RSF hasabaty: Metbugat azatlygy soňky 25 ýylda iň pes derejededir; Türkiye 180 ýurduň arasynda 163-nji ýerde durýar! | T24

“Serhetsiz habarçylar” (RSF) tarapyndan taýýarlanan Bütindünýä metbugat azatlygy indeksiniň taryhynda ilkinji gezek dünýädäki ýurtlaryň köpüsiniň “kyn” ýa-da “örän çynlakaý” ýagdaýdadygy görkezilýär. Soňky 25 ýylda ilkinji gezek gözden geçirilen ähli ýurtlaryň ortaça balynyň pes bolmagy. Türkiýe 180 ýurduň arasynda 163-nji ýerde durýar RSF tarapyndan berlen beýanata görä; Barha çäklendiriji hukuk kadalarynyň ýaýramagy, esasanam milli howpsuzlyk syýasatlary bilen baglanyşykly, 2001-nji ýyldan bäri hatda demokratiýa ýurtlarynda-da habarlara girmek hukugyny ýitirýär. Hukuk görkezijisi, şu ýyl journalurnalistikanyň jenaýat jogapkärçiligine çekilýändigini görkezýän görkeziji bolup durýar Amerikan yklymynda-da möhüm özgerişlikler bolup geçýär. ABŞ indeksde ýedi orny eýelän hem bolsa, Latyn Amerikasynyň köp ýurtlary zorluk we sütem spiralyna çekilýär RSF 2026 indeksinde Türkiye 180 ýurduň arasynda 163-nji orny eýeledi. RSF Türkiýede "dezinformasiýa", "prezidenti kemsitmek" ýa-da "döwlet edaralaryna töhmet atmak" ýaly aýyplamalaryň ismurnalistikany basyp ýatyrmak we journalistsurnalistleri türmä basmak üçin yzygiderli guralýandygyny öňe sürdi RSF neşiriniň 25 ýyllygy mynasybetli RSF-iň diňe geçmişe seretmek bilen kanagatlanmaýandygyny mälim eden RSF neşirýat müdiri Anne Bokande "çylşyrymly maglumat almak hukugyna hüjüm edenler mundan beýläk gizlenmeýärler": “25 ýyllygy mynasybetli hödürleýän perspektiwasy bilen RSF diňe geçmişe göz aýlamak bilen kanagatlanmaýar; gurama ýönekeý bir sorag bermek bilen geljege gönüden-göni ýüzlenýär: ismurnalistikanyň bogulmagyna, journalistsurnalistleriň yzygiderli päsgelçiliklerine we metbugat azatlygynyň yzygiderli eroziýasyna näçe wagt çydam ederis? Maglumat hukugyna edilýän hüjümler has dürli-dürli we has çylşyrymly bolandygyna garamazdan, bu hüjümleri edenler indi gizlenmeýärler: Awtoritar döwletler, syýasy güýçleri, ýyrtyjy ykdysady aktýorlary we gözegçiliksizlige öwrülen platformalary gönüden-göni we aşa jogapkärçilik çekýärler Şeýle ýagdaýda passiw bolmak, tassyklamagyň bir görnüşidir. Indi ýörelgeleri goramak ýeterlik däl: işjeň gorap saklamak syýasaty hökmanydyr we hereketlendiriji güýç bolmaly. Bu meseläniň jenaýatlaşdyrylmagyny bes etmekden başlaýar: milli howpsuzlyk kanunlarynyň hyýanatçylykly peýdalanylmagy, dymmak kazyýet işi, derňeýän, faktlary açýan we atlaryny açýanlara yzygiderli päsgelçilik Gorag mehanizmleri henizem ýeterlik däl, halkara hukugy çökýär we jezasyzlyk giňden ýaýrandyr. Kesgitli kepillikler we anyk sanksiýalar talap edilýär. Top demokratiýalaryň we olaryň raýatlarynyň kazyýetinde. Ümsümligi girizýänlere garşy durmak olaryň özüne bagly. Sebäbi awtoritarizmiň ýaýramagy gutulgysyz ykbal däl. " RSF Bütindünýä metbugat azatlygy indeksini çap edeninden bäri 25 ýylda metbugat azatlygy ýaramazlaşýar. Workurnalistler henizem eden işleri üçin öldürilýär ýa-da türmä basylýar, ýöne metbugat azatlygyna hüjüm etmegiň taktikasy üýtgeýär: ismurnalistika, journalistsurnalistlere gönükdirilen duşmançylykly syýasy gepleşikler sebäpli, durgun metbugat ykdysadyýeti gowşady we metbugata garşy kanunlaryň gurallary tarapyndan ezildi Käbir ýurtlarda bu pese gaçmak Yrak (162-nji), Sudan (161-nji) ýa-da Yemenemen (164-nji) ýaly ýurtlarda yzygiderli ýüze çykýan ýaragly çaknyşyklar bilen düşündirildi. Dowam edýän uruşlar şu