Hekaýada we hekaýada nar formulasy

Writersazyjylar edebiýatyň tutuş taryhynda çeper sözler arkaly jemgyýetçilik, syýasy we ykdysady meseleleri jemgyýetiň dykgatyna ýetirdiler we käbir ýagdaýlarda problemalary çözmegiň ýollaryny hem görkezdiler. Asyrlar boýy edebiýat adamlaryň aýtmak isleýän ýa-da aýdyp bilmeýän zatlaryny aňlatmagyň serişdesine öwrüldi. 1875-nji ýylda döredilen milli metbugat, 20-nji asyryň ahyryna çenli edebiýat bilen birleşdi. Bu kombinasiýa döwre görä belli bir maksat bilen hyzmat etdi. Bu maksat halkyň bilim almagy, ene dilinde okamak we ýazmak ukyby we edebi diliň ösmegi boldy. Gysgaça aýdylanda, edebiýat halkyň dilidir. Bu amal edebiýatyň dürli resanrlary arkaly amala aşyrylýar, her reanryň öz aýratynlyklary bar. Bu aýratynlyklar meselä başga bir reňk goşýar we owadanlaşdyrýar. Bu resanrlaryň biri kyssa. Häzirki wagtda azerbaýjan edebiýatynda gaty seýrek reanr. 20-nji asyryň başyndan bäri edebiýatymyzda öz ornuny eýelän we 1960-njy ýyllardan bäri gowulaşan, edebiýatyň aýrylmaz we iň köp ulanylýan reanryna öwrülen kyssa görnüşi, aýratynlyklary we reňk öwüşginleri bilen ünsi özüne çekýär. Hekaýa reanry bilen birlikde, edebiýatymyzda azalýan hekaýalarda häzirki döwür bilen deňeşdirilende 60 ýyl mundan ozal iň möhüm meseleleriň ýüze çykan reanrydy Bu gün Anaryň döredijiliginde hekaýa we hekaýa reanry barada gürleşeris. Anaryň azerbaýjan edebiýatynda gaty üýtgeşik goly we dünýägaraýşy bar. Anaryň hekaýalarynda keşpleriň reňkleri we dürlüligi jemgyýetiň her bir synpyny özüne çekýän ýaly. Diňe bir gürrüň bermek bilen çäklenmän, hekaýalarynda şeýle, dürli çemeleşmeler, adam psihologiýasynda çuňňur duýgulary we ýatlamalary oýarmaga, adamlary adam bolmaga çagyrmaga çagyrylýar. Anaryň kyssa döredijiligi barada aýtsak, kyssanyň iň owadan mysallary hökmünde "Men, sen, özi we telefon", "Danteniň ýubileýi", "Myhmanhana otagy" we "Gürjüstan familiýasy" hakda ýatlamalydyrys. Bu kyssalaryň hersiniň derňewine aýratyn ýer bereris. Firstöne ilki bilen, Anaryň eserindäki hekaýa reanryna professor Jahangir Mammadliniň gözleri bilen seredeliň "Anaryň gündelik durmuşda adamlary suratlandyrýan hekaýalary we kyssalary birbada düşünip boljak ýönekeý dünýä däl. Bu ýerde bir reňkli palitra bar, bu reňkleri saýlamak üçin kämahal oňa seretmeli bolarsyňyz. Her gezek şekiller bilen tanyşanyňyzda täze dünýä, täze älem bilen ýüzbe-ýüz bolmaly bolarsyňyz. Sebäbi Anar, okyjynyň derejesine düşünýän we düşündirýän derejä ynanýan suratkeşlere düşünýär." we okyjynyň "erkin pikirlenmegine" päsgel bermeýär Anaryň bir eserinde döreden gahrymanlary, dürli dünýäden adamlar, daşardan biri-birine meňzejek bolýan adamlar, ýöne içleri biri-birinden gaty daş. Anar olaryň arasyndaky gatnaşyklaryň bir bölegini görkezýär, galanlaryny okyjynyň dünýägaraýşyna galdyrýar. Mysal üçin, okyjy dünýägaraýşyna we gahrymanlaryň käbir aýratynlyklaryna laýyklykda Moskwada Asmariniň nämä garaşýandygyny çaklamaly, Kabirlinskiniň "Dante