Günbatar bilen Gündogar polýuslaryň garşysynda bolmaly däldir - diýip, Telman Orujow ýazýar

(Aslynda geçen anna güni çap edilen sanynda) XI asyryň ahyrynda Europeewropada başlanan haçly ýörişler bidgatçy ýa-da kapyr hasaplanýanlara garşy Mukaddes Uruş gurmak pikirine esaslandy. Hristianlaryň gahary musulmanlara gönükdirildi we esasan Ispaniýanyň musulman dolandyryşyndan we musulman ilatyndan azat edilmeginde ýüze çykdy. 1098-nji ýylda hristian Europeewropa musulmanlara hüjüm etmek üçin amatly şertleri tapdy Haçly ýörişlere itergi Wizantiýa imperatory Aleksis I (ýyllar) birden geldi. Rim papasy Urbandan Seljuk türklerine garşy kömek bermegini isledi. Rim papasy muny ýolbaşçylygyny subut etmek üçin altyn pursat hökmünde ulandy, Europeanewropaly söweşijiler Iýerusalimi we Mukaddes topragy "kapyrlardan" azat etmek üçin Aziýa ýöriş ederler. Mukaddes şäher hökmünde Iýerusalim köpden bäri hristian zyýaratçylarynyň üns merkezinde boldy. 1905-nji ýylda Fransiýanyň günortasyndaky Klemontdaky ýygnak geňeşinde Rim papasy Urban hristianlara butparazlara garşy ýarag alyp, Mukaddes topragy hristianlara gaýtaryp bermegi haýyş etdi. Rim papasy munuň öwezine günäleriň bagyşlanmagyny wada berdi. Şeýlelik bilen, kapyrlara garşy söweşde ölen her bir adam, bu toprakda ýa-da deňizde bolup geçen bolsa, şol pursatda günälerinden azat edilerdi. Ol gaty ses bilen: "Muny Hudaýyň beren güýji bilen olara hödürlärin" -diýdi Urbanyň çykyşyna jogap hökmünde köp sanly adam harby gulluga girdi we dini joşgun bilen tutuldy, aslynda süri psihozy. Birinji haçly ýöriş dini fanatizmiň beýany boldy. "Daýhan" haçly ýörişi ýa-da "Garyp halk" haçly ýörişi diýlip atlandyrylýan uly goşun döredildi. Balkanlardan geçenlerinde, ýerli ilaty gorkuzdylar we taladylar. Dini höwes beýleki pajygaly wakalar bilen çalşyryldy, ýewreýler yzarlandy, hristian buthanalary Isa Mesihiň ganhorlary hökmünde görkezildi. Jewewreý nirede tapylsa-da, ýigrenilýän ýaryş hökmünde yzarlanmalydy. Türkler hem öz gezeginde bu tertipsiz we ýaragsyz mähelläni öldürdiler Günbatar Europeewropanyň, esasanam Fransiýanyň söweşijileri ilkinji haçparaz goşunlaryny döretdiler. Rysarlar öz hojaýynlary hasaplanýardylar. Bir bölegi söweşmek islese-de, beýlekiler muny territoriýa eýe bolmak, baýlyk gazanmak, mümkin boldugyça at almak we hatda gaçmak üçin bir mümkinçilik hökmünde görüpdirler. Katolik kilisesi "Taňrynyň parahatçylygy" we "Taňrynyň hakykaty" ýaly şygarlar bilen gürleşýän bolsa, bu üstünlik gazanyp bilmedi, sebäbi bu uly üstünlik däldi Haçly ýörişler 1099-njy ýylda Iýerusalime baryp ýetdiler, bäş hepdelik gabawdan soň Mukaddes şäher ýesir alyndy we ýaşaýjylary - erkekleri, aýallary, çagalary elhenç gyrmak başlandy. Haçly ýörişler Palestina topraklaryny basyp alandan soň, Wizantiýa imperatorynyň isleglerini äsgermezlik edip, öz Iýerusalimi goşmak bilen dört haçly döwlet döretdi. Bu ştatlar musulmanlar bilen gurşalandyr we Italiýanyň söwda şäherleri tarapyndan üpjün edilýän zatlara baglydy. Şondan Italiýanyň şäherleri has baýlaşdy 1120-nji ýylda Ikinji haçly ýöriş başlamazdan ozal musulmanlar dört latyn döwletiniň ilkinjisi Edessany basyp aldy. Bu täze haçly ýörişiň döremegine sebäp boldy. Dykma serdarlaryň sanawyna Fransiýanyň koroly Lui VII we Germaniýanyň mukaddes Rim imperatory Konrad III hem goşuldy. Emma Ikinji haçly ýöriş düýbünden şowsuz boldy Üçünji haçly ýörişiň sebäbi, 1187-nji ýylda Siriýanyň we Müsüriň hökümdary Saladiniň ýolbaşçylygyndaky Musulman güýçleri tarapyndan Iýerusalimiň mukaddes şäherini basyp almagydy. Bu aralykda, hristian dünýäsiniň hemmesi Eastakyn Gündogara täze haçly ýörişe