ýylky reýtinge aýdyň täsir etdi. Mysal üçin, Benýamin Netanýahu hökümetiniň Palestina bilen alyp baran söweşinde (Ysraýyl, -4 bal) Ysraýyl goşuny 2023-nji ýylyň oktýabr aýyndan bäri Gazada 220-den gowrak journalistsurnalisti öldürdi. Käbir ýurtlarda ýagdaýyň "diktator reimesimler sebäpli asla üýtgemändigi" nygtaldy. Hytaý (178-nji), Demirgazyk Koreýa (179-njy) we Eritreýa (180-nji) ýaly ýurtlarda ýagdaý öňküligine galdy Eritreýada journalisturnalist Dawit Isaak 25 ýyl bäri sud edilmezden tussag edildi. Gündogar Europeewropa we Eastakyn Gündogar soňky çärýek asyrda bolşy ýaly journalistsurnalistler üçin iň howply iki sebit bolup galýar. Ukraina garşy söweş alyp barýan Russiýa Wladimir Putiniň (172-nji ýeri) metbugat azatlygy üçin iň erbetleriň arasynda. Re regimeim basyşy bilen ABŞ we Ysraýyl tarapyndan toprakda geçirilen uruş arasynda tutulan Eýran (177-nji; -1) sanawyň aşagynda galdy Käbir ýurtlarda soňky 25 ýylda syýasy reimesimleriň üýtgemegi ýa-da awtoritarizme meýli maglumat elýeterliliginiň çäkleriniň azalmagyna sebäp boldy. Bu nukdaýnazardan, Gonkong (140-njy dereje) merkezi hökümet gözegçiligini güýçlendirenden soň indeksde 122 orny eýeledi. Edil şonuň ýaly garakçylar Bu ýurda garşy berk syýasaty ýöredýän El Salwador (143-nji orunda) 2014-nji ýyldan bäri 105 ýeri aşaklady. Soňky ýyllarda basyşyň ýokarlan Gürjüstan (135-nji ýer) 2020-nji ýyldan bäri 75 ýere düşen ýurtlaryň arasynda Sahel sebitinde ýagdaý hasam täsin. Armedaragly toparlaryň hüjümleri bilen dolandyryjy harby administrasiýa tarapyndan metbugata edilýän basyşyň arasynda tutulan Niger (120-nji dereje) 37 ýer azalmagy bilen iň köp pese gaçdy Beýleki tarapdan, 2025-nji ýylda journalistsurnalistlere garşy zorluklar sebäpli Saud Arabystanynyň 14 ýeri taşlajakdygy mälim edildi. Tururnalist Turki al-Kasseriň jezalandyrylmagy ýaly halkara jemgyýetçiliginiň pikirini özüne çekýän wakalaryň täsirli bolandygy mälim edildi. Munuň tersine, 2024-nji ýylyň dekabrynda Başar Assadyň re regimeiminiň soňlanmagy bilen syýasy geçiş etabyna giren Siriýa metbugat azatlygy indeksinde 177-nji orundan 141-nji orna çykdy Hukuk görkezijisi şu ýyl iň köp peselen görkeziji boldy. Bu görkeziji 2025-nji we 2026-njy ýyllar aralygyndaky 180 ýurtdan 110-synda, ýagny ýurtlaryň 60 göteriminden gowragynda erbetleşdi. Bu ýurtlara Hindistan (157-nji), Müsür (169-njy), Ysraýyl (116-njy) we Jorjiýa (135-nji) girdi. RSF; Metbugat kanunlaryny bozmak we adatdan daşary ýagdaý kanunlaryny ýa-da umumy kanunlary hyýanatçylykly ulanmak arkaly ismurnalistikanyň jenaýat işiniň global hadysa öwrülendigini aýtdy 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabryndaky hüjümlerden bäri geçen 25 ýylda "milli howpsuzlyk" we "goranmak syrlary" düşünjeleriniň giňelmegi köp ýurtda gyzyklanma bildirýän meseleleriň habar berilmegini çäklendirýän gurala öwrüldi. Awtoritar reimesimlerde has aýdyň görünýän bu tendensiýa demokratik ýurtlarda-da giňden ýaýran we terrorçylyga garşy kanunlaryň journalistsurnalistlere garşy hyýanatçylykly ulanylmagy bilen ösýär Metbugat azatlygy iň çäkli ýurtlaryň biri bolan Russiýa (172-nji orunda) journalistsurnalistlere basyş etmek üçin terrorçylyga, separatizme we ekstremizme garşy kanunlary yzygiderli ulanýar. 