Bogaz söweşi - Global güýçleriň täze geosyýasy fronty - SÖ COMGI

Häzirki wagtda dünýäde we esasanam Eastakyn Gündogar sebitinde bolup geçýän wakalar dünýä syýasatynyň esasy mowzugyna öwrüldi. Eýran, ABŞ we Ysraýylyň arasynda başlanan harby dartgynlyk uzak wagt bäri ýerli häsiýete eýe däl. Bu dawa dünýä ykdysadyýetiniň, energiýa howpsuzlygynyň we beýik güýçleriň arasyndaky deňagramlylygyň gönüden-göni bölegine öwrüldi. Şu nukdaýnazardan seredilende, konfliktiň esasan Hormuz bogazy we Bab al-Mandab bogazynda bolup geçýändigi ýüze çykýar. Sebäbi iki bogaz hem global energiýa we söwda ýollary üçin esasy geçelge hasaplanýar. Dünýädäki nebit üpjünçiliginiň 20 göterimi diňe Hormuz bogazyndan geçýär Bab-el Mandab bogazy Europeanewropa-Aziýa söwdasynyň esasy ugry. Şu günki meseleler we bu ugurlar bilen baglanyşykly blokadalar dünýä ykdysadyýetine çynlakaý täsir edýär. Eýran, ABŞ we Ysraýyl şertlerine razy bolmasa, Hormuz bogazynyň ýapyljakdygyny birnäçe gezek aýtdy. Bu dünýäniň energiýa bazary üçin islenmeýän hasaplanýar. Sebäbi 1 aýdan gowrak wagt bäri dowam edýän Bosfor bilen baglanyşykly dawa we dartgynlyk eýýäm nebitiň bahasynyň 130-140 dollara çenli ýokarlanmagyna sebäp boldy. Şeýle ýagdaý diňe bir energiýa bahalaryny ýokarlandyrman, eýsem zynjyrly reaksiýa hökmünde dünýä ykdysadyýetine hem täsir edýär. Sebäbi şol bir wagtyň özünde logistika we transport çykdajylary ýokarlanýar we senagat önümçiligi gymmatlaýar. Hususan-da, Hytaý we Europeewropa ýaly ykdysady merkezlere ýaramaz täsir edýär. Şeýle ýagdaý, bogazyň üstünden gözegçilik etmek arkaly Eýrana geosyýasy basyş guralyny döredýär we garşydaşlaryndan strategiki artykmaçlygy gazanmagyny üpjün edýär. Şol bir wagtyň özünde, Eýran nebitini ýokary bahadan satmak bilen uly maliýe artykmaçlyklaryna eýe bolýar Häzirki wagtda Hormuz bogazynyň ýapylmagynyň Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň bähbitlerine hyzmat edýändigini bellemelidiris. Sebäbi wakalary we wakalary üns bilen seljereniňizde, Ak tamyň global ykdysady gözegçilik we bäsdeşlik strategiýasy öňe çykýar. Mysal üçin, Hytaý gündelik nebit importynyň 40 göterimini, Japanaponiýa we Günorta Koreýa ýaly senagat ägirtlerini bu ýerden 70 göterimden gowrak üpjün edýär. Şol sebäpli bu bogaz hakykatdanam ABŞ üçin gytaklaýyn täsir mehanizmine öwrülýär. Häzirki wagtda Amerikanyň Birleşen Ştatlary gündelik 12-13 million barrel nebit öndürmek bilen dünýäde iň uly çig nebit öndürijileriniň birine öwrüldi. Şol sebäpli Amerikanyň Birleşen Ştatlary şeýle ýokary bahalardan ykdysady taýdan peýdalanýar. Donald Trumpyň administrasiýasy döwründe emele gelen çemeleşme, ýagny üpjünçilik zynjyrlarynyň "strategiki gowşak nokatlary" boýunça bäsdeşlerine gytaklaýyn basyş etmek bu meselede has yzygiderli we köp gatlakly görnüşde ýüze çykýar. Sebäbi Hormuz bogazynyň töweregindäki töwekgelçilikleriň köpelmegi diňe bir energiýa bahalarynyň ýokarlanmagyny