"Umumy türk medeniýetiniň genetiki kody asewraziýanyň sähralarynda emele geldi"

Birinji Türkologiki Kongresiň 100 ýyllygyna bagyşlanan "Türk dünýäsi hepdeligi" mynasybetli ýurdumyza baran intellektuallardan biri, Germaniýada ýaşaýan türk immigrant ýazyjysy we terjimeçisi, Azerbaýjan ersazyjylar birleşiginiň hormatly agzasy Orhan Aras. Orkhan Beý bu abraýly çärä ýaňy-ýakynda neşir edilen "1926 Baku Türkologiki Kongresi: Prof. Teodor Menzeliň bellikleri we hatlary" kitaby bilen gatnaşdy. Pursatdan peýdalanyp, Orkhan Aras bilen Birinji Türkologiki Gurultaý, häzirki wagtda Bakuwda geçirilýän "Türk dünýäsi hepdeligi", bu çärä bagyş eden kitaby we umuman türk edebi gatnaşyklary barada söhbetdeş bolduk: Jenap Orhan, şu ýylky "Türk dünýäsi hepdeligine" gatnaşýarsyňyz. Şeýle wakalar häzirki döwürde türk döwletleri bilen jemgyýetleriniň arasynda medeni we edebi birleşmä nähili goşant goşýar diýip pikir edýärsiňiz? 1926-njy ýylda Bakuwda geçirilen ilkinji Bakuw türkologiýa kongresi, elipbiýiň, diliň we medeniýetiň umumylygy boýunça türk dünýäsini birleşdirmekde taryhdaky iň möhüm öwrülişiklerden biri boldy. Takmynan 100 ýyl soň, şol bir taryhy ýerde we şol bir wagtyň özünde Bakuwda Ikinji Bakuw Türkologiki Kongresi häzirki türk döwletleri üçin diňe bir akademiki taýdan möhüm däl, eýsem strategiki we ahlak taýdan hem ähmiýete eýe Häzirki wagtda garaşsyz respublikalar hökmünde bar bolan türk döwletleri we Türk döwletleri guramasy üçin edilýän hereketler: 1926-njy ýylda esaslandyrylan, ýöne Sowet basyşy sebäpli terk edilen "umumy elipbiý we dil" idealynyň gaýtadan dikeldilmegi; Türk döwletleriniň daşary ýurt güýçleriniň basyşy bolmazdan öz erkleri bilen medeni we ylmy birleşmegi gazanmak islegi; Türkologiýanyň diňe geçmişi öwrenýän ylym pudagyndan ylymyň has giň ugruna öwrülmegi Sanly öwrülişik, umumy taryhy ýazuw we türk medeniýeti üçin dünýä ylmy jemgyýetinde öz ornuny almak üçin ýol kartasydyr 1926-njy ýyldaky gurultaý gynandyryjy, eziji we pajygaly "oýanmak" synanyşygy boldy. Today'söne şu günki ikinji gurultaý garaşsyz döwletleriň güýçli ädimler bilen öňe barýan "galkynyş we institusionalizasiýa" jarnamasydyr. Geçmişde düýş gören "dilde, pikirde we hereketde bitewilik" idealy häzirki wagtda anyk hakykata öwrülýär Döredijiligiňizde Azerbaýjanyň, Türkiýäniň we umuman türk dünýäsiniň maksatlary güýçlidir. "Umumy türk medeniýeti" düşünjesi siziň üçin nireden başlaýar we gutarýar? Umumy türk medeniýetiniň genetiki kody asewraziýanyň sähralarynda emele geldi. Bu medeniýetiň merkezi geografiki taýdan Altaý daglarynyň, Ötuken we Tien Şan daglarynyň töwereginde ýerleşýär. Sähra durmuşy türk jemgyýetlerinde iýerarhiki däl, tebigat we aýlawly dünýägaraýyş döretdi. Atyň eldekileşdirilmegi we demiriň gaýtadan işlenmegi bu medeniýetiň iň uly öwrülişikleri boldy. Bu at diňe bir türk üçin at bolman, eýsem erkinlige we herekete ymtylyşynyň nyşanyna öwrüldi. Bu hereketiň netijesinde umumy medeniýet müňlerçe kilometre bölünmän ýaýrady Türk medeniýetiniň filosofiki başlangyjy, Gök Taňry (Tengrizm) ynanjydyr. Bu ynanç diňe bir din däl, eýsem dünýägaraýyşdyr. Döwleti we jemgyýeti dolandyrmak üçin kanunylyk (Kut) ylahy çeşmeden gelip çykandyr öýdülýärdi, ýöne bu güýç diňe "Töwrat" berjaý edilýänçä güýje girýärdi. Agaçlara, suwa we daglara hormat goýmak (gury ýer-suw