ýubileýinde" metro syýahatyndan soň haýsy dawa-jenjellere we jedellere garaşýandygyny ýa-da Medinanyň Seýmura "Men, sen, ol we telefon" diýip jaň etjekdigini çaklamaly? Ahyrzamany okyja çaklamak üçin galdyrylýar Geliň, Anaryň eserlerindäki reňk öwüşginlerine we açan suratlarynyň arasyndaky baglanyşyklara has içgin seredeliň "Danteniň ýubileýi" hekaýasynda Kabirlinski we Jawad Jabbarow bilen täze we köne nesliň arasyndaky boşlugy görkezen Anar, şol bir käriniň bardygyna garamazdan, wagtyň üýtgemegini we talaplaryň üýtgändigini görkezdi. Elbetde, bu diňe bir wagt däl, Kabirlinskiniň häsiýetindäki boşluklar sebäpli ýüze çykdy. Charactershli gahrymanlaryň häsiýeti gowşak Kabyrlinskä bolan garaýşynda negatiwlik we gülkünçlik bar. Şeýle-de bolsa, Hagar aýaly ony näçe käýinse we näçe jedel etse-de, adamsyna bolan garaýşynda gödeklik ýa-da degişme ýok. Ajy diliniň, ýüreginiň çuňlugynda, aýalyna bolan söýgüsi henizem täze. Bu gatnaşyk jedelleşýän är-aýalyň soňky gepleşiginde we metro syýahatynda oýnuň dowamynda ýüze çykýar. Öýüne gaýdyp barýarka, söweş, has dogrusy, söweş Kabirlinskä ýene garaşýardy. Şeýle-de bolsa, şol pursatda, metro syýahaty Kabirlinskiniň spektakl görkezmek üçin obadan oba aýlanyp ýörkä, gatnaşyklaryny we arassa söýgüsini ýada saldy Kabirlinskiniň oglunyň arasyndaky gatnaşyklardaky çukur, ejiz häsiýetiniň we başarnyksyzlygynyň netijesi boldy. Ogly Eldar bilen bilelikde işleýän Kabirlinskiniň her gün kimdir biri tarapyndan kemsidilmegi we hatda ýekeje-de hormatly at alyp bilmeýändigi Eldary tersine öwürdi. Kabirlinskiniň özi, kaka, aktýor, aýal hökmünde ygtyýarlygynyň ýoklugyna düşünýärdi. Kabirlinskiniň dosty Hagara bolan garaýşy, "Dantiniň ýubileý" spektaklyna bilet tapandyr öýdüp, muny aýdyň görkezýär. Hatda Hajaryň Kabirlinskiniň talap ediji söhbetdeşligine hiç zat aýtmadygy, tersine, aýalynyň buýruklaryny soragsyz ýerine ýetirdi, bu meseläniň çeşmesiniň nämedigini - Kabirlinskiniň egoistligini görkezýär. Bu ýalňyzlykdan dynmak üçin ilkinji ädimini ädip, Kabirlinski ýeňiji kostýumda aýaly bilen oýna gidýär. Spektaklda adam däldigi ony hasam utandyrdy we hasam gynandyrdy. Kabirlinski aýaly ony ýene kemsidip başlar öýdüpdi. Emma tersine bolup geçdi, Hajar dostuny iň bolmanda bir gezek, ýekeje günem kemsitmedi. Ertir näme boljagyny hiç kim bilenokdy. Emma bu gün olar edil öňki ýaly begendiler "Myhmanhana otagy" hekaýasy garaşsyzlyk ýyllarynyň iň täsir galdyryjy edebi eserlerinden biridir. Myhmanhana otagy ... Dar, bogulýan, ýöne ähli hakykatlaryň açylýan ýeri. Wagt bu ýerde gabat gelýär: Gyzyl Terroryň ganly kölegesi, 90-njy ýyllaryň bulam-bujarlygy, Garabagyň ýarasy we Türkiýä umyt baglanýan serhet. Bu otagda Kerim Asgaroglu diňe bir ýadaw bedenini däl, eýsem tutuş bir halkyň garyndaşlaryny, aldanan umytlaryny we intellektual mertebesiniň soňky demini hem ýatyrýar. Anar ýüregini agyrdýar: Intellektual hemişe jemgyýetiň wy consciencedanydyr, ýöne wy consciencedan köplenç iň agyr