SEDA ORBAY YÜCEL: SÖZ SÖZI WE HAKYKAT Batyrlygy - PARRHESİA

Gadymy Gresiýanyň iň meşhur filosoflaryndan Diogeniň pikiriçe, adamlar üçin iň gowy zat parheziýa, ýagny söz azatlygydyr. Izonomiýa (syýasy hukuklarda deňlik) we izegoriýa (söz azatlygyndaky deňlik) bilen goşmaça gatnaşykda bolan Parheziýa, Gadymy Gresiýada demokratiýa hadysasyna gabat gelýär [1]. Gresiýanyň demokratiýasynyň uly ýeňşi bilen sahnada ýüze çykan bu düşünje, wagtyň geçmegi bilen "hakykaty aýtmaga batyrlyk", "dogruçyl söz" we "aç-açanlyk" esasynda söz azatlygyny suratlandyrýan yzygiderlilige ýetdi. Etimologiki taýdan pan (hemme zat) we rema (aýdylýanlar) sözlerini birleşdirmek arkaly emele gelen parheziýa sözi "hemme zady aýtmak" manysyny berýär. Parhesiastes, ýagny parhezi ulanýan adam, aňynda hemme zady aýdýan adamy suratlandyrýar [2]. Bu bize parhezi ulanmagyň iki usulyna getirýär. Bularyň birinjisi "paýhaslylyk" sözüne ýakyn many berýär. Bu ýerde “Parrhesia” ulanyjysy hiç hili hil tapawudy bolmazdan aňyndan geçýän zatlary bermäge ýykgyn edýär. Bu, ýüregiň we aňyň her hereketini görkezýän dilden hereketdir [3]. Parreziýanyň ikinji manysy, hökümet bilen gapma-garşylyk we gapma-garşylyk töwekgelçiligini alyp, hakykaty aýtmak ýa-da hakykaty aýtmak hereketine gabat gelýär. Bu nukdaýnazardan Parrhesiastes, hakykaty aýtmak we batyrgaýlyk bilen özüni dymdyrmagyň ýerine, aýdýan zatlarynyň netijelerine töwekgelçilik edýän adam hökmünde ýüze çykýar [4]. Bu ýerdäki manysyz hereket, parheziýa oýnundaky açyk we söz azatlygyna gabat gelýär; batyrgaý hereket görnüşi arkaly hakykaty bermäge üns berýär. Bu, hakykaty gürlemegi, iň aşa görnüşinde, durmuş bilen ölümiň arasyndaky parheziýa oýnunyň bir bölegine öwürýär [5]. Fukult bu pursatda, oýun düzgünleriniň gürleýjiniň we diňleýjiniň arasyndaky güýç gatnaşyklaryna baglylykda üýtgäp biljekdigini we bu nukdaýnazardan hakykatyň ýaýramagynyň nädogry ýa-da tankyt hökmünde bolup biljekdigini aýdýar. Bularyň arasynda ölüm bilen hakykatyň arasyndaky çuňňur baglanyşygy açyp görkezýän çykyşlar, parheziýa oýnunyň iň batyrgaý roluny alýar. Bu adamlar, Fukultyň parheziýa oýnunda hakykat sahnasyna getiren Parhesiastesdir. Hereketleriniň parhesiastes tarapy sebäpli, Fukult olary gozgalaňçy hökmünde görkezýär. Balibaryň pikiriçe, bu adamlaryň çykyşlary göreş, özbaşdaklyk ýa-da öz-özüňi guramak, şeýle hem gepleşik, ýagny aňlatma tekizligi we şonuň üçin söz azatlygy we söz güýjüniň ele alynmagy bilen ýakyndan baglanyşyklydyr [6]. Esasanam hökümet güýç we sütem gylyjyny çekende dymmaklyk döwründe ýüze çykýan hakykat hereketleri, parheziýa oýnunyň iň täsirli sahnalaryny döredýär. Bu pursatda, Fukult Sokraty hakyky