Uruş gutarmy, Eýran ýeňildimi? Netanýahu ýeňildimi?

ABŞ-Ysraýylyň Eýrana garşy hüjümi bilen başlanan we teleseriallara öwrülen söweşiň her bölüminden soň gaýtalanýan soraga gaýdyp gelýäris: Kim ýeňdi, kim ýeňildi? Bu soraga, Eýranyň Ysraýyla garşy duýdansyz hüjümleri bilen başlanan we atyşygyň bes edilmegine garamazdan Liwana garşy hüjümlerini dowam etdiren soňky bölümden soň ýene-de gaýdyp gelýäris Urşuň başynda yglan edilen maksatlara ser salanymyzda, soraga jogap aslynda kyn däl ýaly. Sebäbi uruşlaryň netijesi taraplaryň näçeräk weýrançylyk bilen däl-de, eýsem yglan edilen maksatlaryna näderejede ýetýändigi bilen bahalandyrylýar. Ysraýyl we ABŞ bu söweşe girenlerinde öz maksatlaryny açyk aýtdylar. Eýranyň ýadro kuwwaty ýok ediler, raketa we uçarmansyz howa infrastrukturasy ýok ediler, Eýranyň sebitdäki täsiri bozular we netijede re changeim çalşygynyň ýoly açylar. Bularyň hemmesinden başga-da, Netanýahu üçin has köne arzuw bardy: ahyrsoňy otuz ýyldan gowrak wagt bäri çykyş edip gelýän Amerikanyň harby güýji bilen Eýrana garşy durmak strategiýasyny durmuşa geçirmek. Bu gün yza seredenimizde, geň bir surat görýäris. Eýran agyr ýaralandy. Harby desgalary ýykyldy, infrastruktura zeper ýetdi we ykdysadyýeti täze kynçylyklara sezewar boldy. Şeýle-de bolsa, bularyň hemmesine garamazdan ne re regimeim ýykyldy, ne döwlet dargady, ne-de Eýranyň sebit deňlemesindäki agramy ýitdi Has möhümi, söweşiň ilkinji günlerinde Günbatar metbugatynda ýygy-ýygydan beýan edilýän "Eýran halky gozgalaň turuzar" diýen umyt amala aşmady. Munuň tersine, daşarky hüjümiň netijesinde döredilen atmosfera, Eýran jemgyýetinde garaşylmadyk raýdaşlygy we milli refleks döretdi. Bu ýagdaý, diňe bir Eýranyň däl, eýsem soňky ýigrimi ýylda daşary ýurtlaryň gatyşmagy we re changeimi üýtgetmek taslamalary bilen baglanyşykly umumy ykbaly ýada salýar. Bu Yrakda bolmady. Bu Siriýada bolmady. Wenesuelada beýle bolmady. Bu Eýranda-da bolmady Emma urşuň hakyky ajaýyp netijesi başga bir ýerde ýüze çykdy. Bu söweşiň ahyrynda iň kyn ýagdaýa düşjek tarapyň Eýran däl-de, Ysraýyl boljakdygy barada has köp pikir alyşylýar. Bir seretseň, bu talap geň galdyryjy bolup görünýär. Sebäbi urşuň iň uly harby we tehnologiki artykmaçlygy Ysraýyl we Amerika tarapynda. Emma häzirki zaman söweşleri indi diňe tanklar, uçarlar we bomba söweşleri däl; Şeýle hem kanunylyk, düşünmek we dowamlylyk üçin göreş Ysraýyl soňky iki ýylda Gazada, Liwanda, Siriýada we ahyrsoňy Eýran frontunda barha giňeýän söweş strategiýasyny durmuşa geçirdi. Emma bu strategiýanyň iň uly meselesi, urşuň yzygiderli giňelmegine garamazdan syýasy maksatlaryň has düşnüksiz bolmagydyr Gazada Hamasy ýok edip bolmaz. Hizbullahy Liwanda doly ýok edip bolmaz. Eýranda re regimeim üýtgemedi. Munuň tersine, Ysraýylyň halkara kanunylygy taryhda görlüp-eşidilmedik derejede ýok edildi. Bir wagtlar Günbatar dünýäsinde jedelsiz hasaplanýan Ysraýyl kyssasy