däpleri) häzirki wagtda Anadolydan utakutiýa çenli bütin türk dünýäsinde däp-dessurlarda (mazarlara mata daňmak we jaýlanandan soň suw guýmak) ýaşaýar. Bu medeni düşünjäniň iň anyk we maddy başlangyjy, 8-nji asyryň Orhon (Goktürk) ýazgylarydyr. Bu ýazgylar diňe daş däl; ilkinji döwlet resminamasy, ilkinji edebi tekst we iň esasysy, "türk" adyny öz içine alýan ilkinji syýasy erk Paýhasly Kaganyň "Eşidiň, eý, türk oguz baştutanlary! Aboveokardaky gök asman ýykylmasa we aşaky garaňky toprak bölünmese, ýeriňizi we däp-dessurlaryňyzy kim ýok edip biler?" aglamak umumy türk döwletiniň we milli aňyň ilkinji ýazylan manifesti Sähralarda başlanan bu düşünje, X asyrdan başlap Yslam bilen duşuşmak bilen täze bir ölçeg gazandy. "Divani-Lughati-Türk" we "Kutadgu Bilig" ýaly eserler sähranyň däp-dessurlaryny Yslamyň ahlak pelsepesi bilen birleşdirýän täze sinteziň başlangyjy boldy. Ahmet avasawiniň pelsepesi Anadolyda we ol ýerden Hajy Bektaş tarapyndan Balkanlara getirildi Dürli geografiýada dürli şiwelerde gürlesek-de, durmuşa we gündelik däp-dessurlara bolan duýgy reaksiýalarymyz birmeňzeş. "Gorgud babanyň hekaýalary" we "Koroğlu" eposy Türkiýede ýa-da Gazagystanda Azerbaýjanda bolşy ýaly gahrymançylyk we pelsepe görkezýär. aňladýar. Gopuzyň, sazyň ýa-da taruň sesi, nirede bolsa-da, türk gulagyna nätanyş däl; şol bir ýygylykda ruhlary bilen rezonans berýär. Oguz, Kipçak we ker toparlary wagtyň geçmegi bilen tapawutlanýandyklaryna garamazdan, bizi birleşdirýän zat, sözlerimiziň kökündäki umumy logika. Iň esasy zat, "ýürek", "däp" we "çörek" ýaly düşünjelere mahsus mukaddeslikdir Häzirki wagtda umumy medeniýet diňe geçmişi ýada salmagyň nostalgiki serişdesi däl; sanly döwürde dünýädäki medeni tolkuna garşy barlygyň we garşylygyň galkanydyr. Şonuň üçin 34 harpdan ybarat umumy türk elipbiý taslamasy, umumy taryh kitaplaryny ýazmak we Türk döwletleri guramasynyň medeni ädimleri gaty möhümdir "1926 Baku Türkologiki Kongresi: Prof. Teodor Menzeliň bellikleri we hatlary" atly gymmatly eseriňiz çap edildi. Bu mowzugy çözmek we nemes gündogary öwrenijisiniň belliklerini öwrenmek pikiri nädip ýüze çykdy? Professor Teodor Menzel nemes türkologlarynyň arasynda gaty görnükli orny eýeleýär we 1926-njy ýylda geçirilen Baku türkologiýa kongresine resmi hökmünde gatnaşdy, ýüz sahypaly ýazgylary 1927-nji ýylda "Der Islam" magazineurnalynda çap edildi. Şeýle hem Aleksandr Samyolowiç ýaly türkologlar bilen hat ýazdy Şu ýylky gurultaýdan öň bu meniň ünsümi çekdi we birnäçe gözleg geçirdim. Bu barada Kongresde ara alyp maslahatlaşmak isleýärin. Başgaça aýdylanda, şol döwürde nemes nukdaýnazaryndan ara alnyp maslahatlaşylan zatlar, şu gün bu meselelere nä derejede ýetdik we şu gün näme ara alyp maslahatlaşmaly. Gynansagam, bu mümkin däldi Bu eserden başga-da, ol ýerde neşir edilen Mirza Şafi, Uzeýir Hajibeýli we Nizami hakda nemes dilinde gözleglerim bar. Men muny halkymyň öňündäki borjum üçin edýärin we ömrümçe dowam etdirerin Kitabyň yzky gapagyndaky ýazgyda taryhyň diňe resmi resminamalardan ybarat däldigi aýdylýar. Professor Menzeliň bellikleri we senzurasyz hatlary bize 1926-njy ýyldaky gurultaýyň aňyrsynda haýsy adam we syýasy taraplary görkezýär? Resmi taryhdan tapawutly näme tapdyňyz? Professor Menzel rus we türk dillerini gowy bilýärdi. Türkiýede köp ýyl ýaşady