hakykatyň batyrlygy görkezilen bu soňky hereketiň baş aktýory hökmünde sahna çykarýar Sokrat, parhezi ulanmak nukdaýnazaryndan pelsepe taryhynda aýratyn orny eýeleýär. Sebäbi durmuş praktikasy parrezi ulanmagyň iň gowy mysalydyr. Afiny ýygnagynda parrezi ulanandygy sebäpli oňa ölüm jezasy berildi. Fukultyň pikiriçe, Sokrat hakykatdanam erkin we batyr bolany üçin parheziýa hökmünde işlemegi başarypdy [7]. Afiny mejlisine eden ötünç soragy başyndan ahyryna çenli borjy, çynlakaýlygy we gaýduwsyzlyk duýgusy bilen doldurylýar: Afiny erkekleri, […] Açyk we aç-açan sözler bilen çykyş etjek däl […] Diňe dilime gelen sözleri aýdaryn […] araňyzda hiç kim menden hakykatdan başga zada garaşmasyn Afinynyň adamlary, size möhüm ýa-da möhüm bir zady gizlemezden ýa-da üýtgetmän hakykaty aýtdym. Şeýle-de bolsa, olaryň maňa ýene gahar-gazap etmegine sebäp bolaryn […] Meni boşadýarsyňyzmy ýa-da boşatmaýarsyňyzmy; Muny gaty gowy biliň, bir gezek däl-de, müň gezek ölmeli bolsamam, ýolumy hiç haçan üýtgetmerin Sokratyň parheziastlar ýaly roluny aç-açan açyp görkezýän bu gepleşik, ölüm bilen hakykatyň arasyndaky çuňňur dialektikanyň ýüze çykmagyny emele getirýär. Sokratyň Agoradaky köplügiň sesine garşy ýeke ses hökmünde hakykaty batyrgaý gygyrmagy, parheziýa oýnundaky garşylyk hereketini esaslandyrýar. Paroksiast hökmünde Sokrat agalyk ediji pikire garşy çykýar we özüniň dogry hasaplaýan zatlaryny aýdýar. Bu, dymýan köpçülikden tapawutlylykda batyrgaý hereket bilen hakykata boýun bolmak töwekgelçiligini almagy aňladýar. Bu hakykaty aýtmak hereketine-de, hakykaty aýtmak meselesine-de degişlidir. Bu onuň özüni alyp barşyna degişlidir. Bu ikinji salgylanma, parreziýanyň başga bir aýratynlygy bolan borjuň ölçeglerine ünsi çekýär. Şoňa görä-de, parreziýa ulanyjy ahlak kadalary bilen belli bir gatnaşyga girýär we biperwaý galmagyň ýerine dymýan köplüge hakykaty aýtmak jogapkärçiligini öz üstüne alýar. Sokrat, söz azatlygy bilen birleşdirilen hakykat batyrlygy bilen Afiny Assambleýasyna öz gözleri bilen görüp bilmeýän zatlaryny gönüden-göni düşündirende, bu jogapkärçiligi öz üstüne alýar. Köpçüligiň görüp bilmeýän zadyny gören Sokrat, ynanýan hakykatyny kabul edýär we ony hemmelere görkezmäge synanyşýar. Platonyň gowak metaforasynda bolşy ýaly, gorkusyna garamazdan zynjyrlardan gaçmagy başaran filosof, diwarda görkezilen kölegeleriň hyýaldygyny görkezmäge synanyşýar, Sokrat erkinliginden peýdalanyp hakykaty açmaga synanyşýar. Platonyň gowak baradaky manysy, adamyň zynjyrlaryny döwüp, hakykaty gözlemegi. Bu aýdylyşy ýaly, zynjyrly tussaglar hakykatyň diwarda görkezilişi ýaly uzak wagtlap ýesirlikde ýaşaýarlar. Hakykaty diňe şu kölegeleriň