Türk dünýäsinde jemgyýetçilik guramalarynyň diplomatiýasy geosyýasy integrasiýanyň täze tapgyryny - ANALIZI döredýär

Türk dünýäsinde integrasiýa prosesleri soňky ýyllarda hil taýdan täze tapgyra gadam basdy. Öň hyzmatdaşlyk esasan syýasy we ykdysady derejede ösen bolsa, indi bu proses raýat jemgyýeti institutlaryny, gumanitar platformalary we jemgyýetçilik diplomatiýa mehanizmlerini öz içine alýar. Şu nukdaýnazardan seredilende, Türk döwletleri guramasyna agza ýurtlaryň hökümete degişli bolmadyk guramalarynyň forumlary diňe bir jemgyýetçilik başlangyjy bolman, eýsem türk dünýäsiniň geljekdäki strategiki bitewiligini emele getirýän möhüm platforma öwrülýär. Azerbaýjanyň bu ugurdaky işjeň pozisiýasy, ýurduň türk dünýäsiniň integrasiýa proseslerinde öňdebaryjy ýurtlardan biridigini görkezýär Türk dünýäsini geosyýasy güýç merkezine öwürmek strategiýasy Prezident Ylham Alyýewiň Türküstanda, Gazagystanda geçirilen Türk döwletleri guramasynyň döwlet baştutanlarynyň resmi däl sammitinde eden pikirleri bu syýasatyň esasy ugurlaryny açyk görkezýär. Döwlet baştutany "maşgalamyz bolan türk dünýäsi 21-nji asyryň täsirli geosyýasy güýç merkezlerinden birine öwrülmelidir" diýdi. Bu habar tötänleýin däl. Häzirki zaman halkara gatnaşyklar ulgamynda sebit birleşikleriniň roly çalt artýar we Türk döwletleriniň guramasy diňe bir medeni ýakynlyk üçin platforma bolman, eýsem geosyýasy güýçleriň merkezi hökmünde döredilmäge synanyşýar Prezident Ylham Alyýew öz çykyşynda "Azerbaýjan Türk döwletleri guramasyny güýçlendirmek üçin ähli tagallalaryny gaýgyrmajakdygyny" aýtdy. Bu çemeleşme, Azerbaýjanyň guramanyň içinde strategiki utgaşdyrmak wezipesini ýerine ýetirendigini görkezýär. Bakuwyň, esasanam soňky ýyllarda türk dünýäsiniň esasy syýasy we ynsanperwer platformalarynyň birine öwrülendigi muny tassyklaýan möhüm faktorlardan biridir Türk döwletleriniň guramasynda Azerbaýjanyň utgaşdyryjy roly Häzirki wagtda Türk döwletleriniň guramasyna ýolbaşçylyk edýän ýurt hökmünde Azerbaýjan agza döwletleriň raýat jemgyýeti guramalarynyň arasynda jemgyýetçilik aragatnaşygynyň güýçlenmegine aýratyn üns berýär. Sebäbi häzirki döwürde döwletleriň halkara täsiri diňe bir resmi diplomatiýa bilen çäklenmän, eýsem jemgyýetçilik diplomatiýasy we "ýumşak güýç" mehanizmleri bilen hem ölçelýär. Bu nukdaýnazardan jemgyýetçilik guramalarynyň arasyndaky hyzmatdaşlygyň giňelmegi, halkara platformalarynda türk dünýäsiniň umumy bähbitlerini goramak üçin goşmaça mümkinçilik döredýär 2025-nji ýylyň noýabr aýynda Bakuwda we Nakhiwanda geçirilen Türk döwletleri guramasynyň agza ýurtlarynyň jemgyýetçilik guramalarynyň 1-nji raýdaşlyk forumy bu ugurda möhüm öwrülişik boldy. Türk dünýäsiniň raýat jemgyýeti guramalary ilkinji gezek bir platformada jemlenip, bilelikdäki hereket mehanizmlerini döretmek ugrunda ädim ätdiler Prezident Ylham Alyýew foruma gatnaşyjylara ýüzlenip, "Türk döwletleri guramasynyň halkara agramynyň artýandygyny, global proseslerdäki ornunyň we ornunyň güýçlenýändigini" aýtdy. Bu pikirler, türk dünýäsiniň eýýäm täze strategiki tapgyra gadam basandygyny görkezýär. Bu ýerdäki esasy maksat diňe bir gatnaşyklary goramak däl, eýsem institusional integrasiýany çuňlaşdyrmak Jemgyýetçilik guramalar forumlary türk dünýäsinde jemgyýetçilik diplomatiýasyny güýçlendirýär Şeýle hem, döwlet baştutany Azerbaýjanyň anyk başlangyçlary taýýarlamaga taýýardygyny aýtdy Forumyň iň möhüm netijelerinden biri, Türk döwletleri guramasyna agza ýurtlaryň jemgyýetçilik guramalarynyň platformasyny döretmek boldy. Platformanyň ilkinji dolandyryşynyň Azerbaýjana berilmegi we Bakuwda hemişelik ştab-kwartiranyň ýerleşdirilmegi bu ýurduň türk dünýäsinde jemgyýetçilik diplomatiýasynyň merkezine öwrülendigini görkezýär. Bu, şeýle hem, Azerbaýjanyň guramanyň içinde barha artýan täsiriniň görkezijisidir Soňky ýedi aýda ikinji gezek Türk döwletleri guramasyna