"Sanly ösüş döwletiň ykdysady güýjüni we bäsdeşlige ukyplylygyny kesgitleýän esasy faktorlardan biridir" - akademik Asaf Hajiýew

Azerbaýjanyň Milli Ylymlar akademiýasynyň doly agzasy, Fizika we matematika ylymlarynyň doktory, Gara deňziň ykdysady hyzmatdaşlyk guramasynyň (CSEO) baş sekretary Asaf Hajyýew söhbetdeşlik geçirdi. Matematika ylymyny, ähtimallyk teoriýasyny we matematika statistikasyny ösdürmek babatynda möhüm ylmy üstünlikleri gazanan görnükli alym we jemgyýetçilik işgäri, köp ýyllaryň dowamynda azerbaýjan ylmyny halkara derejesinde üstünlikli görkezdi, häzirki zaman ylmynyň kynçylyklary, sanly öwrülişik, emeli intellekt tehnologiýalaryny ösdürmek, ýokary hünärli ylmy işgärleri taýýarlamak, halkara ylmy hyzmatdaşlygy giňeltmek we ş.m. soraglarymyza jikme-jik jogap berdi Hormatly jenap Asef, ilki bilen, alyp barýan ylmy gözlegleriň we taslamalaryň esasy ugurlary we möhüm ylmy üstünlikleriňiz barada bize aýdyp bilersiňizmi? Häzirki wagtda ylmy işimiziň esasy ugurlary dürli ugurlarda statistiki usullary ösdürmek we ulanmakdyr. Statistik çemeleşmeleriň ähmiýeti, esasanam soňky ýyllarda çalt ösýän in engineeringenerçilik, biologiýa, lukmançylyk, maglumat tehnologiýasy we emeli intellekt ýaly ugurlarda artýar. Häzirki döwürde statistika usullary matematikanyň dürli ugurlaryna esaslanýar we elbetde täze çemeleşmeleriň ösdürilmegi bu ugurlarda çuňňur teoretiki bilimleri talap edýär. Şonuň üçin statistiki usullary ösdürmek üçin matematikanyň dürli ugurlarynyň paralel ösüşini, ýagny bu ugurlarda täze ylmy gözlegleri geçirmek zerurdyr. Bu ugurda geçirilen gözlegler biziň ýurdumyzda ylymyň ösmegine, ýokary hünärli hünärmenleri taýýarlamaga we halkara ylmy hyzmatdaşlygyň giňelmegine möhüm goşant goşýar Şu ýyl indiki kitabymyň - "Näbelli parametrleriň sanynyň köpelmegi bilen regressiýa modelleri" ABŞ-da dünýäniň abraýly "Teýlor we Fransis" neşirýatynyň neşir ediljekdigini belläsim gelýär. Kitap neşir etmek üçin eýýäm kabul edildi. Bu işde, dürli kynçylyklar bilen bilelikde birnäçe amaly meseleleri çözmek üçin täze ylmy çemeleşmeler we usullar hödürlenýär Umuman aýdanymda, her bir kitap logiki netijä we alymyň köp ýyllap geçiren gözlegleriniň umumylaşdyrylan netijesidir diýip pikir edýärin. Adatça, gözleg netijeleri ilki abraýly alsurnallarda ylmy makalalar görnüşinde çap edilýär, soňra bolsa bu gözlegler ulgamlaşdyrylýar we okyjylara kitap görnüşinde hödürlenýär. Bu kitabym, dünýäniň öňdebaryjy ylmy neşirlerinde çap edilen 30 makalamyň netijelerine esaslanyp taýýarlandy Jenap Prezident Ylham Alyýewiň Azerbaýjanyň täze sanly binagärliginiň emele gelmegi bilen baglanyşykly strategiki maksatlary durmuşa geçirmekde alymlaryň we intellektuallaryň roluna nähili baha berýärsiňiz? Bu etapda esasy maksatlar we garaşmalar nämeler diýip pikir edýärsiňiz? Häzirki wagtda sanly arhitekturanyň emele gelmegi we ösüşi her bir döwlet üçin strategiki ähmiýete eýe. Sanly ösüş her ştatyň ykdysady güýjüni we bäsdeşlige ukyplylygyny kesgitleýän esasy faktorlardan biridir. Dünýäniň öňdebaryjy ýurtlarynyň tejribesi, jemi içerki önümiň we döwlet býudjetiniň emele gelmeginde sanly ykdysadyýetiň barha uly rol oýnaýandygyny