Rafael Grossi: Gazagystan ýadro howpsuzlygy meselelerinde IAEA-nyň esasy hyzmatdaşy

Üç ýyl mundan ozal Astana eden soňky saparyňyzdan bäri Gazagystan bilen Agentligiň hyzmatdaşlygy hasam çuňlaşdy. Güýçli hyzmatdaşlygyň 10 ýyllyk ýol kartasyny goşmak bilen birnäçe möhüm resminama gol çekendigiňizi gördük. Gazagystan bilen Agentligiň arasyndaky gatnaşyklaryň häzirki derejesine nähili baha bererdiňiz? Bolýar, düýbünden, seniň aýdyşyň ýaly. Munuň sebäbi haýsydyr bir býurokratik sebäpler bilen däl-de, ýurduň ýadro programmasy bilen hakykatdanam öňe barýan hakykatyny görkezýär. Geçen gezek, 2023-nji ýylda bu ýere gelenimde, birnäçe zat yglan edildi. Hususan-da, raýat ýadro energiýasy maksatnamasy barada prezident öz pikirini, şol sanda milli referendum geçirmek pikirini yglan etdi we bu ädimleriň hemmesi durmuşa geçirildi Indi maksatnama öňe barýar, bu ugurda we beýlekilerde eýýäm möhüm bolan Gazagystan bilen alyp barýan işlerimiziň ep-esli giňeljekdigini aňladýar. Gazagystan uran öndürmekde möhüm ýurt, bu ýerde pes baýlaşdyrylan uran banky we hyzmatdaşlygyň beýleki ugurlary bar. Emma indi ýurtda birnäçe ýadro desgasy hem bolar. Şeýlelikde, bu bilelikde ýerine ýetirmeli işlerimiz babatynda kwant böküşini aňladýar Halkara ýagdaýy bilen baglanyşykly başga bir sebäp hem bar diýip pikir edýärin. Gazagystan, hususan-da Prezident Kassym-Jomart Tokaýew, ähli taraplar tarapyndan halkara derejesinde kabul edilen söhbetdeş bolup hyzmat etmek üçin seýrek ukyply. Bu saparyň maksady indiki ädimleri we Halkara Atom Energiýasy Guramasynyň bu maksatnamany nädip goldajakdygyny ara alyp maslahatlaşmakdy. Nuclearadro elektrik stansiýalarynyň iki toparyny, ähtimal kiçi modully reaktorlary öz içine alýan taslamalar bar. Elbetde, bularyň hemmesi IAEA-nyň Agentligiň goldawyny we goldawyny talap edýär Geçen ýyl Gazagystan Agentligiň Uzak Gündogar sebit toparyna goşuldy, belki-de Dolandyryjylar geňeşini goşmak bilen esasy karar berýän guramalara geljekde agza bolmak mümkinçiligini açar. Geňeşde mümkin bolan oturgyç arkaly Gazagystanyň Agentligiň dolandyrylyşyna we global ýadro meýilnamasyna goşant goşýandygyny nähili görýärsiňiz? Munuň bolmalydygy diňe mantykly diýip pikir edýärin. Käwagt halkara guramalarynda sebitleýin ylalaşyklar - esasanam çalt üýtgeýän dünýäde indi hakykaty görkezmeýär. Hatda halkara guramalarynyň düzümleri we toparlary köplenç dünýäni häzirki ýaly görkezip bilmeýär Ahyrynda bir çözgüt tapyp bildik we meniň pikirimçe, şeýle global ähmiýete eýe bolan bir ýurduň, esasanam ýadro pudagynda, global ýadro gözegçilik guramasy IAEA-nyň syýasat ýörediji guramalarynda oturgyç almaga mümkinçiliginiň bolmagy gaty manylydyr Elbetde, Gazagystan halkara hyzmatdaşlary bilen hyzmatdaşlykda ilkinji ýadro elektrik stansiýalaryny gurmaga taýynlanýar. Agentligiň nukdaýnazaryndan, esasanam etapyň başynda Gazagystanyň üns bermeli iň möhüm ileri tutulýan ugurlary haýsylar? Gazagystanyň eýýäm birnäçe artykmaçlygy bar. Nuclearadro energiýasyna girýän köp ýurtda edaralar we gözegçilik edaralary noldan gurulmaly. Gazagystan gaty üýtgeşik bir ýagdaýdadyr, sebäbi Kaspi sebitinde ýadro elektrik stansiýasyny işletmek ýaly eýýäm uly ýadro tejribesi bar Şeýle hem Gazagystan dünýädäki iň uly urany gazyp alýan, öndürýän we öwürýän ýurtlaryň biridir. Bir nukdaýnazardan seredeniňde, ýiten ýeke-täk element ýadro elektrik stansiýalarynyň özleri boldy. Diýmek, Gazagystanyň eýýäm berk binýady bar IAEA ýadro elektrik stansiýalaryny gurýan ýurtlar üçin dogry ugurda hereket edýändiklerine baha bermek üçin maslahat we gözden geçiriş hyzmatlaryny hödürleýär Şol