2026-njy ýylyň aprel aýyna çenli ýurtda 48 journalistsurnalistiň tussag edilendigi we kärini dowam etdirmek isleýän köp journalistsurnalistiň sürgüne mejbur edilendigi aýdylýar. Şeýle-de bolsa, bosgunlyk kazyýet basyşyndan doly azat bolmaga mümkinçilik bermeýär Milli howpsuzlyk sebäpleriniň bu gurallaşdyrylmagy; Belarus (165-nji), Mýanma (166-njy), Nikaragua (168-nji) we Müsür (169-njy) ýaly ýurtlarda-da şuňa meňzeýär. Afrikanyň Uly köl sebitinde, 13-nji aprelde Sandra Muhoza henizem 2026-njy ýylda tussag edilen ýeke-täk zenan journalisturnalist hökmünde tanalýar. Muhoza Burundi (119-njy) ýygy-ýygydan ulanylýan "milli territorial bitewilige zeper ýetirmek" aýyplamasy bilen sud edilýär. Efiopiýada (148-nji) dört journalistsurnalistiň terrorçylykda aýyplanyp üç ýyl tussag edilendigi aýdylýar Türkiýe (163-nji) meselesinde bu çemeleşmäniň terrorçylyga garşy kanunlardan daşdadygy aýdylýar. Journalurnalistlere edilýän basyşlarda "dezinformasiýa", "prezidenti kemsitmek" we "döwlet edaralaryna töhmet atmak" ýaly aýyplamalaryň ýygy-ýygydan ulanylýandygy aýdylýar Demirgazyk Afrikada ýerleşýän Tunis (137-nji ýer) hem bu tendensiýa täsir eden ýurtlaryň arasynda. “Galp habarlar” baradaky 54-nji karar kanuny tankydy ismurnalistikany jezalandyrmak üçin gural hökmünde tapawutlanýar; Mediýa guramalarynyň işiniň togtadylmagy we yzygiderli kazyýet işi kazyýet ulgamynyň metbugata edilýän basyşda barha möhüm rol oýnaýandygyny görkezýär Hukuk görkezijileriniň peselmegi journalistsurnalistlere garşy bar bolan kanunlaryň hyýanatçylykly ulanylmagy bilen baglanyşykly. Bu, Bolgariýa (71-nji) ýa-da Gwatemala (128-nji) ýaly ýurtlarda éoze Ruben Zamoranyň bolşy ýaly, dymmaga gönükdirilen ýagdaýlaryň köpelmeginde öz beýanyny tapdy. Indoneziýa (129-njy), Singapur (123-nji) we Taýland (92-nji) ýaly ýurtlarda syýasy we ykdysady elitalaryň metbugaty goramak üçin ýeterlik däl hukuk esaslaryndan peýdalanýandyklary aýdylýar. Şeýle çäklendirmeleriň, Fransiýa (25-nji) ýaly indeksde has ýokary orny eýeleýän ýurtlarda hem bolup biljekdigi aýdylýar Döwlet syýasatlarynyň journalistsurnalistleriň ýüzbe-ýüz bolýan töwekgelçiliklerine gurluş çözgütleri taýýarlamak üçin ýeterlik däldigi bellenildi. Gözden geçirilen ýurtlaryň 80 göteriminden gowragynda journalistsurnalistleri goramagyň mehanizmleri ýok ýa-da netijesiz Beýleki tarapdan, Mediaewropa metbugat azatlygy direktiwasy (EMFA) mediaewropa Bileleşiginde köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň garaşsyzlygyny we dowamlylygyny kepillendirmegi maksat edinýän hem bolsa, bu çarçuwa käwagt milli derejedäki hukuk başlangyçlary bilen bozulýar. ýazga alynýar. Bu ýagdaý Wengriýa (74-nji), Slowakiýa (37-nji), Litwa (15-nji) we Çehiýa (11-nji) ýaly indeksde has gowy pozisiýalara eýe ýurtlarda-da bolýar 2022-nji ýyldan bäri Amerikanyň 28 ýurdunda hasaba alnan 14 balyň umumy pese gaçmagy journalistsurnalistler üçin iň töwekgelçilikli sebitleriň biri bolan Gündogar Europeewropa-Merkezi Aziýa we Eastakyn Gündogar we Demirgazyk Afrikadaky ýagdaýa meňzeýär. Braziliýa (52-nji) ýaly käbir ýurtlarda soňky ýyllarda reýtingde gowulaşma gazanylsa-da, tutuş kontinentde metbugat azatlygynyň gidişi iki esasy ugry görkezýär: guramaçylykly jenaýat toparlary tarapyndan dörän zorlugyň köpelmegi we howpsuzlyk güýçleri tarapyndan repressiýalaryň we zorlugyň ýaýramagy Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda Donald Trumpyň metbugata we journalistsurnalistlere bolan ritorikasynyň we tejribesiniň yzygiderli bolandygy, şonuň üçin bu ýyl 7 ýerden 64-nji orna düşendigi aýdylýar. Salwadorly journalisturnalist Mario Guewaranyň tussag edilmegi we deportasiýa edilmegi, polisiýanyň gatyşmagy sebäpli