görkezýär. Sanly tehnologiýalara iň köp maýa goýýan ýurtlaryň ABŞ we Hytaýdygy tötänden däldir. Bu ugurda durmuşa geçirilýän yzygiderli syýasat dünýä ykdysadyýetinde öňdebaryjy orunlaryny hasam güýçlendirýär Halkara hünärmenleriň baha bermegine görä, sanly pudaga maýa goýumlary gysga wagtyň içinde ýokary ykdysady netijeleri berýär. Çaklamalara görä, ýakyn wagtda global jemi içerki önümiň ep-esli bölegi sanly ykdysadyýetiň paýyna düşer Şunuň bilen baglylykda, Prezident Ylham Alyýewiň sanly üýtgeşmelere, emeli intellektiň ösmegine we biziň ýurdumyzda täze sanly binagärligiň döremegine aýratyn üns bermegi, döwrüň kynçylyklaryndan gelip çykýan strategiki çemeleşme. Hususan-da, birinji wise-prezident Mehriban Aliýewanyň ýolbaşçylygynda Sanly geňeşiň döredilmegi we bu pudagyň ösmegini üpjün etmek üçin täze institusional mehanizmleriň ösdürilmegi döwletiň sanly ösüşi ileri tutulýan ugur hökmünde kesgitleýändigini aýdyň görkezýär Şunuň bilen baglylykda, sanly üýtgeşmeleriň iň möhüm böleklerinden biri bolan emeli intellektiň ösüşini bellemek isleýärin. 2025-nji ýylda ABŞ tarapyndan emeli intellekt pudagyna bölünip berlen serişdeler 285 milliard dollar bolan bolsa, häzirki wagtda bu görkeziji eýýäm 470 milliard dollara ýetdi. Bu diňe bir ýylda takmynan 65 göterim ýokarlanmagy aňladýar. Bu sanlar emeli intellektiň döwletler üçin strategiki ähmiýetini aýdyň görkezýär. Bu, emeli intellektiň ösmegine berlen ähmiýetiň we geljege hasaplanan çemeleşmäniň gaty gowy mysalydyr Umuman aýdanyňda, dünýäde emeli intellekt pudagyna goýlan maýa goýumlarynyň takmynan 75 göterimi ABŞ kompaniýalarynyň paýyna düşýär. Bu ugurda "Google", "Microsoft", "Amazon" we OpenAI ýaly öňdebaryjy tehnologiýa kompaniýalary aýratyn rol oýnaýar we olaryň işleri döwlet tarapyndan güýçli goldanýar. Şeýle hem Hytaý emeli intellektiň ösmegi üçin köp mukdarda - 120-125 milliard dollar maýa goýdy. Bu ýurtda "Baidu", "Alibaba", "Tencent" we "Huawei" ýaly ägirt tehnologiýa kompaniýalarynyň döremegi tötänden däldir. Bularyň hemmesi dünýäniň geljekdäki ösüşiniň esasan sanly tehnologiýalaryň, esasanam emeli intellektiň ösüşi bilen baglanyşykly boljakdygyny görkezýär Döwlet baştutanynyň Azerbaýjanda ylym we bilimiň sanlylaşdyrylmagy we innowasiýa gönükdirilen ösüşi bilen baglanyşykly özgertmelerini göz öňünde tutup, ýurtda ylmy gözlegleriň netijeliligini has-da güýçlendirmek üçin haýsy ugurlary zerur hasaplaýarsyňyz? Ylma döwlet tarapyndan bölünip berlen serişdeleriň esasy böleginiň döwletiň ileri tutulýan buýruklaryny ýerine ýetirmegine gönükdirilmelidigine ynanýaryn. Döwlet tarapyndan bölünip berlen ähli serişdeler tygşytly sarp edilmelidir we ýurduň ylmy, tehnologiki we ykdysady ösüşine hyzmat etmelidir. Bu çemeleşme dünýäniň ösen ýurtlarynda ençeme ýyl bäri üstünlikli ulanylýar Häzirki wagtda dünýäniň öňdebaryjy döwlet edaralary we dünýäniň iri hususy kompaniýalary ylmy gözleglere çynlakaý maýa goýýarlar we dürli grantlar we talyp haklary meýilnamalaryny maliýeleşdirýärler. Mysal üçin, Humboldt gözleg stipendiýasy programmasy, "Ford", "Volkswagen" we beýleki kompaniýalaryň stipendiýa programmalary muňa mysal bolup biler. Scientistsaş