ýük bolýar. Landerini ýitirende, öýi ýykylanda, hatda doganynyň ýurdunda-da ýalňyzlyga höküm edilýär. Umytlar myhmanhananyň otaglarynyň diwarlary ýaly dar we wadalar çilim tüssesi ýaly howada uçýar Bu hekaýa pajygaly bir elegiýa. Doganlyk duýgularynyň synag edilýän, dönüklik we pursatparazlyk maskalary ýyrtylýan, ýöne hakyky ruhy şem ýaly ýanýan ýer. Netijede, Karimiň ölümi diňe bir adamyň ýitmegi däl, eýsem intellektuallaryň bir nesliniň ruhy görgüleriniň iň ýokary nokady. Anar okyja şeýle diýýär: "Eý, halkym, hüşgär bol, sadalykdan halas bol! Eseriň merkezi gahrymany Karim, nusgawy azerbaýjanly intellektualyň mysalydyr. Alym, mugallym, içinden baý, ýöne daşyndan ejiz görünýän adam. Fiziki we ruhy basyşlara garşy: Gyzyl Terror, Sowet repressiýalary, Garabag pajygasy (esasanam Hojaly we Şuşany küýsemek), maşgala aladalary we Türkiýede başdan geçiren umytlary. Karim mertebesini satanok, deri bilen gidenok. Şol sebäpli oňa iň agyr jeza - ýalňyzlyk we ölüm jezasy berildi. Hisüreginde göterýän Garabag agyrylary bilen ýaşaýan, ýöne bu agyrylara çydap bilmeýän intellektualyň nyşanydyr. Onuň ölümi gahrymançylykly däl, ulgam we ýagdaýlar üçin ýeňiş, ýöne ahlak taýdan ýeňiş - sebäbi ol arassalygyna galýar Çopur Jabbar düýbünden dönük, reňkli dönük. Sowet döwründe "türkizmi paş eden" we garaşsyzlyk ýyllarynda "gaýratly milletçi" pursatçy. Karýerasy we girdejisi üçin islendik derini kabul edip biler. Döwre uýgunlaşan, prinsipi ýok we "diri galmak" ukybyna garşy gahryman. Anar bu şekil arkaly jemgyýetdäki laýyklygy we biderekligi paş edýär "Myhmanhana otagy" diňe bir hekaýa ýa-da film däl, eýsem 20-nji asyryň ahyrynda we 21-nji asyryň başynda azerbaýjan intellektuallarynyň ykbalynyň filosofiki derňewi. Bu ýerde Anar, Türkiýä uly söýgini dowam etdirip, duýduryş berýär: "Doganlyk duýgusy owadan, ýöne seresaplylyk hem möhümdir." Eser hakyky gymmatlyklary - ýurdy söýmek, mertebe, arassalyk we ahlak taýdan durnuklylygy wasp edýär. Pajygaly soňuna garamazdan, okyjyny optimizm däl-de, oýlanmak we seresaplylyk duýgusy bilen galdyrýar. Anaryň iň güýçli sosial-publisist kyssalarynyň biri hökmünde Azerbaýjan edebiýatynda aýratyn orun tutýar "Men, sen, ol we telefon" hekaýasy Medinäniň içki dünýäsiniň bulaşyklygy, gürleşmek üçin bahana hökmünde şol gije radiosynyň şowsuzlygy we Seýmury diňlemek üçin ýoldaş gözlemegi bilen gabat gelýär. Seýmur Medinä bolan duýgularynyň nämedigini hem bilmeýärdi. Bu diňe bir endikmi ýa-da doganlarynyň maşgalalary bilen gaty ýeke galdymy ýa-da ony söýýärmi? Telefonda? Bu, okyjynyň islegine görä çaklamalaryň biridir. Medinäniň garaýşy hem nädogrydy. Şeýlelik bilen, Medina Seýmur agyryda has köp partnýor, gürleşer we ýüregini döker gural, telefon boldy. Ondan başga zat ýok. Mundan başga-da, Medinäniň Rustam diýip tanaýan Seýmura telefonda gürleşýändigi, ýöne Seýmura telefonda Rustam hakda aýtmaýandygy, onuň garaýşyny aýdyň görkezýär. Soňra Seýmouryň bölüm müdiri iş ýerine geleninden