Prof. Dr. Mehmet ÇAĞLAR Wrazan: Durmuşyň sessiz kanuny

Roland Garrosyň durmuşy, bilimi we adamyň soňsuz syýahaty barada jemleýji bellikler Düýn (2026-njy ýylyň 6-njy iýuny, şenbe) aýallaryň finaly Pari indäki Roland Garrosyň gyzyl toýun kortlarynda geçirildi Bir tarapdan, 19 ýaşly Mirra Andreýewa… Beýleki tarapdan, 24 ýaşly Maja Çwalińska… Millionlarça adam ýaly, bu söweşi ekranda synlaýardym Kazyýetiň gyrasynda birnäçe ýyl bäri ýazylan ýazgy bardy Men muny öňem birnäçe gezek görüpdim Emma käbir sözlemler bar; Adamlaryň gözüne däl-de, aňyna düşýär Düýn, bu iki ýaş türgeniň ýaryşyna tomaşa edip otyrkam, bu gysga söz ýene kelläme geldi: "Oryeňiş iň kynlara degişlidir" Oryeňiş iň kesgitlenenlere degişlidir Hawa, bu sözleme ilkinji gezek duş gelmedim Yesterdayöne düýn nähilidir bir üýtgeşik görünýärdi Belki munuň sebäbi iki ýaşyň kazyýetde bäsleşýän hekaýasydyr Belki, biriniň bary-ýogy 19, beýlekisiniň bary-ýogy 24 bolmagy Belki-de, dünýä has çalt üýtgeýän bir döwürde, üstünligiň nämedigini täzeden gözden geçirmeli Emma bu az sözler gyzyl toprakdan ýokary galdy we meni tennis kortlaryndan alyp gitdi; bizi durmuşyň, bilimiň we adam bolmagyň çuň suwlaryna alyp gitdi Sebäbi adamzat taryhynyň iň köne soraglarynyň biri henizem öňümizde: Üstünlik näme getirýär? Ora-da bularyň hemmesinden has çuň bir zatmy? Ilki bilen kelläme gelen zat, Darwine degişli meşhur pikir: "Diri galan adam ne güýçli, ne-de iň akylly; üýtgemäge iň oňat uýgunlaşan adam." Belki, Darwiniň bu sözlemi takyk däl bolmagy mümkin Hisöne bu onuň pikiriniň düýp manysydy Durmuşyň syry diňe bir güýçli bolmak bilen çäklenmän, üýtgeýän şertlere uýgunlaşyp bilmekdir Soňra Eýnşteýn bilen baglanyşykly meşhur sitata kelläme geldi: "Akmaklyk şol bir zady gaýtalap, dürli netijelere garaşýar" Bu sözlemiň hakykatdanam özüne degişlidigi ýa-da ýokdugy jedelli Itöne alyp barýan pikir möhümdir Sebäbi durmuş täze soraglary köne jogaplar bilen çözmäge synanyşýan adamlar hakda däl; Dürli ýollary öwrenip, täzeläp we synap bilýänleri sylaglaýar Bir salym kazyýete seretdim Belki ýeňiş diňe kesgitlenenler üçin däl Belki, şol bir gazanda tutanýerliligi we üýtgemegi birleşdirip bilýänlere ýeňiş geler Sebäbi diňe erjellik ýeterlik däl Nädogry ýoldan birkemsiz ýöremek adamy maksada alyp barmaýar Emma diňe üýtgetmek ýeterlik däl Ugry yzygiderli üýtgedýän gämi haýsydyr bir porta baryp bilmez Paýhas, maksada wepaly bolmak bilen usuly üýtgedip bilýär Şonuň üçin derýalar deňze ýetýär Daşlary döwýändikleri üçin däl Sebäbi töweregine aýlanmagy öwrendiler Şol sebäpli Heraklitusyň iki müň bäş ýüz ýyl ozal aýdan pikiri häzirem dowam edýär: "Bir derýa iki gezek girip bilmersiňiz." Sebäbi derýa üýtgedi sen üýtgediň Durmuşyň düýp manysy üýtgeýär Changeöne üýtgemeleri ýitirmän ýaşap bilmek, adamyň iň uly synaglaryndan biridir Ine, Mewlananyň sesi eşidilýär: "Düýn gitdi, ezizim; sözleriň hemmesi düýnki. Indi täze zatlar aýtmaly" Täze zatlar aýtmak… Aslynda täze zatlar