alymlarymyzyň şeýle mümkinçiliklerden netijeli peýdalanmalydygyna we ýerli we halkara stipendiýa maksatnamalaryna işjeň gatnaşmalydygyna ynanýaryn. Şol bir wagtyň özünde, ANAS, Ylym we Bilim ministrligi hem ýaşlara şeýle programmalara ýüz tutmak we höweslendirmek üçin ylmy-usulyýet we guramaçylyk goldawyny bermelidir Mundan başga-da, dünýädäki ylmy gözleglere we innowasiýalara hususy pudagyň goýýan maýa goýumlarynyň mukdary ýylsaýyn artýar. Bu tendensiýa Azerbaýjanda-da öz beýanyny tapmaly. Häzirki döwürde hususy pudak innowasiýa önümlerini we tehnologiýalaryny döretmekde, bäsdeşlik artykmaçlygyny gazanmakda we durnukly ykdysady ösüşi üpjün etmekde ylma maýa goýumlarynyň aýgytly rol oýnaýandygyny göz öňünde tutmalydyr Häzirki wagtda ylym we gözleg üçin bölünip berlen serişdeleriň mukdaryna görä dünýäde öňdebaryjy iki ýurt ABŞ we Hytaýdyr. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda ylym we bilime bölünip berlen serişdeleriň umumy mukdary 1 trillion ABŞ dollaryna golaýlaýar, Hytaýda bolsa bu görkeziji eýýäm 600 milliard dollardan geçdi. Ysraýyl we Günorta Koreýa jemi içerki önüm bilen baglanyşykly ylma we gözleglere bölünip berlen serişdeler boýunça liderligi görkezýärler. Iki ýurt hem içerki önüminiň 6 göteriminden gowragyny ylym, gözleg we innowasiýa işlerini maliýeleşdirmek üçin bölüp berýär Mentionedokarda agzap geçen ýurtlarymyzyň dünýäniň iň güýçli ykdysadyýetleriniň hataryna girmegi tötänden däldir. Umuman aýdanyňda, ýokary ylmy potensialy bolan ýurtlar hem güýçli ykdysadyýete eýe. Japanaponiýanyň, Singapuryň, Norwegiýanyň, Daniýanyň, Germaniýanyň, Gollandiýanyň we beýleki ösen ýurtlaryň tejribesi muny ýene bir gezek tassyklaýar. Bu ýurtlarda ylma uly maýa goýumlary goýulýar we netijede ýurduň ykdysady ösüşi üpjün edilýär Ylym pudagyndaky özgertmeleri Azerbaýjanda yzygiderli dowam etdirmeli diýip hasaplaýaryn. Bu özgertmeler diňe bir ylma bolan gyzyklanmany artdyrmak bilen çäklenmän, ylmy işgärleriň aýlyk haklaryny hem goşmak bilen durmuş üpjünçiligini ýokarlandyrmaga hyzmat etmelidir. Şol bir wagtyň özünde, özgertmeler bir gezeklik bolmaly däl, dünýäniň ösüş meýillerine we ýurdumyzyň strategiki ileri tutulýan ugurlaryna laýyklykda yzygiderli täzelenmeli. Munuň üçin ylmy ösüşiň uzak möhletli ýol kartasyny taýýarlamak möhümdir. Şübhesiz, bu aňsat iş däl. Şeýle-de bolsa, häzirki döwrüň kynçylyklary we Azerbaýjanyň strategiki ösüş ileri tutulýan ugurlary şeýle ýol kartasynyň taýýarlanmagyny gutulgysyz edýär Jenap Asef, sebitdäki geosyýasy we ykdysady üýtgeşmeler Gara deňziň ykdysady hyzmatdaşlyk guramasynyň işine nähili täsir etdi? Bu guramanyň soňky wakalary we işleri barada size habar bermek isleýäris Soňky ýyllarda Gara deňiz sebiti dünýä syýasatynyň we ykdysadyýetiniň esasy strategiki nokadyna öwrüldi merkezleriniň birine öwrüldi. Bu, esasan, sebitiň amatly geostrategiki ýagdaýy bilen baglanyşykly. Gara deňiz basseýni Aziýa bilen Europeewropanyň arasynda möhüm köpri bolup hyzmat edýär. Beýleki tarapdan, dünýäniň esasy ulag geçelgeleri - taryhy küpek ýoly we Demirgazyk-Günorta halkara ulag geçelgesi bu sebitden geçýär. Şol bir wagtyň özünde, bu sebit Hazar we Gara deňiz basseýnlerinden