soň Medinäniň telefon jaňlaryny diňländigi ýa-da ýokdugy belli däl. Seýmur bu ýerde özi hakda maglumat alanda, özüni alyp barşyň ýol kartasyny çyzýar we işdäki özüni we telefonda özüni görip edýär. Bu ýerde-de tomaşaçylara Seýmouryň psihologiýasynyň seljermesi berildi. Şeýle hem indiki prosesiň nähili dowam etjekdigi, Medinanyň Seýmura ýene jaň etjekdigi ýa-da Seýmouryň Rustam hakda telefonda aýdyp berjekdigi syr bolup durýar. Medinäniň özi nähili? Şeýle hem, radioda uçar diňleýärdi - aýaly pilotdy we türgenleşik wagtynda janyny ýitirdi - Seýmur bilen gürleşýärdi we alada galýardy. Olaryň soňy näme? Seýmur Rüstam hakda gürleşermi, bu syrda näçe wagt ýaşar? Bu, diňleýjileriň islegine görä galan mesele "Gürjüstan maşgalasy" hekaýasynda şekiliň dürlüligi we şekiliň içki dünýäsiniň dürlüligi birinji orunda durýar. Gürjüstanyň maşgala hekaýasynda, söýgüsini beýan edip bilmeýän Ogtaýdan söýgüsini boýun almak üçin ençeme ýyl garaşýan Asmar, hatda oňa şert döredýär: "Ogtaýyň şol gutuda azyndan bir oýny galan bolsa, öýleneris öýdýärdim". Belki, Ogtaý ony söýmedi, ýöne özüni söýmeýändigini görkezmek üçin hiç zat etmedi, näbellidi. Asmar Ogtaýa düşünmedi we bu düşnüksizlikden ýadady. Syllar geçýär we Asmar öýlenýär we Moskwa gidýär. Günleriň birinde Ogta telegramma aldy: "Myradow Ogta 29, men Bakuwda, 203-nji reýs bilen tanyş" Golsyz! 203-nji reýs Moskwadan gelýär. Emma kim? Hiç kim Moskwadan gelenok. Men hiç kime garaşamok Bu telegrammany kimiň iberendigi bilen gyzyklanýar? ... Hiç kim hakda pikir edip bilemok ". Bu hekaýanyň ilkinji sözlemleri. Ogtaý kellesine gelen ähli wariantlary başdan geçirýär. Bu adam kim bolup biler? Ol bu hakda pikir etmeýär. Şu wagt awtor kelläme gelýän iň göwnüçökgün bir mümkinçiligi - Asmaryň gelmegi:" Bir pikir kelläme geldi. Emma bu pikir düýş görmedi. Bu mümkin däldi, bolmady. "Bolup bilmedi" Asmar gelýär. Asmar durmuşa çykan hem bolsa, Bakta diňe Ogtaýyň doglan gününi bellemek üçin däl, eýsem ony görmek üçinem uly töwekgelçilik edýär. Ol näme görýär? Ogtaý Ogtaýdy. Asmar näme üçin geldi? Galyberse-de, durmuşa çykdy, olara mümkinçilik ýokdy. Asmar Ogtaýy görmek, pikirleriniň üýtgändigini ýa-da geçmişde aýdyp bilmeýän duýgularyny öwrenmek umydy bilen geldi. Asmar başga zat islemeýärdi we Ogtaý ony gujaklamak isläninde Asmar muňa rugsat bermedi. Öýlenenligi sebäpli, muňa göz ýetirdi. Yzyna gaýdyp gelende näme boljagyny bilenok Şekilleriň arasyndaky bu tapawutlar, içki dünýäsiniň käwagt öz dili bilen, käte töweregindäki adamlar tarapyndan açylmagy, şekilleriň psihologiki derňewi Anaryň ussatlygynyň görkezijisidir. Wakalaryň dowamyny diňleýjileriň islegine görä goýmak, Anaryň okyjylaryna bolan ynamynyň beýanydyr. Hekaýa döredijiligi bilen Anar düýbünden başga adamlary hödürledi, käwagt psihologiki derňewini özi açdy, käte okyja galdyrdy. Hekaýa döredijiligi Azarbaýjan edebiýatynda iň ýokary derejesini Anar bilen başdan geçirdi we okyjy psihologiki hekaýalar bilen hem tanyşdy