we işledi. Germaniýanyň Medeniýet ministri Bekkeriň görkezmesi boýunça rus alymlary bilen aragatnaşyk gurmak üçin Stambuldan Bakuga geldi. Yzyna gaýdyp, ministre 30 sahypalyk hasabat berdi. Şeýle hem, dostlary bilen ýazan hatynda şahsy meseleler hakda gürleşdi. Menzel üçin 1926-njy ýyldaky Baku kongresi "Gündogaryň intellektual galkynyşy" ýalydy. Zalda adatdan daşary ylmy joşgun we romantizm gördi. Menzel, dünýäniň dürli künjeklerinden alymlaryň şeýle uly guramada ilkinji gezek bir ýere jemlenmegi gyzykly boldy. Çykyşynda, dürli geografiýalardan bolan türkleriň biri-biriniň şiwelerine düşünmäge synanyşýan uçguny haýran galmak bilen belläp geçdi. Yslam dünýäsiniň we türk halklarynyň däp bolan galyplary döwmek we latyn elipbiýi ýaly häzirki zaman we dünýewi gural bilen dünýä integrasiýa etmek islegini gaty çyn ýürekden we yzyna gaýtaryp bolmajak ädim hökmünde häsiýetlendirdi. Nemes gündogary öwreniji we strateg hökmünde Menzeliň zehini şu ýerde ýüze çykýar Zaldaky joşgunyň aňyrsynda Moskwanyň (Staliniň re regimeimi) sowuk we mekir meýilnamasy bardygyny duýdy. Sahnanyň aňyrsynda şular bardy: Menzel bolşewikleriň latyn elipbiýine (Täze türk elipbiýine) geçmegini goldamaýandygyny ýazdy, sebäbi türkleri gaty gowy görýärdi. Moskwanyň asyl maksady SSSR-iň içindäki türk halklaryny Türkiýe Respublikasy bilen birleşdirmek däl-de, eýsem arap elipbiýini ulanýan Yslam dünýäsi (Eýran, Arap dünýäsi we ş.m.) bilen gatnaşyklaryny kesmekdi Menzel, konwensiýanyň dil bitewiliginiň ýerine "şiweleriň lokallaşdyrylmagyna" berýän ünsi barada şübheli duýdy. Moskwa umumy türk diliniň ýerine özbek, gazak we gyrgyz ýaly ýerli şiweleri aýratyn "resmi diller" edip, umumy şahsyýeti bölmek isledi. Menzel 1927-nji ýylda ýazan 100 sahypalyk tekstine geljege, şu gün üçin duýduryş hökmünde düşünýärdi. 21-nji asyry gönüden-göni agzamasa-da, şol gün ekilen tohumlaryň geljekdäki netijelerini çaklady. Ruslar näçe basyş etseler-de, türk jemgyýetleriniň kökündäki dil we medeni garyndaşlygy düýbünden ýok edip bilmejekdiklerini aýtdy. Elipbiý zor bilen üýtgedilen ýa-da serhetler çekilen halatynda-da, bu halklaryň bir gün umumy düşünjeleri gözlejekdigini çaklady. Häzirki wagtda döredilen Türk döwletleri guramasy Menzeliň çaklamasynyň anyk görnüşidir 1926-njy ýyldaky gurultaýda esasy çekişmeleriň biri umumy elipbiý we dil syýasatydy. Menzeliň belliklerinde, şol döwürdäki türk dünýäsiniň bu ykbal meselesi we jedeller baradaky garaýşy şöhlelenýär? Kongresdäki konfliktiň ýüregi, beýni we düýp sebäbi elipbiý meselesidi. Beýleki ähli lingwistik, terminologiki we taryhy çekişmeler bu esasy okuň daşyndan aýlanýan hemralardy. Teodor Menzeliň hasabatyna we belliklerine seredenimizde, bu meseläni ýönekeý "harp saýlamak" däl-de, "türk dünýäsiniň janyny we geljegini ele almak ugrundaky göreş" hökmünde okandygyny görýäris Zalda diňe bir çekişme bar bolsa-da, aslynda üç sany uly çatryk we dawa-jenjeliň bardygyny aýtdy. Zalda ilkinji we göze görnüp duran esasy dawa arap elipbiýinden düýbünden ýüz öwürmek isleýänler bilen onuň reformasyny we goralmagyny goldaýanlaryň arasynda boldy. Esasan, Azerbaýjandan Samad Aga Agamalýogly we Türkiýeden gelen delegasiýa arap elipbiýiniň hiç wagt türk diliniň ses gurluşyna laýyk gelmeýändigini, munuň nadanlygyň iň uly sebäbidigini we Günbatar siwilizasiýasyna