dünýä bazarlaryna energiýa çeşmeleriniň - nebitiň we gazyň iberilmeginde aýratyn ähmiýete eýe Ulag infrastrukturasyny ösdürmek, netijeli önümçilik we energiýa çeşmelerini dolandyrmak häzirki zaman ylmy gözlegler we innowasiýa tehnologiýalary bolmazdan mümkin däldigini bellemelidiris. Şonuň üçin guramamyzyň başlangyjy bilen ylym akademiýalarynyň prezidentleriniň we Gara deňiz sebitiniň öňdebaryjy uniwersitetleriniň ýolbaşçylarynyň yzygiderli ýygnaklary geçirilýär. Şu ýylyň maý aýynda Sofiýada geçirilen üçünji duşuşygyň üstünlikli tamamlanandygyny we indiki - dördünji ýygnagy indiki ýyl Moldowanyň paýtagty Kişinoda geçirmek kararyna gelendigini ýatladym Şeýle ýygnaklaryň sebitde ylmy hyzmatdaşlygyň giňelmegine, bilelikdäki gözlegleriň we ýokary hünärli ylmy işgärleri taýýarlamagyň möhüm goşant goşýandygyna ynanýaryn. 21-nji asyrda ylym indi indiwidual däl-de, köpçülikleýin herekete esaslanýar. Şonuň üçin halkara ylmy hyzmatdaşlygy we ylymyň integrasiýasy häzirki döwrüň iň möhüm talaplaryndan biridir Emeli intellektiň we sanly tehnologiýalaryň çalt ösýän we zähmet bazaryndaky düýpgöter üýtgeýän döwürde, ýokary hünärli işgärleri taýýarlamak ugrunda ylym we ýokary okuw jaýlarynyň öňünde durýan esasy meseleler haýsylar? Häzirki döwürde emeli intellekt we sanly tehnologiýalar boýunça hyzmatdaşlygyň giňelmegi, şeýle hem ýokary hünärli işgärleri taýýarlamak möhüm ähmiýete eýe. Bu nukdaýnazardan ilki bilen häzirki döwrüň talaplaryna laýyk gelýän täze hünärleriň döredilmegine üns berilmelidir. Maliýe tehnologiýalary (FinTech), emeli intellekt, maliýe matematikasy, biotehnologiýa we beýleki geljegi uly ugurlar bu meselede aýratyn möhümdir Beýleki tarapdan, her bir ýurtda bu hünärler boýunça hünärmenleri taýýarlamak üçin ýeterlik maddy we adam resurslary ýok. Şonuň üçin Gara deňiz sebitiniň ýurtlarynyň arasyndaky utgaşdyrma we hyzmatdaşlygy güýçlendirmek gerek diýip hasaplaýaryn. Her bir döwlet ösüşiň ileri tutulýan ugurlaryna laýyklykda täze hünärleri açmak üçin çäreleri görse, sebitiň beýleki ýurtlary hem bu mümkinçiliklerden peýdalanyp bilerler. Şeýlelik bilen, täze hünärleri açmak prosesi utgaşdyrylan görnüşde amala aşyrylýar, şol bir hünärleriň dürli ýurtlarda gaýtalanmagynyň öňüni alýar we bar bolan çeşmeler has netijeli ulanylýar Şunuň bilen baglylykda, Baku döwlet uniwersitetiniň tejribesini üstünlikli mysal hökmünde getirip bolar. Uniwersitet dünýä zähmet bazarynyň talaplaryna laýyk gelýän kärleriň döredilmegine aýratyn üns berýär. Şol bir wagtyň özünde, bu ugurda dünýäniň öňdebaryjy uniwersitetleri bilen hyzmatdaşlygy giňeltmegi maksadalaýyk hasaplaýaryn. Global tejribeden peýdalanmaly, ösen modelleri öwrenmeli we olary ýurdumyzyň we sebitimiziň talaplaryna laýyklykda ulanmaly Anotherene bir möhüm ugur, innowasiýa başlangyç ekosistemasyny ösdürmek we üznüksiz goldaw. Häzirki wagtda innowasiýa başlangyçlaryny goldamak gaty möhümdir. Emma mesele diňe olaryň maliýeleşdirilmegi bilen gutarmaýar. Şeýle hem, goldanýan başlangyçlaryň mundan beýläkki ösüşi, olaryň netijeleri we ykdysady netijeliligi yzygiderli bahalandyrylmalydyr. Sebäbi döwlet gaznalary bu ugura gönükdirilendir we esasy maksat