goşulmalydy, sebäbi Mukaddes şäher ýitdi. Esasy monarhlar täze haçly ýöriş güýçlerine hut özleriniň ýolbaşçylyk etmelidigi baradaky teklibe razy boldular. Bular Mukaddes Rim imperatory, Germaniýanyň Frederik Barbarossa, Angliýanyň şasy Riçard theolbars, Fransuz koroly Filip II Awgust Haçly ýörişleriň käbiri 1189-njy ýylda Eastakyn Gündogara geldi. Barbarossa derýada suwa düşüp gark boldy we tiz wagtdan goşuny beýlekilerden aýryldy. Iňlis we fransuz monarhlary deňiz bilen geldi we deňiz güýçleriniň kömegi bilen kenarýaka şäherlerde gowy garşylandy. Emma kenara göçüp baranlarynda, betbagtçylyklar bilen ýüzbe-ýüz boldular. Şonuň üçin Filip öýüne gaýdyp geldi we Riçard Saladin bilen şertnama baglaşdy. Saladiniň hristian zyýaratçylarynyň Iýerusalime gelmegine rugsat bermek baradaky teklibine garşylyk etmedi 1193-nji ýylda Saladin ölenden soň, Rim papasy Innocent II Dördünji haçly ýörişe başlady. Mukaddes topraga barýan ýolda haçly ýöriş goşuny Wizantiýa tagtynyň berilmegi baradaky jedellere-de goşuldy. Bu ýörişden Wenesiýa, esasanam şäheriň garry doju Dandolo, uly bäsdeşini zyýansyzlandyrmak üçin ajaýyp pursat gazandy. Haçparazlar Konstantinopola gelip, 1204-nji ýylda şäheri taşladylar we bu ýerde öz latyn respublikasyny döretdiler. Wizantiýa imperatory Trebizondda gaçybatalga tapyp bildi. Diňe 1261-nji ýylda Wizantiýa goşuny ýene-de Konstantinopoly basyp aldy. Paýtagt halas edilse-de, Wizantiýa indi Ortaýer deňziniň esasy güýji däldi. Dikeldilen imperiýa diňe bir Konstantinopoldan we onuň töweregindäki sebitlerden däl, Kiçi Aziýanyň ýurtlaryndan ybaratdy. 1453-nji ýylda, 190 ýyldan soň, Osman soltany Mehmet Fateh II Wizantiýanyň gowşak paýtagtyna çozdy we imperiýanyň barlygyny bir gezek ýok etdi. 20-nji asyrda Birinji Jahan Urşunda Osman imperiýasynyň özi ýeňilendigi sebäpli, taryhyň arhiwine gitmeli boldy Köp sanly şowsuzlyklara garamazdan, haç idealy düýbünden ýitip gitmedi. Ondan soňky kampaniýalarda bu gezek kuwwatly Müsür döwletinden Mukaddes topragy almak synanyşygy edildi. Diňe nemes imperatory Frederik VI 1228-nji ýylda Iýerusalime papanyň goldawy bolmazdan haçly ýörişe ýolbaşçylyk edip, şäheriň patyşasy boldy. Ol muňa Müsüriň soltanynyň razyçylygy bilen mukaddes şäheri söweşsiz basyp aldy Frederik şäherden çykansoň, türk toparynyň Müsüriň soltany bilen ýaranlyk gurmagy netijesinde şäher ýene-de musulmanlaryň eline geçdi. VII we VIII haçly ýörişleri hem şowsuz bolmalydy. 91akyn Gündogaryň iň soňky hristian şäheri bolan Akre 1291-nji ýylda tabyn boldy. Haçly ýörişleriň mukaddes topragy hristian günbataryndan almak baradaky möhüm maksady düýbünden abraýdan düşürildi Aleksandr Makedonskiý Aziýa bilen Europeewropany, Gündogary we Günbatary birleşdirmek islese, haçly ýörişler iki yklymyň halklarynyň arasynda duşmançylyk tohumlaryny ekendigi bilen ýatda galar. Haçly ýörişler täze imperiýa döretmek maksadyna hyzmat edipdi, sebäbi olar diňe basyp almak maksady bilen bolupdy. Hudaýyň tabşyryklarynyň tersine, adamlary parahatçylyga we doganlyga çagyrmagyň ýerine hristian dini galp şygar bilen musulman we ýewreý dünýäsine hüjüm etmegi maksat edinýärdi, ýöne netijede hiç zada ýetip bilmedi Haçly ýörişler müň ýyldan soň Gündogaryň halky tarapyndan nälet hökmünde ýatda saklanýar, sebäbi hristianlaryň dünýäde agalyk etmek niýeti bardy, haçparazlar köp gan dökdüler we watanyna ýazan hatlarynda atlaryny musulmanlaryň ganynda aýak astyna alandyklary bilen öwündiler. Şeýle wagşylyk hiç wagt ýatdan çykarylmaýar. Bu aralykda, bibliýanyň "gylyjy pyçak bilen urmak" çagyryşy düýbünden ýatdan çykaryldy Iki polýusyň ýakynlaşmagy we biri-birini kabul etmeginiň ýerine