indi esasanam ýaş nesilleriň arasynda çynlakaý sorag astyna düşýär. Amerikada Ysraýylyň syýasatlaryny tankytlamak uniwersitetlerden başlap metbugat guramalaryna çenli köp ugurda däl-de, eýsem esasy ugra öwrüldi Aslynda, bu hakykat Netanýahu bilen Trumpyň arasyndaky soňky dartgynlygyň arkasynda durýar. Netanýahu söweşi giňeltmek Ysraýyla strategiki artykmaçlyk berer diýip pikir edýär. Şeýle-de bolsa, Trumpyň gün tertibi başgaça. Hormuz bogazy, energiýa bahalarynyň ýokarlanmagy, ýakyn wagtda geçiriljek orta saýlawlar, Amerikan ykdysadyýetiniň gowşaklygy we halk arasynda uruş ýadawlygynyň ýokarlanmagy Waşingtony täze söweş başdan geçirmesinden daşlaşdyrýar Bu kynçylyk, Trumpyň soňky aýlarda alyp baran syýasatlarynyň arkasynda durýar. Bir tarapdan, Ysraýyly goldamaga borçly; Başga bir tarapdan, Netanýahunyň yzyna düşmek we näbellilik bilen sebit urşuna girmek islemeýär. Şol sebäpli soňky ýagdaýy ýaraşyk däl-de, söweş bilen gepleşikleriň arasyndaky aralyk döwür hökmünde okamak has dogry bolardy Aslynda, häzirki wagtda bolup geçýän wakalaryň iň möhüm netijesi, Eastakyn Gündogarda güýç balansynyň täzeden kesgitlenmegi. Allhli kemçiliklerine we agyr çykdajylaryna garamazdan, Eýran sebit deňlemesinden aýrylyp bilinmejekdigini görkezdi. Ysraýyl, syýasy artykmaçlyk bermek üçin harby artykmaçlygynyň elmydama ýeterlik däldigini gördi. Beýleki bir tarapdan Amerika, mutlak güýjüň keşbiniň öňküsi ýaly ynandyryjy däldigine düşünýär Bu söweş täze döwri alamatlandyrýar. Indi hiç bir aktýoryň sebiti ýeke özi düzmek mümkinçiligi ýok. Amerika ne köne Amerika, ne Ysraýyl köne Ysraýyl, ne-de Eýran köne Eýran. Şonuň üçin indiki döwrüň hakyky meselesi urşuň täzeden başlamagydyr. Başlajak ýa-da başlamajakdygy däl. Asyl sorag: Netanýahunyň hemişelik söweş strategiýasy agdyklyk edermi ýa-da Waşingtonyň barha zerur bolan gözegçilik astyndaky ylalaşyk syýasaty bolarmy? Şu günki alamatlar ikinji mümkinçiligiň güýçlenýändigini görkezýär Dogrusyny aýtsak, uruşlaryň hem logikasy bar. Uruş yglan edilen maksatlara ýetmegi bes edip, olary mümkin däl edip başlanda, strategiki gural bolmagyny bes edýär we endik bolýar. Ysraýylyň bu garaşlylygyň teologiki taýdan gümürtik sebäpleri bar, hatda hakyky dünýäde-de çäkleri bar. Ysraýyl bu ylahy maksatlara ädimme-ädim barýar diýip pikir edip biler, emma öňe sürýän maksady aslynda öz ahyry. Muňa düşünmek üçin faktlar öňüňizdäki diwar ýa-da gaýa ýaly bolup başlaýar Gazadan Liwana, Liwandan Eýrana çenli uzap gidýän söweş zynjyry Ysraýyly howpsuzlyk üçin däl-de, hemişe täze front açmaga mejbur edýär. Şonuň üçin söweşiň ahyrynda ýüze çykan iň täsirli hakykat, Eýranyň diri galmagy däl-de, eýsem Ysraýylyň uruş arkaly çözüp bilmejek kynçylyklary bilen ýüzbe-ýüz bolmagydy. IMAMOĞLU-dan GANNUŞI EDIP BOLMAK ÜÇIN DÖWRÜNI AN ANATOMI Ahmet Taşgetiren İmamoğlu bilen Gannouçini şol bir sözlemde aýtmagyny dowam etdirdi. Munuň aç-açan rugsat berilmeýändigi we