integrasiýa üçin "Täze Türk elipbiýi" (latyn) ulgamyna geçmegiň zerurdygyny öňe sürdi Menzel, Kazan tatarlarynyň (esasanam Galimjan Ibrahimow) we käbir konserwatiw wekilleriň muňa berk garşydyklaryny belleýär. Olaryň argumenti: "Arap elipbiýinden ýüz öwürsek, Yslam dünýäsinden çykarys we köp asyrlyk kitaphanalarymyz ýok ediler. Elipbiýi üýtgetmäliň; geliň, türk diliniň seslerine görä üýtgedeliň (Sulus / Imla hereketleri)." Menzel zaldaky bu çekişmäniň dini we ideologiki gapma-garşylyk ýaly gaty gyzgalaňlydygyny ýazýar. Menzeliň sahnanyň aňyrsynda çeken iň mekir çekişmesi boldy. Her kim latyn elipbiýine geçmäge razy bolsa-da, sorag ýüze çykdy: "Bu elipbiý Türkiýe bilen tutuş türk dünýäsiniň bilelikde ulanyp biljek ýeke-täk standart elipbiýi bolarmy ýa-da her topar öz harplaryny saýlarmy?" Menzel, ýerli türk intellektuallarynyň umumy fonetik ulgam döretmäge synanyşandygyny belleýär. Emma Moskwa bu meselä derrew gatyşýar we her bir türk topary üçin birneme üýtgeşik elipbiý döredip, bileleşigiň döredilen gününden bäri pese gaçmaga synanyşýar. Başga sözler bilen aýdylanda, esasy çekişme "bitewi elipbiý" ýa-da "separatist elipbiý" bolmalymydy Arhiwde işleýän wagtyňyz sizi iň geň galdyran ýa-da haýran galdyran anyk hat ýa-da bellik näme? Meni şol günüň şahsy gatnaşyklary has gyzyklandyrdy. Menzel hatlarynda esasan bulara degip geçipdir. Nirede we näme iýildi, haýsy filme tomaşa edildi, adamlaryň ikirjiňlenmek we gorky bilen hereket etmegi, ruslaryň hereketleri ... Bu zatlar meni gaty gyzyklandyrdy we bu belliklerden başga-da, ýazan hatlaryny hem tapdym. Olarda örän möhüm bellikler bardy we ýazgylar we teswirler kitaba girizildi. Bu kitaby okanda, okyjy şol gün bolup geçen zatlaryň hemmesini gören ýaly bolar Bu eseri "Türkologiýanyň taryhynyň iň aýdyň şaýatlarynyň biri" diýip atlandyrdyňyz. Esasanam häzirki gözlegçiler we häzirki türk dünýäsinde dil / elipbiý bitewiliginiň ideallary üçin kitabyň habary näme? Nemes edebiýatynyň we pikiriniň iň beýik atlaryndan biri bolan annohan Wolfgang fon Gýote taryhyň çuňlugyny we geçmişi bilmegiň ähmiýetini görkezýän meşhur sözlemi ulandy: "Üç müň ýyl hasaplap bilmeýän adam garaňkylykda galýar, gün-günden ýaşaýar." Peopleaşlar köplenç türkologiýany diňe "köne tekstleri öwrenýän içgysgynç ylym" hökmünde görüp bilerler. Türkologiýa diňe bir geçmiş hakda däl, eýsem şahsyýetiň we medeniýetiň kodlary hakda. Ömrüni bu medeniýete bagyşlap, türk golýazmalary, Karagöz oýunlary ýa-da Teodor Menzel ýaly daşary ýurt gündogary öwreniji / türkolog tarapyndan Osman-Türk medeniýeti ýaşlarda şu düşünjäni döredýär: "Daşary ýurtly alymyň şeýle ýokary baha berýän we köp tagallasy bilen dowam edýän bu ägirt uly miras aslynda maňa degişlidir." Bu habarlylyk ýaşlara has ynamly we has berk esas bilen geljege garamaga mümkinçilik berýär. Menzel Gündogary we Günbatary birleşdirýän şahsyýet. Kitapda ýaşlaryň görüşlerini diňe öz ýurtlary bilen çäklendirmeli däldigi düşündirilýär. Kitap ýaşlara "global pikirlenmegi" öwredýär. Türk medeniýetiniň nemes alymynyň gözi bilen nähili görünýändigine düşünmek ýaşlara dünýäni has giň nukdaýnazardan görmäge mümkinçilik berýär. Geçmişi şeýle çuňňur öwrenýän ýigidiň geljekdäki arzuwlary "gutarmaz"; tersine, gündogar paýhasyny günbatar usulyýeti bilen birleşdirip, has uly we halkara arzuw edip başlarlar