aňlatmaýar. Şeýle hem, Ak tam üçin uzak möhletli geo-ykdysady artykmaçlygyň guralydyr. Munuň sebäbi, dünýä bazaryndaky bir barrel çig nebitiň bahasy dartgynlylygyň fonunda 100 dollardan geçse, LNG we çig nebitiň ABŞ-dan eksporty has bäsdeşlik eder. 2020-nji ýyllaryň başyndan bäri ABŞ her günde 3-4 million barrel nebit we nebit önümlerini eksport edýän we LNG-iň dünýäde iň uly üpjün edijileriniň birine öwrülen ýurt hökmünde bu ýagdaýdan göni ykdysady girdeji aldy Energiýanyň bahasynyň ýokarlanmagy ABŞ-nyň esasy bäsdeşi Hytaý üçin hem howp döredýär. Sebäbi bazardaky üýtgemeler we bogazyň ýapylmagy Hytaýyň ykdysadyýetinde energiýa çykdajylarynyň ýokarlanmagyna getirýär. Bu bolsa öz gezeginde dünýä bazaryndaky önümleriň baha artykmaçlygynyň gowşamagyna getirýär. Energetika üçin Hormuz bogazyna bagly Japanaponiýa we Günorta Koreýa üçin şuňa meňzeş ýagdaýy aýdyp bileris Şol bir wagtyň özünde şeýle ýagdaýyň ýüze çykmagy energyewropa Bileleşiginde energiýa howpsuzlygy meselesini ýene gün tertibine getirýär. Hususan-da, Russiýadan getirilýän çig nebite we tebigy gaza garşy girizilen sanksiýalar näbellilige sebäp bolýar. Şonuň üçin Europeanewropa ýurtlary LNG importyny köpeltmek arkaly ABŞ bilen energiýa hyzmatdaşlygyny giňeltmäge mejbur bolýarlar. ABŞ-nyň LNG paýynyň Europeanewropa bazarlarynda soňky iki ýylda 40-50 göterime çenli ýokarlanmagy munuň aýdyň mysalydyr. Ak tam bu ýagdaýy syýasy basyş we täsir guraly hökmünde ulanýar Şol bir wagtyň özünde, şeýle krizisler, esasanam Pars aýlagynda we Hindi ummany basseýninde ABŞ-nyň global deňiz ýollarynda barlygyny kanunlaşdyrýar. ABŞ-nyň Harby deňiz güýçleriniň bu sebitlerde yzygiderli gözegçilik etmegi we ýaranlar bilen bilelikde howpsuzlyk başlangyçlary Waşingtonyň halkara söwda ýollarynyň howpsuzlygynda "aýrylmaz aktýor" pozisiýasyny güýçlendirýär. Bu diňe bir harby däl, eýsem geosyýasy täsir mehanizmi: energiýa we söwda akymlaryň howpsuzlygy meselesi ABŞ-nyň global liderlik argumentiniň esasy sütünleriniň birine öwrülýär. Gysgaça aýdylanda, Hormuz bogazynyň töweregindäki dartgynlyk hakykatdanam ABŞ üçin käbir artykmaçlyklary döretdi we Ak tam uzak wagtlap ondan peýdalanmak isleýär. Birinjiden, energiýa bazarlarynda ykdysady girdejiler, ikinjiden, bäsdeş ykdysadyýetli ýurtlaryň, esasanam Hytaý we Europeanewropa Bileleşiginiň çykdajylaryny ýokarlandyrmak, üçünjiden, global howpsuzlyk arhitekturasynda öňdebaryjy orny berkitmek. Şonuň üçin ABŞ-nyň soňky günlerde "Hormuz bogazyny petikleýäris" habary düşnüklidir Gytaklaýyn gapma-garşylyklaryň sahnasy bolan Bab al-Mandab bogazy häzirki wagtda dünýä ykdysadyýetine täsir edýän bogazdyr. Bosforda esasy oýunçylar Yemenemen, Saud Arabystany we Eýran. Bab al-Mandab bogazy ýapyk ýa-da petiklenen bolsa, bu öz gezeginde dünýä söwda ulgamyna çynlakaý zarba bolar. Ilki bilen, her gün 6-7 million barrel nebit we nebit önümleri bilen birlikde Aziýa bilen