hakda pikirlenip bilmek diýmekdir Täze zatlar hakda pikirlenip bilmek, öz çäkleriňizden geçip bilmek diýmekdir Häzirki wagtda bilim ulgamlarynyň öňünde duran iň uly mesele Diňe çagalarymyzy bilim bilen doldurýarsyňyzmy? Ora-da üýtgeýän dünýäde ýaşap bilýän adamlar hökmünde ulaltmakmy? Sebäbi maglumat indi birnäçe sekundyň içinde girip boljak çeşme Hiç bir tehnologiýa öwredip bilmez Şonuň üçin geljekdäki dünýädäki iň uly başarnyk bilim däl-de, öwrenmek ukyby bolar Iň uly güýç jogap bermek däl-de, dogry sorag berip bilmek Roland Garrosyň finalyna çykan türgenleriň hekaýalaryna seredenimizde şol bir hakykaty görýäris Olary diňe ýokary derejä çykarýan zehin däl Zehin tohumdyr Emma zähmet şol tohumy ösdürýän toprakdyr Sabyr ony suwlandyrýan ýagyşdyr Şowsuzlyklar köklerini çuňlaşdyrýan tupanlardyr Şol sebäpli diňe ýaşlarymyza üstünlik hekaýalaryny gürrüň bermeli däldiris Olara göreş hekaýalaryny gürrüň bermeli Sebäbi adamy ösdürýän zat, gazanan kuboklary däl Downykylanyňyzda ýene turmagy öwrenmek Düýn finalda Mirra Andreýewa ýeňiji boldy Emma Maja Çwalińskanyň hekaýasy hem ol ýerde gutarmady Sebäbi durmuş diňe ýeňenleriň däl, ýöremegi dowam etdirýänleriň kyssasydyr Bir ýaryş tamamlanýar Emma adamyň syýahaty dowam edýär Käwagt dürli maksat bilen şol bir maksada ýetýäris Käwagt ýoluň özi maksadymyzy üýtgedýär Düýn möhüm ýaly görünýän sammit diňe ertir täze başlangyjyň ilkinji ädimi bolup biler Durmuş netije däl bolany üçin, bu bir prosesdir Belki şonuň üçinem usunus Emräniň asyrlarboýy sesi häzirem bize ýol görkezýär: "Bilim bilmek, bilim özüňi tanamakdyr" Özüni tanaýan adam üýtgeşiklikden gorkmaýar Sebäbi üýtgemegiň özüňi ýitirmek däldigini aňladýar Has gowy özüňe tarap ýöremek Nazym Hikmetiň aýatlaryndaky agaç ýaly Onuň kökleri çuň Şahalary asmana ýetip barýarka Adam diňe gymmatlyklaryna wepaly bolup, pikirlerini täzelän mahaly ösüp biler Agaç kökleri bilen ýaşaýşa ýapyşýar Şahalary bilen asmana uýgunlaşýar Adam diňe köklerini gorap we gözýetimlerini giňeldip bilse ýetişýär Düýn finala tomaşa edenimde ünsümi çeken başga bir jikme-jiklik bardy Mirra Andreýewa öz ýurdunyň baýdagy bilen kazyýete gitmedi Thatöne şol pursat pikir etdim: Käwagt adamyň baýdagyny öňünde göterip bilmeýän günleri bolup biler Hisöne arzuwyny amala aşyryp bilmejek gün bolmaly däl Elmydama şertler ideal bolup bilmez Gapylar hemişe giň açyk bolup bilmez Emma adamyň özüni kämilleşdirmek ýoly hiç wagt durmaly däldir Sebäbi käwagt açylmadyk gapylary mejbur edýän gahar däl-de, eýsem ýyllaryň dowamynda toplanan tagallalar we üstünlikler Belki, şu gün Roland Garros kazyýetinde ýazylan gysga sözlemi täzeden düşündirmeli: "Oryeňiş iň kyn zatlara degişlidir." Oryeňiş kesgitlenenlere degişlidir Emma bu doly däl söz Oryeňiş diňe kesgitlenenler üçin däl kim başlap biler Bularyň hemmesine garamazdan, arzuwlaryndan ýüz öwürmeýänler hasyl bolýar "Durmuşyň sessiz kanuny şu: Öwrenmegi, üýtgemegi we ýeňiş gazanmagyny dowam etdirýänler. "