hyzmatlar nämä meňzeýär? Mysal üçin, ýadro desgasyna ygtyýarnama bermek gaty çylşyrymly iş. Her ulgam, dizaýn elementi, işleýşi we enjam bölekleri seresaplylyk bilen barlanmalydyr. Bu diýseň yzygiderli we jikme-jik bir proses Countriesurtlara dogry ýoldan gidendiklerine baha bermäge kömek edýän hyzmatlary edýäris. Soňra, deslapky etapda, bir ýurt ýadro desgasyny işe girizmäge taýýarlananda, köýnek repetisiýasyny geçirýäris. Hemme zadyň taýyndygyny ýa-da taslamanyň howpsuz öňe gidip biljekdigini kesgitleýäris Bularyň hemmesi Agentligiň agza döwletlere hödürleýän hyzmatlary we biz bu işi Gazagystanda hem amala aşyrarys Diýmek, Agentlik her ýerde bolar üçin ädim Takyk. Nuclearadro energiýasyny ornaşdyran ýa-da gaýtadan ornaşdyran, howpsuz we ygtybarly durmuşa geçirilmegini üpjün edýän beýleki ýurtlarda muny üstünlikli amala aşyrdyk learadro energiýa taslamalaryna köplenç diňe bir energiýa infrastrukturasy däl, eýsem has giň sebitleýin ösüş üçin katalizator hökmünde hem seredilýär. Munuň halkara mysallary barmy? Adro energiýasy senagat taýdan ösýän pudakdyr. Nuclearadro energiýasynyň çäginde köp ugurlar birleşýär: emeli intellekt, in engineeringenerçilik, magdançylyk, matematika we himiýa. Beýleki energiýa çeşmelerinden tapawutlylykda ajaýyp merkez Gazylyp alynýan ýangyçlara ýa-da täzelenip bilinýän zatlara seretseňiz, prinsip birneme ýönekeý - siz bir zady ýakýarsyňyz ýa-da tebigatdan bir zat ulanýarsyňyz. Ucadro energiýasy, ynsan aňynyň tebigy bolmadyk bir zady döretmeginiň netijesidir. Munuň üçin ýokary hünärli adamlar gerek Size müňlerçe inersener, tehnik, operator, kebşirleýji - bilelikde işleýän hünärleriň tutuş jemgyýeti gerek. Bu ädim ätmek bilen, Gazagystan tehnologiki binýadyny hakykatdanam köpeldýär we diwersifikasiýa edýär, beýleki pudaklara-da täsir eder Bilşiňiz ýaly ösüp barýan ýurtlaryň köpüsinde ýadro energiýasy hemra senagaty, kosmos senagaty we öňdebaryjy tehnologiýalar üçin esas boldy. Şeýlelikde, bu ýurt üçin ähli mümkinçilikler dünýäsini açýar Gazagystan, ilkinji nobatda urany üpjün ediji bolmakdan we ýadro energiýasynyň doly siklini ösdürmek isleýändigini birnäçe gezek mälim etdi. IAEA Gazagystany ýangyç sikliniň ösüşi, ösen ýadro tehnologiýalary, ylmy gözlegler we, iň esasysy, adam kapitalyny taýýarlamak ýaly ugurlarda Gazagystany goldamakda nähili rol oýnap biler? Garaz, okuw we mümkinçilikleri artdyrmak möhümdir. Öň hem belläp geçişim ýaly, bularyň hiç biri güýçli adam resurslary bazasy bolmazdan mümkin däl Potensialy ýokarlandyrmak maksatnamalary, okuw başlangyçlary, bilim mümkinçilikleri, talyp haklary we talyp haklary arkaly Agentlik bu işi guraýar we ýeňilleşdirýär. Möhümi, Agentlik halkara howpsuzlyk standartlarynyň dogry ulanylmagyny üpjün edýär. Halkara ülňülerine doly laýyk gelýän we ýerli ilatyň goralmagyny üpjün edýän çäreleri ýeňilleşdirýäris Şeýle hem, maslahat beriş mehanizmleri arkaly özara gatnaşyklary goldaýarys. Mysal üçin, Kazatompromyň gatnaşýan Wena topary diýilýän zady döretdim. Resmi däl gepleşik, hyzmatdaşlyk we tejribe alyşmak üçin dünýäniň öňdebaryjy kompaniýalaryny birleşdirýär IAEA, düzgünleşdirijileriň, öndürijileriň, kompaniýalaryň, hökümetleriň - hemmeleriň ýygnanýan global ýadro öýi. Elbetde, beýle goldaw bolmasa ýadro programmasyny amala aşyrmak tehniki taýdan mümkindir, ýöne iş ýüzünde hiç kim muny etmeýär. Şonuň üçin bu hyzmatdaşlygyň ajaýyp manysy bar Aýdyşym ýaly, IAEA bilen Gazagystanyň arasyndaky gatnaşyklar gaty berk we dostlukly Ozal "Qazinform" habar gullugy Kassym-Jomart Tokaýewiň IAEA-nyň baş müdiri Rafael Grossi bilen duşuşandygyny habar berdi