyrlary Nizami Ganjawiniň we Afzaleddin Haganiniň eserlerini pars diline terjime etdi Nizami Ganjawiniň 1940-njy ýylyň 6-njy martynda "Adabiýat Gazete" sanynda "Leýliniň Majnuna ýazan hatynyň mazmuny" terjimesine göz aýlalyň: Köne äht nähili? Eý, ýedi beşikde höwürtgeleýänler! Seniň işiň nämedigini bilýärin, ýagdaýlaryň nähili? Myüregim seniň bilen, kimi söýýärsiň? Men seniň bagtyň ýaly uzakda Aýry-aýry bolsak-da, men seniňki Şahyr Afzaluddin Haganiniň rubaýynyň terjimesinde bu ýerdäki janly we meşhur sözleýiş stiline wepaly bolup galýar: Elleri Khagani gowy, owadanlardan ýüzdi Hisaralanan ýüreginden ýüz öwürmeýär Gün, söýginiň daňynyň hereketlendirijisidir Ol hemişelik çyra ýetdi Gazak El şahyry Çambul Çabaýewiň 1938-nji ýylyň 20-nji maýynda çap edilen "Edebiýat gazetinde" çap edilen "Ellar Bahari" goşgusynyň terjimesinde şol bir halk ruhunyň we dogduk mekanyna şaýat bolýarys: Çölüň gara gözli gyzlary aýdym aýdýarlar Hoşboý ysly eller köpüklenýär Guşlar höwürtgeleriniň üstünden uçýarlar, bahar! Deňizler goňşuçylyk edýärler we atlaryna çagyrýarlar Bu mysallaryň hemmesinden Samad Wurgunyň çeper terjime döredijiliginde birnäçe ugurlaryň aýdyňdygy düşnüklidir: Şahyrana görnüş we dil - nusgawy Europeanewropa we Rus poeziýasynyň dili we stilistik aýratynlyklary; Obýektiň ugry - erkinlik, watançylyk, adam ykbaly ýaly ähliumumy mowzuklar; Suratlar ulgamy - psihologiki taýdan çuň we köptaraply gahrymanlar Şol bir wagtyň özünde, bu täsirleri milli ruh bilen birleşdirip, özboluşly stil döretdi. Bu nukdaýnazardan, onuň işi diňe bir täsiriň netijesi bolman, eýsem döredijilik sinteziniň mysalydyr Samad Wurgunyň daşary ýurt edebiýaty bilen arabaglanyşygy, azerbaýjan edebiýatynyň ösmegine uly täsir etdi. Dünýä edebiýatynyň gazananlaryny milli gurşa laýyklaşdyrdy we täze edebi meýilleriň döremegi üçin şertler döretdi. Bu geljekki nesil şahyrlar we ýazyjylar üçin baý edebi esas bolup hyzmat etdi Netijede, Samad Wurgunyň döredijiligi daşary ýurt edebiýaty bilen ýakyn baglanyşykda ösdi we bu baglanyşyk döredijiliginiň esasy aýratynlyklaryndan birine öwrüldi. Azerbaýjanyň milli-ruhy baýlygyny we edebi pikirlenişini halkara arenasynda tanatmak bilen öz öňünde döredilen medeni alyş-çalşy üstünlikli dowam etdirdi. Bu nukdaýnazardan, Samad Wurgunyň terjime işini halklaryň arasyndaky yhlasly we çuňňur şahyrana gepleşikleriň, şeýle hem medeniýetler arasyndaky ruhy bitewiligiň aýdyň mysallaryndan biri hasaplamak bolar. edip biler Azerbaýjan Milli edebiýat muzeýiniň Nizami Ganjawiniň adyny göterýän "Halkara gatnaşyklar we sanly baýlyklary dünýä muzeýleri bilen alyş-çalyş" bölüminiň uly laboratoriýa kömekçisi