hyýallary arkaly eşidýärler. Muňa garamazdan, bular hakyky dünýäniň takyk şekillendirilişi däl; Munuň tersine, hakykatyň ýoýulan we bulaşyk nusgalaryny görkezýän kölegeler. Hakykat, beýleki tarapdan, aýdyňlyk bilen duýup boljak zatlaryň hakyky görnüşlerini emele getirýär. Muny açan hakykatçy, hakykaty aýtmak üçin gowaga gaýdyp gelýär we gowagyň beýleki ýaşaýjylaryna diwardaky kölegeleriň görünýän şekilleriň göni çeşmesi däldigini düşündirmäge synanyşýar. Muny edýärkä, parheziastlar ýaly howp abananda töwekgelçilik edýär. Sebäbi ol garaňky gowaga täzeden girýär we hakykatyň hyýalyna garşy ähli batyrlygy bilen hakykaty gygyrýar Häzirki wagtda parheziýa hakda pikir etmek has möhümdir. Gepleşigi gün-günden dymdyrmak bilen çäklendirmek, parheziýa oýnunyň täzeden güýje girmegini talap edýär. Häzirki wagtda kölegeler bilen döredilen hakykatyň hyýalyna garşy ýeke-täk garşylyk "hakykaty aýtmak". Parheziýa "indi ahlaklylygyň arasynda artykmaçlyk däl, hereketleriň arasynda hereket däl; bu özgerişdir." Hökümetiň pikir gabawyna garşy erkinligi ulanmak bilen, "dymmakdan hakykaty, durmuşdan we howpsuzlygy üstünden ölüm, ýalan sözlemekden tankyt etmek, öz bähbidiňize ahlak jogapkärçiligi we ahlak biperwaýlygy" diýmekdir [8]. Gysgaça aýdylanda, hakykatyň batyrlygy bilen birleşdirilen söz azatlygyna gaýdyp gelmek. Geçmişde Parheziýa "aýtmagyň" başga bir usuly bolsa-da, häzirki döwürde söz azatlygynyň zerur, esasy usulyna öwrüldi, bu bolsa öňküsinden has zerurdyr [9]. Bu pursatda, Sokratyň Parreziýa sahnasyna gaýdyp barmaly ýa-da Platonyň gowak baradaky sözlerini ýada salmaly. Sebäbi häzirki wagtda Parreziýa üçin zerurlyk, ýüzlerçe ýyl ozal ölüme çagyrylan azatlyk çagyryşlaryny ýatdan çykaranymyzdan gelip çykýar. Sokratyň söz azatlygyny we sorag-jogap goragyny okaýarka ony diňleýän Demosyň illýuziýa spiralyna garşy gutulyş hökmünde görkezýändigi, häzirki azatlyk meselesinde esasy üns bermeli esasy mesele. Bu nukdaýnazardan, erkinligiň nuryna tarap ýöremeli we hakykatyň diwara kölege däldigine we gowagyň girelgesinden şöhlelenýän sesleriň ýaňlanýandygyna düşünmeli. Bu kesgitlenen we kesgitlenen zatlara garşy çykmak diýmekdir. Sebäbi parheziýa, kesgitlenenler tarapyndan kesgitlenen hakykata garşy çykýar. Bu nukdaýnazardan, potestanyň (güýjüň) mümkin bolmagyndan düýbünden mümkin däl ýaly görünýän zatlara şaýatlyk edýär [10] [1] Fuka Mişel, Hakykaty aýtmak, Aýrynty neşirleri, 2005, s. 19 [6] BALIBAR Etienne, Demokratiýany demokratlaşdyrýan, İletişim neşirleri, 2019, s.69-70 [9] https://www.k24kitap.org/dogruyu-soylamak-parrhesianin-ozgullugu-5132 [10] Özkan Agtaş, Hakykat we Adam Hukuklary, Dipnot neşirleri, Ankara, 2012, s.11-12