şol maýa goýumlarynyň ýurduň ykdysadyýetine, innowasiýa gurşawyna we jemgyýetine hakyky peýdalary getirmegi bolmaly Alym hökmünde-de, parlament agzasy hökmünde-de köp ýyllyk işiňizi göz öňünde tutup, ylma bolan gyzyklanmany we ylmy hünäriň jemgyýetimizdäki abraýyny hasam artdyrmak üçin haýsy mehanizmleri ulanmaly? Youngaşlary ylma çekmekde haýsy täze çemeleşmeleri möhüm hasaplaýarsyňyz? Dünýä ylmynyň ösüş dinamikasyna seretsek, köp ýurtda ylmy işjeňlik bilen meşgullanýanlaryň sanynyň azalýandygyny göreris. Şeýle-de bolsa, ABŞ we Hytaý muňa degişli däldir. Iki ýurtda alymlaryň sany ýylsaýyn köpelýär we eýýäm 1,6 milliondan geçdi. Ylma we ýokary hünärli işgärlere yzygiderli maýa goýýan bu ýurtlaryň häzirki wagtda dünýäniň öňdebaryjy ykdysadyýetleriniň hataryna girmegi tötänden däldir Peopleaşlaryň ylym bilen gyzyklanmazlygynyň birnäçe sebäbi bar. Bularyň iň möhümi, şübhesiz alymlaryň sosial üpjünçiligi, esasanam aýlyklarynyň derejesi. Gynansagam, ylmy gözleg edaralarynda işleýän alymlaryň, hünärmenleriň we professorlaryň aýlyklary islenýän derejede däl. Bu, alymlaryň aýlyklarynyň gysga möhletde düýpgöter ýokarlanmalydygyny aňlatmaýar. Şeýle-de bolsa, ylym pudagynda maksatly özgertmeleri geçirmek we döwlet gaznalaryny has netijeli ulanmak arkaly bu meseläni ädimme-ädim çözüp bolar diýip pikir edýärin Aboveokarda belläp geçişim ýaly, ylym pudagynda uzak möhletleýin ösüş strategiýasyny öz içine alýan ýol kartasynyň işlenip düzülmegi sagadyň zerurlygydyr. Şeýle strategiki resminama, ylym bilen baglanyşykly köp meseleleriň yzygiderli çözülmegine we ösüşiň ileri tutulýan ugurlaryny dogry kesgitlemäge mümkinçilik berip biler. Şol bir wagtyň özünde, anyk, ylmy esasda teklipler taýýarlanylmaly we olaryň döwletiň we jemgyýetiň durmuş-ykdysady ösüşine goşan goşantlary takyk bolmaly Meniň pikirimçe, häzirki döwürde iň möhüm mesele ylmy jemgyýetiň inisiatiwasyny ýokarlandyrmakdyr. Ylmy ösdürmek üçin täze pikirleriň we teklipleriň diňe ýokary ýolbaşçylardan geljekdigine garaşmak dogry çemeleşme däl. Şeýle başlangyçlar ilki bilen alymlar tarapyndan öňe sürülmeli we Azerbaýjanyň strategiki ösüş maksatlaryna laýyklykda döredilmeli Döwlet baştutanymyz jenap Ilham Aliýewiň we birinji wise-prezident hanym Mehriban Aliýewanyň şeýle başlangyçlara oňyn çemeleşjekdigine ynanýaryn. Döwlet baştutanymyzyňam, birinji aýalymyzyň hem häzirki zaman pikirlenişi we çuňňur bilimleri barlygy sebäpli, ylymyň we bilimiň ösmegine aýratyn ähmiýet berýärler we ylymyň jemgyýetiň ösüşindäki ornuna we ýurduň geljekdäki ösüşi üçin strategiki ähmiýetine çuňňur düşünýärler Ahyrynda, pursatdan peýdalanyp, bir meseläni ýatlamak isleýärin. Şu ýylyň maý aýynda "Springer" neşirýaty tarapyndan neşir edilen "Köp ölçegli regressiýa derňewi we emeli intellekt" kitaby üçin Azerbaýjan Respublikasynyň Döwlet baýragyny bermek ylym we alymyň işine görkezilen gymmatlygyň aýdyň mysalydyr. Işimize berlen bu ýokary baha we aýratyn üns üçin jenap Prezident Ylham Alyýewe çuňňur minnetdarlygymy bildirýärin Azerbaýjanyň Milli Ylymlar akademiýasynyň prezidiumynyň jemgyýetçilik bilen aragatnaşyk, metbugat we maglumat bölüminiň elektron maglumat bölüminiň müdiri;