muny inkär etmek üçin hem bolsa, bizi hem etmäge mejbur edýär. Onuň günäsi indi. Olaryň arasyndaky tapawudy gaty gowy bilýändigini we muny eýýäm agzap geçmäge synanyşsa-da. Şonuň üçinem muny bilse-de edýär Iki işiň arasyndaky tapawudy gaty gowy bilýändigini aýdýar, ýöne ikisiniň arasyndaky ýeke-täk meňzeşlik kazyýet jedelleriniň bolmagydyr. Taňrynyň hatyrasyna, kazyýet jedeli bolmadyk ýerde haýsy ýagdaý bar? Bu logika bilen dünýädäki ähli oppozisiýa syýasatçylary we kazyýet işlerini biri-biri bilen deňeşdirip bolar. Trump bilen Gannouçiniň garşysyna gozgalan kazyýet işleriniň arasynda deňeşdirip bileris. Le Pen bilen Gannouçiniň arasynda paralel çyzyp bileris. Netanýahu we Gannouçi bilen baglanyşykly kazyýet işleriniň arasynda bir meňzeşlik döredip bileris. Hatda Gannouçi bilen islendik häkime garşy açylan derňewiň arasynda bir meňzeşlik döredip bileris Sebäbi olaryň hemmesiniň umumy elementi bolup biler: Kazyýet. Politicalöne syýasy ylym beýle edilmeýär. Deňeşdirme derňewi meňzeş bir elementi çykarmak we tutuş taryhy konteksti äsgermezlik etmek däl-de, tersine, konteksti esas hökmünde almak. Mysal üçin, Gannouçini ýazgarýan kontekstde häzirki wagtda hiç bir syýasy işe rugsat berilmeýär we hatda garşydaş pikiri goramak hem mümkin däl. Bu kontekst Taşgetiren üçin manylymy? Döwlet agdarylyşygy bilen dolandyrylýan ýerlerde şeýle bolýar. Türkiýedäki ýaly däl. Erdoganyň Türkiýede güýçli ýolbaşçylygyna garamazdan, adamlar oňa garşy çykyp bilerler, her kim kemsidilmese islän zadyny aýdyp biler, kanuny ýollar bilen agdarmagy gurap biler we saýlawlar bar. Türkiýäni Takrir-i Sükun syýasatynyň ygtybarly ýurtlary bilen deňeşdirmek üçin, ğamoglunyň partiýasynyň diňe ýurdy dolandyran günlerini ýada salmagy maslahat berýäris Musulmanlaryň intellektual jogapkärçiliginiň gymmatlyklarynyň ýa-da adalatyň ýa-da “hatda ýigrenýänleriňiz üçin adalatyň” gymmatlyklarynyň bardygyny ýa-da ýokdugyny soramaga ýeterlik. Şeýle-de bolsa, men bu paralelligi ýola goýmadyk bolsa, Türkiýäniň kazyýet ulgamyna eýýäm getirilen mesele hakda hiç haçan gürlemezlik ýörelgesime eýerýändigimi aýdýaryn. Muny bozmak üçin hiç zat etmedim. Gannouçi hakda tutanýerli gürlän mahaly, garyndysyna ğamoğluny hem goşmak isleýär. Öz işgärleri we partiýa agzalary tarapyndan edilen şikaýatlardan başlap, korrupsiýa, para bermekde we talamakda günäkär bolan birini hatda sud edilmezden ozal aklamakdan başga näme etmek isläp biler? Gannouçi barada aýdylanda bolsa, agdarlyşyk kazyýetlerine garamazdan, onuň bigünädigine ynanýaryn. Million ýyl azatlykdan mahrum edilse-de, bu bizden ony has köp söýmegimizi, oňa has köp ynanmagymyzy we has köp durmagymyzy talap edýär. Stonebringer muňa düşünenokmy? Amamogluny goramak islese-de, hiç zat aýdyp biljek däl. Heöne men muny deňeşdirme deňeşdirmeleri bilen däl-de, esasanam Gannouçi ýaly bir gymmaty ulanjak derejede etmeli däldigini maslahat berýärin. Awtory: inasin Aktaý