tankyt edilip, howpsuzlyk gurşawyny hasam agyrlaşdyrýan wakalaryň biridir Beýleki tarapdan, ABŞ-nyň Daşary ýaýlym korporasiýasynyň işgärleriniň sanynyň çynlakaý azalmagy halkara arenasyna-da täsir etdi. Amerikanyň sesi, Radio erkin Europeewropa / Azatlyk radiosy we Radio erkin Aziýa ýaly ýaýlym guramalarynyň togtadylmagy ýa-da azalmagy käbir ýurtlarda ýeke-täk ygtybarly maglumat çeşmesi bolan bu habar beriş serişdeleriniň ýitmegine sebäp boldy Latyn Amerikasyndaky Trumpyň ýaranlary hökmünde tapawutlanýan Hawier Milei we Naýib Bukele şuňa meňzeş metbugat syýasatyny alyp barýarlar. Bu nukdaýnazardan, Argentina (98-nji; -11) we Salwador (143-nji; -8) ep-esli pese gaçdy, esasanam syýasy we jemgyýetçilik görkezijileriniň ýaramazlaşmagy bilen bir hatarda. Bu surat metbugata we hökümetiň gatyşmagyna edilýän basyşyň artýandygyny görkezýär Kukiler, web sahypasyndan iberilen we ulanyjynyň web brauzeri tarapyndan ulanyjynyň göz aýlaýarka ulanyjynyň kompýuterinde saklanýan ownuk maglumatlar bölekleridir. Brauzeriňiz her habary gutapjyk diýilýän kiçijik faýlda saklaýar. Serwerden başga bir sahypa haýyş edeniňizde, brauzeriňiz gutapjygy serwere iberýär. Gutapjyklar, web sahypalarynda maglumatlary ýatda saklamak ýa-da ulanyjylara göz aýlamak işjeňligini ýazdyrmak üçin ygtybarly mehanizm hökmünde döredildi Bu gutapjyklar web sahypasynyň işlemegi üçin zerurdyr we ulgamlarymyzda öçürilip bilinmez. Bular, adatça, diňe amallaryňyzy gaýtadan işlemek üçin döredilýär. Bu amallar, gizlinlik islegleriňizi düzmek, hasabyňyza girmek ýa-da anketany doldurmak ýaly hyzmat islegleriňizi öz içine alýar. Bu gutapjyklar barada blokirlemek ýa-da duýduryş bermek üçin brauzeriňizi sazlap bilersiňiz, emma şeýle etseňiz sahypanyň käbir bölekleri işlemän biler Bu gutapjyklar, sahypamyzyň işleýşini ölçäp we gowulandyryp biler ýaly, sahypa girýänleriň we traffik çeşmeleriniň sanyny sanamaga mümkinçilik berýär. Haýsy sahypalara iň az girilýändigini we girýänleriň sahypa nädip girýändigini öwrenmäge kömek edýär. Bu gutapjyklar tarapyndan toplanan ähli maglumatlar jemlenendir we şonuň üçin anonimdir. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, sahypamyza haçan gireniňizi bilmeris Bu gutapjyklar, wideo we göni söhbetdeşlik ýaly ösen işlemegi we şahsylaşdyrmagy hödürlemäge mümkinçilik berýär. Bular biziň ýa-da sahypalarymyzda ulanýan hyzmatlarymyzy üçünji tarap üpjün edijiler tarapyndan kesgitlenip bilner. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu funksiýalaryň hemmesi ýa-da käbiri dogry işlemän biler Bu gutapjyklar, mahabat hyzmatdaşlarymyz tarapyndan sahypamyzda goýuldy. Bular, gyzyklanma bildirýän profiliňizi döretmek we beýleki sahypalarda degişli mahabaty görkezmek üçin degişli kompaniýalar tarapyndan ulanylyp bilner. Brauzeriňizi we enjamyňyzy özboluşly kesgitlemek arkaly işleýärler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, dürli saýtlarda şahsylaşdyrylan mahabat tejribesini hödürläp bilmeris Bellik: Kukiler syýasatyna garamazdan mahabatlar görkezilýär Bu gutapjyklar, mazmunymyzy dostlaryňyz we toruňyz bilen paýlaşmak üçin sahypamyzda ýerleşdirilen dürli sosial media hyzmatlary tarapyndan döredilýär. Beýleki sahypalary ulananyňyzda we gyzyklanma profiliňizi döredeniňizde brauzeriňizi yzarlap bilerler. Bu, girýän beýleki sahypalaryňyzdaky mazmuna we habarlara täsir edip biler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu paýlaşma gurallaryny ulanyp ýa-da görüp bilmersiňiz