Europeewropanyň arasyndaky ýük gatnawynyň ep-esli bölegi bu ýerden geçýär. Sues kanalyna gidýän gämileriň ep-esli bölegini dolandyrýan möhüm deňiz dälizidir. Bogaz Gyzyl deňzi Aden aýlagy bilen birleşdirýär we Yemenemen bilen Eritreýanyň arasynda uzalyp gidýär. Şol sebäpli bogaz ýapylsa, gämiler Afrikanyň günortasyndaky Gowy umyt kölünden geçmeli bolarlar, bu bolsa öz gezeginde çykdajylary 50 göterime çenli ýokarlandyrar we marşrutyň dowamlylygy 15 güne çenli uzaldar. Such a situation delays global trade and raises logistics costs. Bu, eksporta gönükdirilen ykdysadyýetler, esasanam Hytaý üçin goşmaça basyş döredýär. Şeýle ýagdaý, elbetde, ABŞ üçin möhüm ähmiýete eýe Şol bir wagtyň özünde Bab al-Mandab bogazynyň töweregindäki dartgynlylygyň ýokarlanmagy, Europeewropanyň alternatiw we ygtybarly energiýa çeşmelerine geçmegini çaltlaşdyrýar we ABŞ-nyň LNG-e bolan islegi artdyrýar. Şol bir wagtyň özünde, Gyzyl deňziň we Hindi ummanynyň dünýä söwdasynyň esasy arteriýalarynyň biridigini bellemelidiris. Şeýle howpsuzlyk wakumynyň ýüze çykmagy ABŞ-nyň harby we deňiz güýçleriniň roluny ýokarlandyrýar. Şeýle ýagdaýda Waşington halkara koalisiýalaryny gurmak, howpsuzlyk üpjünçisi hökmünde çykyş etmek we ýaranlaryna täsirini giňeltmek mümkinçiligine eýe. Aboveokarda belläp geçişimiz ýaly, şeýlelik bilen ABŞ global söwda ýollaryny goramakda aýrylmaz aktýor statusyny güýçlendirýär we geosyýasy agramyny ýokarlandyrýar Şol bir wagtyň özünde, şeýle krizisler ABŞ-a maliýe we söwda taýdan goşmaça mümkinçilikler döredýär. Krizisiň bu görnüşinde maýa akymlary ABŞ bazarlaryna gönükdirilýär we ätiýaçlandyryş we logistika pudaklarynda bahalar ýokarlanýar. Bu goşmaça likwidligi aňladýar Emma şeýle ýagdaýyň ABŞ-da inflýasiýa töwekgelçiligini ýokarlandyrýandygyny, içerki bazardaky ýangyjyň we logistika bahalarynyň ýokarlanýandygyny bellemelidiris. Amerikaly saýlawçy üçin bu möhüm mesele. Suchagny, beýle ýagdaý ABŞ üçin goşa gylyçly gylyç ýalydyr. Global tertipde peýdalary, artykmaçlyklary we girdeji gazansa-da, içerki bazarda belli bir basyşlara sezewar bolýar Gysgaça aýdylanda, şu gün Hormuz bogazynyň we Bab al-Mandab bogazynyň töwereginde bolup geçýän wakalar dünýä ykdysady tertibini üýtgetmek synanyşygydyr. Bu parçalara gözegçilik etmek ugrundaky göreş energiýa akymlaryna, söwda ýollaryna we ahyrky netijede dünýä ykdysadyýetiniň ritmine kimiň gözegçilik edýändigini kesgitleýär. Bu, häzirki dünýädäki söweşleriň esasan logistika, energiýa we deňiz ýollary ugrunda söweşýändigini subut edýär Şeýlelik bilen, Eastakyn Gündogardaky bu prosesler diňe bir häzirki krizis däl, eýsem geljekki dünýä tertibiniň nähili guruljakdygyny görkezýär. Kim bu strategiki geçişlere täsirini giňeldip bilse, dünýä ykdysady we syýasy ulgamynda has güýçli orny eýelär Ulanylanda saýtdaky materiallara ýüzlenmek möhümdir. Web sahypalarynda maglumat ulanylanda, giperlink bilen salgylanmak hökmanydyr