haçly ýörişler wagtynda iki medeniýetiň arasyndaky üýtgeşmeler artdy we hasam daşlaşdy. Emma hristian dünýäsi hem birneme peýdalanmagy başardy. Hristian Europeewropa gündogarda, mukaddes toprakda musulman dünýäsine garşy göreşde üstünlik gazanyp bilmedi, Ispaniýada we Sisiliýada ýigrenýän dinine garşy göreşdi. Haçly ýörişler Europeanewropa jemgyýetinde durnuklylygy dikeltmäge kömek etdi we Günbatar bähbitleri öz gözegçiligini öňküsinden has gowy tassyklamagy başardy. Haçly ýörişler ykdysady ösüş üçin şertler döretdi, Italiýanyň port şäherleri gaty baý boldy. Bu ýörişler söwdany janlandyrmaga hem kömek etdi. Haçly ýörişler indiki nesillere-de täsir etdi, bu döwürde ýewreýlere garşy hüjümler we hüjümler has giň ýaýrady. Şeýlelik bilen, ýewreý pogromlary orta asyr Europeanewropa durmuşynyň yzygiderli aýratynlygyna öwrüldi. Haçly ýörişleriň "täsiri" esasan şundan ybaratdy Şeýle hem, bu ýörişler Europeewropada dini höwesiň ýokarlanmagynyň netijesi boldy. Haçly ýörişler Rim ýokary kilisesiniň janlanmagyna sebäp boldy we Europeanewropa jemgyýetine täsirini artdyrdy. Haçly ýörişler, Hudaýyň hatyrasyna bir söweşiň we söweşiň mekir garyndysydy Musulman dünýäsindäki bölünişik onuň ösüşine gaty ýaramaz täsir etdi. X asyryň ortalaryna Bagdatda Abbas halyflarynyň ýolbaşçylygyndaky Yslam imperiýasy eýýäm bölünipdi we Fatimidler diýlip atlandyrylýan şaýy dinastiýasynyň ýolbaşçylygynda apbaslylara garşy güýçler birleşipdi. Olaryň gelip çykyşy Demirgazyk Afrikada bolup, Müsüre çozup, paýtagt hökmünde täze Kair şäherini gurupdyrlar. Şaýy halyfatyny döretmek bilen Bagdatda sünni halyfatynyň ornuny tutdular garşydaşlaryna öwrüldiler we şeýdip yslam dünýäsini böldi Täze dörän Fatimid dinastiýasy gülläp ösüp, Yslam dinamik merkezi hökmünde Abbas halyfatyndan öňe geçipdir. Güýçli goşun döredip, hakyna tutma hakyna tutma, şeýle hem ýerli halklaryň wekillerini toplapdyrlar. Bu hakyna tutma hakyna tutulanlaryň biri Seljuk türkleri bolup, tiz wagtdan Fatimidleriň özleri üçin howp hökmünde ýüze çykypdyr Seljuk türkleri çarwa (çopan) halk bolmak bilen Merkezi Aziýadan çykyp, Yslam dinini kabul edip, Apbas halyflygy üçin harby hakyna tutma bolup hyzmat edipdirler. Taňrynyň we mukaddesleriň "hyzmatkäri" sözi atlarynyň köpüsine goşuldy we bu atlar diňe türklere degişlidi Elbetde, yslamy kabul eden araplar mukaddeslere ybadat etmegiň alamaty hökmünde Hudaýyň guly diýilýän Abd ur-Rahman ýaly atlary ulandylar. "Abd" arap dilinde "gul" diýmegi aňladýar. Andalusdaky Umaýýad hökümdarlary (halyflar) bu ady göteripdirler. Seljuk türkleri Merkezi Aziýadan hakyna tutma hakyna tutulan hakyna tutulanlardy we araplar bilen deňeşdirilende irki döwürlerde halk köpçüliginiň pikirine görä gul hasaplanýardylar. Soň bolsa harby şahsyýet hökmünde ýokary galdylar we häkimiýeti ele almagy başardylar. Indi özlerini gul hasaplamadylar, asylly adamlar boldular. Şonuň üçin türkler soňra şeýle atlardan ýüz öwürdiler, şonuň üçin Osman imperiýasynda ýa-da häzirki Türkiýede ýok Azerbaýjanda geň zat, bu däp wepalylygyň mysaly hökmünde dowam etdirilipdi we öňki iki-üç nesilde Aligulu, Ymamgulu, Hasangulu, Huseýngulu, Rzagulu we beýleki atlar giňden ýaýrapdy. Esasan şaýy ymamlarynyň guly sözünden ybarat atlar ileri tutulýardy. Şonuň üçin sünnüler bu atlary ulanmadylar. Şaýy mezhebinde fanatizmiň elmydama güýçli bolandygy we monarhiýa ýatyrylandan soň erkinligi ep-esli çäklendirýän Eýranda teokratik döwletiň döremegi munuň aýdyň subutnamasydyr. Esasan sünni döwleti bolan Saud Arabystanyndaky monarhiýa yslamyň iň keramatly şäherleriniň we Haj ýerleriniň täsirine düşýän güýçli dini faktora esaslanýar