agza ýurtlaryň jemgyýetçilik guramalary Azerbaýjanda ýygnandy, bu hyzmatdaşlygyň dowamlydygyny subut edýär. Bu meselede 2026-njy ýylyň 16-njy maýynda Bakuwda geçirilen II raýdaşlyk forumy hem möhümdir. "Baku şäherleşme hepdeliginiň" çäginde guralan forum, türk dünýäsiniň hyzmatdaşlygynyň gün tertibi şäherleşme, durnukly ösüş we global şäher syýasaty ýaly ugurlar bilen baglanyşyklydygyny görkezýär Umumy gumanitar we medeni platformalary döretmek Forumda Azerbaýjan, Türkiýe, Özbegistan, Gazagystan, Gyrgyzystan, Türkmenistan, Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasy we Wengriýa raýat jemgyýetiniň wekilleriniň gatnaşmagy guramanyň halkara agramynyň giňelendigini görkezýär. Esasanam WUF13 türk dünýäsinde ilkinji gezek geçirildi Bu meselede öňe sürlen pikirler, Azerbaýjanyň halkara platformalaryna barha artýan täsirini görkezýän möhüm faktorlardan biridir Ikinji raýdaşlyk forumynyň çäginde ilkinji gezek Azerbaýjan-Gyrgyzystan, Azerbaýjan-Türkmenistan we Azerbaýjan-Demirgazyk Kipr jemgyýetçilik guramalarynyň Hyzmatdaşlyk forumlarynyň geçirilmegi hyzmatdaşlygyň täze tapgyra gadam basandygyny görkezýär. Bu platformalar geljekde bilelikdäki gumanitar taslamalary taýýarlamak, halkara guramalarynda utgaşdyrylan çäreleri we jemgyýetçilik diplomatiýasyny güýçlendirmek meselesinde aýratyn ähmiýete eýe Soňky ýyllarda geçirilen Azerbaýjan-Türkiýe, Azerbaýjan-Özbegistan we Azerbaýjan-Gazagystan jemgyýetçilik guramalarynyň forumlary hem türk dünýäsiniň raýat jemgyýeti guramalarynyň arasyndaky gatnaşyklaryň yzygiderli bolandygyny tassyklaýar. Bu forumlar BMG we beýleki halkara guramalarynyň çäginde utgaşdyrylan hereketler üçin möhüm esas döredýär Türk döwletleriniň arasynda institusional integrasiýanyň täze tapgyry Forumyň çäginde türk siwilizasiýasynyň umumy taryhyna we medeni mirasyna ünsi çekmek hem bellärliklidir. Prezident Ylham Alyýewiň Birinji Türkologiki Gurultaýyň 100 ýyllygyny bellemek baradaky karary türk halklarynyň medeni we ylmy bitewiligine berlen ähmiýetiň görkezijisidir. Döwlet baştutany Türküstanda geçirilen sammitde "Türk halklarynyň ylmy we medeni jebisligine uly goşant goşan Birinji Türkologiki Gurultaýyň 100 ýyllygyna bagyşlanan türk dünýä hepdeliginiň iýun aýynda Bakuwda geçiriljekdigini aýtdy. Bu çäräniň halklarymyzyň medeni durmuşynda möhüm waka boljakdygyna ynanýaryn". Bu başlangyç, Azerbaýjanyň türk dünýäsiniň medeni we intellektual merkezleriniň birine öwrülendigini ýene bir gezek görkezýär Prezident Ylham Alyýewiň türk dünýäsi baradaky syýasatynyň esasy ugry umumy şahsyýet, umumy taryh we umumy gelejek düşünjesine esaslanýar. Bu çemeleşme diňe bir syýasy hyzmatdaşlygy däl, eýsem halklaryň arasyndaky ahlak we ynsanperwerlik gatnaşyklaryny pugtalandyrmagy maksat edinýär. Hut şu sebäpden jemgyýetçilik guramalarynyň forumlary türk döwletleriniň arasynda strategiki ýakynlaşmagyň jemgyýetçilik esaslaryny emele getirýän möhüm platforma öwrülýär Sözümiň ahyrynda, Türk döwletleri guramasyna agza ýurtlaryň jemgyýetçilik guramalarynyň forumlarynyň sebitleýin hyzmatdaşlygyň görnüşinden ýokary geçendigini we geosyýasy we gumanitar integrasiýanyň möhüm mehanizmine öwrülendigini aýdyp bileris. Bu platformalar, halkara ulgamynda bitewi pozisiýa eýelemäge, umumy bähbitleri goramaga we utgaşdyrylan çäreleri güýçlendirmäge türk dünýäsine hyzmat edýär. Bu etapda Azerbaýjanyň öňdebaryjy we işjeň rol oýnamagy, ýurduň türk dünýäsindäki syýasy, ynsanperwer we ideologiýa merkezi statusyny hasam güýçlendirýär Türk döwletleriniň jemgyýetçilik guramalary üçin ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn bilelikdäki grant bäsleşiklerini yglan etmegiň wagty geldi. Theeri gelende aýtsak, Azerbaýjan hem bu ugurda inisiatiwany öňe sürdi we Azerbaýjan jemgyýetçilik guramasy II raýdaşlyk forumynda hyzmatdaşlaryna bilelikdäki grant taslamalaryny durmuşa geçirmäge taýýardygyny aýtdy